دانازول یک مشتق مصنوعی از اتیستسترون است که دارای خواص آندروژنیک ضعیف و فعالیت‌های ضد گنادوتروپیک است. این دارو با مهار ترشح گنادوتروپین‌ها از غده هیپوفیز و همچنین مهار مستقیم آنزیم‌های دخیل در ساخت استروئیدهای تخمدانی، یک محیط هورمونی با استروژن پایین ایجاد می‌کند که برای درمان بیماری‌های حساس به هورمون بسیار حیاتی است.
موارد مصرف تایید شده ۱. آندومتریوز
- دانازول برای درمان علامتی آندومتریوز در بیمارانی که به درمان‌های خط اول پاسخ نداده‌اند یا تحمل آن‌ها را ندارند، تجویز می‌شود.
- ملاحظات بالینی: این دارو با ایجاد حالت «یائسگی کاذب»، باعث آتروفی و پس‌رفت بافت آندومتر خارج از رحم می‌شود. پزشک باید توجه داشته باشد که درمان معمولا از زمان قاعدگی شروع می‌شود تا از عدم بارداری اطمینان حاصل گردد. دوز دارو بسته به شدت بیماری تنظیم شده و معمولا برای یک دوره ۳ تا ۶ ماهه ادامه می‌یابد.
۲. آنژیوادم ارثی
- این دارو برای پیشگیری از حملات تورم حاد در بیماران مبتلا به آنژیوادم ارثی (در زنان و مردان) تایید شده است.
- ملاحظات بالینی: دانازول باعث افزایش سطح پلاسمایی مهارکننده استراز سی ۱ و در نتیجه افزایش اجزای مکمل سی ۴ می‌شود. در مدیریت بالینی، هدف باید یافتن کمترین دوز موثری باشد که بیمار را بدون حمله نگه می‌دارد. پایش دوره‌ای عملکرد کبد در درمان‌های طولانی‌مدت برای این بیماران الزامی است.
۳. بیماری فیبروکیستیک پستان
- در موارد شدید که درد و حساسیت پستان با درمان‌های حمایتی کنترل نمی‌شود، دانازول به عنوان یک گزینه درمانی مطرح است.
- ملاحظات بالینی: قبل از شروع درمان، پزشک باید با معاینه دقیق یا تصویربرداری، احتمال وجود سرطان پستان را کاملا رد کند. درمان با دانازول در این مورد معمولا باعث کاهش گره‌ها و تسکین درد می‌شود، اما به دلیل عوارض جانبی، به عنوان خط آخر در نظر گرفته می‌شود.
موارد مصرف خارج از برچسب۱. اختلالات خونی (ایمونوتارومبوسیتوپنی و آنمی آپلاستیک)
- دانازول در درمان برخی از کم‌خونی‌های مقاوم و کاهش پلاکت با منشأ ایمنی استفاده می‌شود.
- ملاحظات بالینی: در بیمارانی که به کورتیکواستروئیدها یا طحال‌برداری پاسخ نداده‌اند، دانازول می‌تواند باعث افزایش سطح پلاکت خون شود. مکانیسم احتمالی آن کاهش فعالیت گیرنده‌های سطح سلول‌های تخریب‌کننده خون در طحال است. اثرات درمانی ممکن است پس از چند هفته تا چند ماه ظاهر شود.
۲. ژینکوماستی (بزرگ شدن پستان در مردان)
- در مردانی که دچار بزرگ شدن دردناک پستان هستند، دانازول به دلیل اثرات ضد استروژنی تجویز می‌گردد.
- ملاحظات بالینی: این دارو به ویژه در مراحل اولیه بیماری که بافت فیبروزه نشده است، موثرتر عمل می‌کند. پزشک باید تعادل میان سود درمانی و عوارض آندروژنیک (مانند تغییرات لیپید و جوش‌های پوستی) را در مردان در نظر بگیرد.
۳. خونریزی‌های شدید قاعدگی (منوراژی)
- زمانی که درمان‌های معمول با شکست مواجه شوند، دانازول برای کاهش حجم خونریزی رحم به کار می‌رود.
- ملاحظات بالینی: به دلیل عوارضی نظیر افزایش وزن، آکنه و تغییرات خلق و خو، مصرف آن محدود به دوره‌های کوتاه است. دانازول با نازک کردن لایه داخلی رحم، حجم خونریزی را به میزان قابل توجهی کاهش می‌دهد.
۴. نارسایی‌های مربوط به تلومر (سندرم‌های کوتاهی تلومر)
- تحقیقات نوین نشان می‌دهند که دانازول ممکن است طول تلومر را در سلول‌های خونی افزایش دهد.
- ملاحظات بالینی: این یک کاربرد بسیار تخصصی در هماتولوژی است و برای بیمارانی که دچار فیبروز ریوی یا نارسایی مغز استخوان ناشی از ناهنجاری تلومر هستند، تحت نظر مستقیم متخصصین کاربرد دارد.
هشدارها و پایش‌های ضروری برای پزشک - سمیت کبدی: بروز زردی و تومورهای خوش‌خیم کبدی با مصرف طولانی گزارش شده است. انجام آزمایش‌های آنزیم‌های کبدی پیش از شروع و به صورت ماهانه در طول درمان توصیه می‌شود.
- اثرات مردانه سازی: پزشک باید به بیمار هشدار دهد که برخی عوارض مانند کلفت شدن صدا یا رشد موهای زائد ممکن است حتی پس از قطع دارو باقی بمانند.
- پروفایل چربی: دانازول می‌تواند باعث کاهش چربی خوب (HDL) و افزایش چربی بد (LDL) شود که خطر بیماری‌های قلبی را در مصرف طولانی افزایش می‌دهد.
- ممنوعیت در بارداری: این دارو به شدت برای جنین سمی است و می‌تواند باعث ابهام جنسی در جنین دختر شود. استفاده از روش‌های جلوگیری غیرهورمونی در طول درمان الزامی است.
