معرفی سرم دکستروز سدیم کلراید ۳/۳۳ درصد و ۰/۳ درصد ثامن
- سرم دکستروز سدیم کلراید ۳/۳۳ درصد و ۰/۳ درصد، محلولی وریدی است که برای تامین آب، مقدار محدودی انرژی از طریق دکستروز و مقدار کمی سدیم و کلراید تجویز می شود. این محلول در گروه محلول های هیپوتونیک طبقه بندی می شود و به علت سدیم کم، برای جایگزینی سریع حجم خون در شوک یا خونریزی مناسب نیست.
- وجود دکستروز در این فرآورده می تواند به پیشگیری از گرسنگی طولانی مدت، کاهش کتوز ناشی از ناشتایی و تامین بخشی از نیاز انرژی بیمار کمک کند. با این حال، مقدار انرژی آن برای تغذیه وریدی کامل کافی نیست.
ترکیبات سرم دکستروز سدیم کلراید ثامن
در هر ۱۰۰ میلی لیتر از این محلول، به طور معمول موارد زیر وجود دارد:
- دکستروز: ۳/۳۳ گرم.
- سدیم کلراید: ۰/۳ گرم.
در یک بطری ۵۰۰ میلی لیتری، مقدار کل دکستروز تقریبا ۱۶/۶۵ گرم و مقدار کل سدیم کلراید تقریبا ۱/۵ گرم است. میزان واقعی مواد تشکیل دهنده و ویژگی های فیزیکی فرآورده باید از روی برچسب رسمی همان بطری بررسی شود.
کاربردهای سرم دکستروز سدیم کلراید ۳/۳۳ درصد و ۰/۳ درصد
پزشک ممکن است این سرم را در شرایط زیر تجویز کند:
- تامین نیاز نگهدارنده آب و الکترولیت در بیماران انتخاب شده.
- تامین مقدار کمی کالری در بیمارانی که دریافت خوراکی ندارند یا دریافت خوراکی آنان کاهش یافته است.
- کمک به پیشگیری یا درمان کتوز ناشی از ناشتایی طولانی، در صورت مناسب بودن شرایط بالینی.
- تامین مایع در برخی کودکان یا بزرگسالان، فقط پس از ارزیابی خطر کاهش سدیم خون.
- استفاده به عنوان پایه رقیق کننده برخی داروهای تزریقی، مشروط به اثبات سازگاری دارو با این محلول.
این سرم نباید به طور خودسرانه برای ضعف، کم آبی، سرگیجه یا افت فشار خون استفاده شود؛ زیرا انتخاب نادرست مایع وریدی می تواند باعث اختلالات خطرناک سدیم خون، افزایش قند خون یا تجمع مایع شود.
سرم دکستروز سدیم کلراید برای چه بیمارانی مناسب نیست؟
این محلول در همه بیماران انتخاب مناسبی نیست. تجویز آن باید در بیماران زیر با احتیاط بسیار زیاد یا با انتخاب مایع جایگزین انجام شود:
- بیماران مبتلا به کاهش سدیم خون یا افراد در معرض کاهش سدیم خون.
- بیماران با افزایش فشار داخل جمجمه، آسیب مغزی، سکته مغزی حاد یا خطر ادم مغزی.
- کودکان، به ویژه کودکان بستری، زیرا خطر کاهش سدیم خون ناشی از هورمون ضد ادراری در آنان بیشتر است.
- بیماران دچار نارسایی قلبی، نارسایی کلیه، سیروز کبدی، ورم محیطی یا تجمع مایع در ریه.
- بیماران مبتلا به قند خون بالا یا دیابت کنترل نشده.
- بیماران دچار کتواسیدوز دیابتی یا وضعیت افزایش شدید قند خون همراه با کم آبی، مگر با تصمیم و پایش دقیق تیم درمان.
- بیمارانی که دچار مسمومیت با آب یا کاهش اسمولاریته خون هستند.
- بیماران پس از جراحی، مبتلایان به درد شدید، تهوع، استرس شدید، عفونت، بیماری ریوی یا بیماری های عصبی که ممکن است هورمون ضد ادراری آنان افزایش یافته باشد.
نحوه مصرف سرم دکستروز سدیم کلراید
سرم دکستروز سدیم کلراید فقط باید از راه ورید و به وسیله پزشک، پرستار یا کادر درمانی آموزش دیده تجویز شود. حجم، سرعت انفوزیون و مدت مصرف بر اساس سن، وزن، وضعیت آب بدن، میزان ادرار، قند خون، الکترولیت ها، عملکرد کلیه و بیماری زمینه ای تعیین می شود.
نکات مهم هنگام مصرف عبارت اند از:
- از تزریق خودسرانه یا استفاده خانگی بدون تجویز پزشک خودداری شود.
- محلول باید شفاف، بدون ذرات قابل مشاهده و فاقد نشتی باشد.
- بطری آسیب دیده، محلول کدر، دارای ذره، تغییر رنگ داده یا تاریخ گذشته نباید استفاده شود.
- سرم باید پس از باز شدن و اتصال ست انفوزیون، طبق دستورالعمل مرکز درمانی مصرف شود و باقی مانده آن نگهداری یا برای بیمار دیگر استفاده نشود.
- سرعت بالای تجویز می تواند خطر افزایش قند خون، تجمع مایع و اختلالات الکترولیتی را افزایش دهد.
عوارض شایع و مهم سرم دکستروز سدیم کلراید
عوارض به حجم، سرعت تزریق، وضعیت بیمار و مصرف هم زمان داروها بستگی دارد. برخی عوارض احتمالی شامل موارد زیر هستند:
- افزایش قند خون، به ویژه در بیماران دیابتی، بیماران بدحال و بیمارانی که کورتون دریافت می کنند.
- کاهش سدیم خون، به خصوص در کودکان، سالمندان، زنان در سنین باروری، افراد پس از جراحی و بیماران دچار افزایش هورمون ضد ادراری.
- سردرد، تهوع، استفراغ، بی قراری، گیجی، خواب آلودگی یا تشنج که می توانند نشانه کاهش شدید سدیم خون و ادم مغزی باشند.
- افزایش حجم مایعات بدن، ورم دست و پا، افزایش فشار خون یا تشدید نارسایی قلبی.
- تنگی نفس، کاهش اکسیژن خون یا تجمع مایع در ریه، به ویژه در بیماران مستعد.
- درد، قرمزی، التهاب یا عفونت محل تزریق.
- التهاب ورید یا لخته شدن ورید.
- اختلال در سطح پتاسیم خون در شرایط خاص، زیرا تجویز دکستروز می تواند ترشح انسولین را تحریک کرده و پتاسیم را به داخل سلول منتقل کند.
علائم هشدار که بیمار یا همراه باید فورا گزارش کند
در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، باید تزریق ارزیابی شده و پزشک یا پرستار فورا مطلع شود:
- تنگی نفس، خس خس سینه، درد قفسه سینه یا ورم ناگهانی پاها.
- سردرد شدید، گیجی، کاهش سطح هوشیاری، تشنج یا تغییر غیرعادی رفتار.
- تشنگی شدید، تکرر ادرار، تاری دید یا ضعف شدید که ممکن است با افزایش قند خون همراه باشد.
- درد، سوزش، قرمزی، تورم یا نشت مایع در محل سرم.
- لرز، تب یا علائم حساسیت مانند خارش گسترده، کهیر و تورم صورت.
تفاوت سرم دکستروز سدیم کلراید با سرم سدیم کلراید ۰/۹ درصد
- سرم سدیم کلراید ۰/۹ درصد مقدار سدیم و کلراید بیشتری دارد و در بسیاری از شرایط برای جایگزینی مایع خارج سلولی، کاهش حجم خون و احیای مایع مناسب تر است. در مقابل، سرم دکستروز سدیم کلراید ۳/۳۳ درصد و ۰/۳ درصد سدیم کمتری دارد، مقداری دکستروز فراهم می کند و اثر هیپوتونیک دارد.
- بنابراین، این دو محلول جایگزین مستقیم یکدیگر نیستند. انتخاب بین آن ها باید بر پایه علت کم آبی، فشار خون، سدیم خون، قند خون، سن بیمار، عملکرد کلیه و وضعیت مغز انجام شود.
آیا سرم دکستروز سدیم کلراید برای کم آبی مناسب است؟
- پاسخ به علت و شدت کم آبی بستگی دارد. این محلول ممکن است در برخی بیماران برای تامین مایعات نگهدارنده کاربرد داشته باشد، اما در کم آبی شدید، شوک، خونریزی، افت فشار خون، اسهال شدید، استفراغ شدید یا سپسیس، معمولا نباید به عنوان مایع اصلی احیا انتخاب شود.
- در این شرایط، بسیاری از بیماران به محلول های ایزوتونیک نیاز دارند. تجویز محلول هیپوتونیک در فردی که کاهش حجم موثر گردش خون دارد، ممکن است اصلاح وضعیت بالینی را به تاخیر بیندازد و خطر کاهش سدیم خون را افزایش دهد.
سرم دکستروز سدیم کلراید در بیماران دیابتی
دکستروز موجود در سرم می تواند قند خون را بالا ببرد. در بیماران دیابتی، بیماران مبتلا به قند خون کنترل نشده و افرادی که تغذیه وریدی یا کورتون دریافت می کنند، کنترل قند خون ضروری است.
نکات کاربردی شامل موارد زیر هستند:
- قند خون پیش از شروع و در طول انفوزیون باید طبق وضعیت بالینی پایش شود.
- در صورت افزایش قند خون، پزشک باید سرعت سرم، نیاز به انسولین و انتخاب مایع مناسب را بازبینی کند.
- در بیماران دچار کتواسیدوز دیابتی، انتخاب مایع و زمان شروع محلول حاوی دکستروز باید بر اساس پروتکل درمانی و سطح قند خون انجام شود.
سرم دکستروز سدیم کلراید در کودکان
- کودکان، به ویژه کودکان بستری با درد، تهوع، عفونت، بیماری تنفسی، بیماری مغزی یا پس از عمل جراحی، در معرض خطر بیشتری برای کاهش سدیم خون ناشی از دریافت مایعات هیپوتونیک قرار دارند. کاهش سدیم خون در کودک می تواند به سرعت باعث ادم مغزی، تشنج و عوارض عصبی شدید شود.
- به همین علت، تجویز این محلول در کودکان باید با ارزیابی دقیق بالینی، محاسبه نیاز مایع و پایش مکرر سدیم خون انجام شود. در بسیاری از موقعیت های نگهدارنده بیمارستانی، راهنماهای جدیدتر استفاده از محلول های ایزوتونیک را برای کودکان بستری ترجیح می دهند، مگر آن که دلیل مشخصی برای انتخاب محلول دیگر وجود داشته باشد.
سرم دکستروز سدیم کلراید در بارداری و شیردهی
- در بارداری، انتخاب مایع وریدی باید با توجه به علت بستری، فشار خون، وضعیت آب بدن، قند خون، سدیم خون، استفراغ بارداری و وضعیت جنین انجام شود. زنان باردار و زنان در سنین باروری ممکن است در شرایط خاص مستعد کاهش سدیم خون ناشی از مایعات هیپوتونیک باشند.
- در شیردهی، استفاده کوتاه مدت وریدی از این محلول معمولا اثر مستقیمی بر شیرخوار ندارد، اما بیماری زمینه ای مادر، حجم تزریق و وضعیت متابولیک باید توسط پزشک ارزیابی شود.
تداخلات دارویی مهم سرم دکستروز سدیم کلراید
تداخلات این فرآورده عمدتا به افزایش خطر کاهش سدیم خون، افزایش قند خون یا تجمع مایع مربوط می شوند. داروهای مهم عبارت اند از:
- داروهای ادرار آور مانند هیدروکلروتیازید، اینداپامید و فوروزماید: می توانند خطر اختلالات سدیم و آب بدن را افزایش دهند.
- داروهای ضد افسردگی مانند سرترالین، فلوکستین، سیتالوپرام و ونلافاکسین: ممکن است احتمال کاهش سدیم خون را بیشتر کنند.
- داروهای ضد تشنج مانند کاربامازپین و اکسکاربازپین: خطر کاهش سدیم خون را افزایش می دهند.
- داروهای ضد روان پریشی مانند هالوپریدول، ریسپریدون و اولانزاپین: در برخی بیماران با اختلال تنظیم آب و سدیم همراه هستند.
- داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی مانند ایبوپروفن، دیکلوفناک و ناپروکسن: می توانند دفع آب آزاد را کاهش دهند و در بیماران مستعد، خطر کاهش سدیم خون را بالا ببرند.
- داروهای کورتونی مانند دگزامتازون، پردنیزولون و متیل پردنیزولون: ممکن است قند خون را افزایش دهند.
- انسولین و داروهای کاهنده قند خون: نیاز به تنظیم درمان ضد دیابت ممکن است تغییر کند و قند خون باید پایش شود.
- داروهای افزایش دهنده فشار خون یا داروهای موثر بر تعادل مایعات: در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی یا بیماری کلیوی، پایش دقیق حجم مایع ضروری است.
امکان اختلاط دارو با سرم دکستروز سدیم کلراید
- همه داروهای تزریقی با این سرم سازگار نیستند. سازگاری به غلظت دارو، دما، مدت تماس، نوع ظرف و ویژگی های شیمیایی فرآورده بستگی دارد. ایجاد کدورت، رسوب، تغییر رنگ یا گاز در محلول می تواند نشانه ناسازگاری باشد.
- پزشک، داروساز یا پرستار باید پیش از افزودن هر دارو به سرم، سازگاری مستند آن را در منابع معتبر بررسی کند. مخلوط کردن داروها به صورت تجربی یا بدون تایید داروساز می تواند باعث تخریب دارو، تشکیل رسوب یا آسیب به بیمار شود.
نگهداری صحیح سرم دکستروز سدیم کلراید ثامن
برای حفظ کیفیت فرآورده، رعایت نکات زیر اهمیت دارد:
- سرم در دمای توصیه شده روی برچسب فرآورده نگهداری شود.
- از یخ زدگی، نور مستقیم و گرمای زیاد محافظت شود.
- فرآورده دور از دسترس کودکان نگهداری شود.
- پیش از مصرف، تاریخ انقضا، سلامت بطری، شفافیت محلول و نبود ذرات بررسی شود.
- محلول باقی مانده پس از پایان انفوزیون نباید برای مصرف بعدی نگهداری شود.
پرسش های متداول درباره سرم دکستروز سدیم کلراید
آیا این سرم برای ضعف بدن مفید است؟
ضعف بدن علت های متعددی دارد و سرم درمانی بدون تشخیص علت، روش مناسبی نیست. این محلول فقط در صورت وجود اندیکاسیون پزشکی و با نظر پزشک باید استفاده شود.
آیا این سرم باعث افزایش قند خون می شود؟
بله، به دلیل وجود دکستروز می تواند قند خون را افزایش دهد. خطر در بیماران دیابتی و افراد دچار استرس شدید بیماری بیشتر است.
آیا این سرم برای فشار خون پایین مناسب است؟
در افت فشار خون ناشی از شوک یا کاهش شدید حجم خون، معمولا انتخاب اصلی نیست. بیمار نیازمند ارزیابی فوری علت افت فشار و انتخاب مایع مناسب توسط پزشک است.
آیا سرم دکستروز سدیم کلراید برای کودک بی خطر است؟
فقط در صورت تجویز پزشک و با پایش مناسب. کودکان نسبت به کاهش سدیم خون ناشی از محلول های هیپوتونیک حساس تر هستند.
بخش تخصصی برای پزشکان و داروسازان
جایگاه بالینی و ملاحظات انتخاب مایع
- این فرآورده با دکستروز ۳/۳۳ درصد و سدیم کلراید ۰/۳ درصد، از منظر تونسیته یک محلول هیپوتونیک محسوب می شود. استفاده از آن به عنوان مایع احیا در شوک، خونریزی، سپسیس، کم آبی شدید یا کاهش حجم موثر شریانی توصیه نمی شود. در چنین وضعیت هایی، انتخاب مایع ایزوتونیک بر اساس وضعیت بالینی، راهنماهای محلی و پاسخ همودینامیک بیمار ارجح است.
خطر کاهش سدیم خون بیمارستانی
- در بیماران بستری، محرک های غیر اسموتیک ترشح هورمون ضد ادراری شامل درد، تهوع، استرس جراحی، عفونت، بیماری های ریوی، اختلالات عصبی و برخی داروها شایع هستند. تجویز محلول هیپوتونیک در این زمینه می تواند موجب احتباس آب آزاد، کاهش سدیم خون و در موارد شدید ادم مغزی شود.
- جمعیت های پرخطر شامل کودکان، سالمندان، زنان در سنین باروری، بیماران پس از جراحی، بیماران دارای بیماری مغزی، بیماران مبتلا به بیماری ریوی و دریافت کنندگان داروهای موثر بر هورمون ضد ادراری هستند.
پایش پیشنهادی
بر اساس وضعیت بیمار و حجم دریافتی، موارد زیر ارزیابی شوند:
- سدیم، پتاسیم، کلراید، بیکربنات، اوره و کراتینین.
- قند خون، به ویژه در دیابت، بیماری بحرانی، سپسیس و دریافت هم زمان کورتون.
- تعادل مایعات، حجم ادرار، وزن روزانه و علائم تجمع مایع.
- وضعیت عصبی در بیماران در معرض کاهش سدیم خون.
- وضعیت تنفسی، سمع ریه و اشباع اکسیژن در بیماران با نارسایی قلبی یا کلیوی.
نکات داروسازی و سازگاری
- قبل از افزودن هر دارو به بطری، سازگاری فیزیکی و شیمیایی در منبع استاندارد سازگاری تزریقی بررسی شود. پس از افزودن دارو، محلول از نظر رسوب، کدورت، تغییر رنگ و نشتی کنترل شود. به علت وجود دکستروز، پایداری برخی داروها ممکن است با محلول های فاقد دکستروز تفاوت داشته باشد. همچنین، در تزریق خون و فرآورده های خونی از یک مسیر مشترک با محلول های حاوی دکستروز استفاده نشود، مگر بر اساس پروتکل معتبر مرکز درمانی؛ زیرا دکستروز می تواند با فرآورده های خونی ناسازگاری بالینی ایجاد کند.
