موارد مصرف تایید شده (اندیکاسیونهای رسمی)واکسنهای این خانواده به دو دسته کلی تقسیم میشوند: نوع سلولی کامل یا بدون سلول برای کودکان زیر ۷ سال و نوع یادآور برای کودکان بزرگتر، نوجوانان و بزرگسالان.
۱. ایمنسازی اولیه در نوزادان و کودکان
- این واکسن برای ایجاد مصونیت فعال علیه سه بیماری عفونی دیفتری، کزاز و سیاه سرفه در نوزادان از سن ۶ هفتهای تا کودکان زیر ۷ سال تجویز میشود.
- نکته بالینی: دوره استاندارد شامل ۵ دوز است که معمولاً در سنین ۲، ۴، ۶ و ۱۵ تا ۱۸ ماهگی و دوز یادآور نهایی در ۴ تا ۶ سالگی تزریق میگردد. استفاده از نوع بدون سلول در کشورهای توسعهیافته به دلیل عوارض جانبی کمتر (تب و تورم موضعی کمتر) ترجیح داده میشود.
۲. دوز یادآور در نوجوانان و بزرگسالان
- ایجاد ایمنی پایدار در برابر کزاز و دیفتری و تقویت ایمنی علیه سیاه سرفه در افراد بالای ۱۰ سال.
- نکته بالینی: تمامی نوجوانان باید یک دوز یادآور در سن ۱۱ یا ۱۲ سالگی دریافت کنند. بزرگسالانی که هرگز این نوع واکسن یادآور را دریافت نکردهاند، باید یک دوز از آن را به جای واکسن دوگانه کزاز و دیفتری جایگزین کنند.
۳. پیشگیری در دوران بارداری
- تزریق واکسن در هر بار بارداری برای محافظت از نوزاد در برابر سیاه سرفه در ماههای اول تولد.
- نکته بالینی: بهترین زمان تزریق بین هفته ۲۷ تا ۳۶ بارداری است. این اقدام باعث انتقال غیرفعال آنتیبادی از مادر به جنین شده و از بروز سیاه سرفه شدید و مرگومیر نوزاد قبل از رسیدن به سن واکسیناسیون جلوگیری میکند.
۴. مدیریت زخمهای آلوده
- در بیمارانی که دچار جراحات و زخمهای مستعد کزاز شدهاند، به عنوان بخشی از پروتکل پیشگیری ثانویه استفاده میشود.
- نکته بالینی: اگر بیش از ۵ سال از آخرین دوز واکسن حاوی کزاز گذشته باشد، در زخمهای کثیف یا عمیق، تزریق دوز یادآور الزامی است.
موارد مصرف خارج از برچسب (کاربردهای بالینی جانبی)اگرچه اندیکاسیونهای واکسنها بسیار محدود و دقیق هستند، اما در شرایط خاص بالینی، استفادههای زیر بر اساس توصیههای تخصصی صورت میگیرد:
۱. کنترل طغیانهای محلی سیاه سرفه
- در زمان اپیدمیهای محلی سیاه سرفه، ممکن است پزشکان دوز یادآور را زودتر از موعد مقرر (مثلاً با فاصله ۲ سال از دوز قبلی) برای افراد در معرض خطر تجویز کنند.
- رویکرد بالینی: مطالعات نشان میدهند که فواصل کوتاهتر بین دوزهای یادآور ایمن بوده و در کنترل زنجیره انتقال در محیطهای حساس مانند بخشهای نوزادان یا خانههای سالمندان موثر است.
۲. واکسیناسیون بیماران با نقص ایمنی یا پیوندی
- در بیمارانی که تحت پیوند مغز استخوان یا شیمیدرمانی قرار گرفتهاند و ایمنی قبلی خود را از دست دادهاند.
- رویکرد بالینی: این بیماران ممکن است به یک دوره کامل سه دوزهای (مشابه نوزادان اما با دوز بزرگسالان) نیاز داشته باشند تا سطح ایمنی آنها مجدداً به حد محافظتی برسد.
۳. مسافران بینالمللی به مناطق پرخطر
- تجویز دوز یادآور برای مسافرانی که به مناطقی با شیوع بالای دیفتری یا سیاه سرفه سفر میکنند، حتی اگر کمتر از ۱۰ سال از آخرین دوز آنها گذشته باشد.
- رویکرد بالینی: هدف در اینجا به حداکثر رساندن سطح آنتیبادیهای گردشی برای پیشگیری از انتقال بیماری به جوامع مبدأ پس از بازگشت است.
ملاحظات کلیدی برای پزشک
- منع مصرف در موارد عصبی: در صورت بروز آنسفالوپاتی طی ۷ روز پس از نوبت قبلی واکسن حاوی سیاه سرفه که علت دیگری برای آن یافت نشود، نوبتهای بعدی باید فقط شامل واکسن دوگانه دیفتری و کزاز باشد.
- احتیاط در موارد تب و بیماری حاد: واکسیناسیون در بیماریهای حاد متوسط تا شدید باید تا زمان بهبودی به تعویق بیفتد، اما سرماخوردگیهای جزئی مانعی برای تزریق نیست.
- واکنشهای موضعی شدید: در صورتی که بیمار پس از تزریق دچار واکنشهای وسیع موضعی شده باشد، دوزهای بعدی نباید زودتر از ۱۰ سال تزریق شوند.
