اطلاعات تخصصی
موارد مصرف واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
موارد مصرف تایید شده (اندیکاسیونهای رسمی)
واکسنهای این خانواده به دو دسته کلی تقسیم میشوند: نوع سلولی کامل یا بدون سلول برای کودکان زیر ۷ سال و نوع یادآور برای کودکان بزرگتر، نوجوانان و بزرگسالان.
۱. ایمنسازی اولیه در نوزادان و کودکان
- این واکسن برای ایجاد مصونیت فعال علیه سه بیماری عفونی دیفتری، کزاز و سیاه سرفه در نوزادان از سن ۶ هفتهای تا کودکان زیر ۷ سال تجویز میشود.
- نکته بالینی: دوره استاندارد شامل ۵ دوز است که معمولاً در سنین ۲، ۴، ۶ و ۱۵ تا ۱۸ ماهگی و دوز یادآور نهایی در ۴ تا ۶ سالگی تزریق میگردد. استفاده از نوع بدون سلول در کشورهای توسعهیافته به دلیل عوارض جانبی کمتر (تب و تورم موضعی کمتر) ترجیح داده میشود.
۲. دوز یادآور در نوجوانان و بزرگسالان
- ایجاد ایمنی پایدار در برابر کزاز و دیفتری و تقویت ایمنی علیه سیاه سرفه در افراد بالای ۱۰ سال.
- نکته بالینی: تمامی نوجوانان باید یک دوز یادآور در سن ۱۱ یا ۱۲ سالگی دریافت کنند. بزرگسالانی که هرگز این نوع واکسن یادآور را دریافت نکردهاند، باید یک دوز از آن را به جای واکسن دوگانه کزاز و دیفتری جایگزین کنند.
۳. پیشگیری در دوران بارداری
- تزریق واکسن در هر بار بارداری برای محافظت از نوزاد در برابر سیاه سرفه در ماههای اول تولد.
- نکته بالینی: بهترین زمان تزریق بین هفته ۲۷ تا ۳۶ بارداری است. این اقدام باعث انتقال غیرفعال آنتیبادی از مادر به جنین شده و از بروز سیاه سرفه شدید و مرگومیر نوزاد قبل از رسیدن به سن واکسیناسیون جلوگیری میکند.
۴. مدیریت زخمهای آلوده
- در بیمارانی که دچار جراحات و زخمهای مستعد کزاز شدهاند، به عنوان بخشی از پروتکل پیشگیری ثانویه استفاده میشود.
- نکته بالینی: اگر بیش از ۵ سال از آخرین دوز واکسن حاوی کزاز گذشته باشد، در زخمهای کثیف یا عمیق، تزریق دوز یادآور الزامی است.
موارد مصرف خارج از برچسب (کاربردهای بالینی جانبی)اگرچه اندیکاسیونهای واکسنها بسیار محدود و دقیق هستند، اما در شرایط خاص بالینی، استفادههای زیر بر اساس توصیههای تخصصی صورت میگیرد:
۱. کنترل طغیانهای محلی سیاه سرفه
- در زمان اپیدمیهای محلی سیاه سرفه، ممکن است پزشکان دوز یادآور را زودتر از موعد مقرر (مثلاً با فاصله ۲ سال از دوز قبلی) برای افراد در معرض خطر تجویز کنند.
- رویکرد بالینی: مطالعات نشان میدهند که فواصل کوتاهتر بین دوزهای یادآور ایمن بوده و در کنترل زنجیره انتقال در محیطهای حساس مانند بخشهای نوزادان یا خانههای سالمندان موثر است.
۲. واکسیناسیون بیماران با نقص ایمنی یا پیوندی
- در بیمارانی که تحت پیوند مغز استخوان یا شیمیدرمانی قرار گرفتهاند و ایمنی قبلی خود را از دست دادهاند.
- رویکرد بالینی: این بیماران ممکن است به یک دوره کامل سه دوزهای (مشابه نوزادان اما با دوز بزرگسالان) نیاز داشته باشند تا سطح ایمنی آنها مجدداً به حد محافظتی برسد.
۳. مسافران بینالمللی به مناطق پرخطر
- تجویز دوز یادآور برای مسافرانی که به مناطقی با شیوع بالای دیفتری یا سیاه سرفه سفر میکنند، حتی اگر کمتر از ۱۰ سال از آخرین دوز آنها گذشته باشد.
- رویکرد بالینی: هدف در اینجا به حداکثر رساندن سطح آنتیبادیهای گردشی برای پیشگیری از انتقال بیماری به جوامع مبدأ پس از بازگشت است.
ملاحظات کلیدی برای پزشک
- منع مصرف در موارد عصبی: در صورت بروز آنسفالوپاتی طی ۷ روز پس از نوبت قبلی واکسن حاوی سیاه سرفه که علت دیگری برای آن یافت نشود، نوبتهای بعدی باید فقط شامل واکسن دوگانه دیفتری و کزاز باشد.
- احتیاط در موارد تب و بیماری حاد: واکسیناسیون در بیماریهای حاد متوسط تا شدید باید تا زمان بهبودی به تعویق بیفتد، اما سرماخوردگیهای جزئی مانعی برای تزریق نیست.
- واکنشهای موضعی شدید: در صورتی که بیمار پس از تزریق دچار واکنشهای وسیع موضعی شده باشد، دوزهای بعدی نباید زودتر از ۱۰ سال تزریق شوند.
مکانیسم اثر واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
این واکسن از طریق ایجاد مصونیت فعال و تولید پاسخ ایمنی هومورال (آنتیبادی) علیه سموم و اجزای باکتریایی عمل میکند. مکانیسم اثر هر جزء به شرح زیر است:
- جزء دیفتری و کزاز (توکسوئیدها): باکتریهای مولد دیفتری و کزاز بیماریزایی خود را از طریق آزاد کردن سموم پروتئینی اعمال میکنند. در واکسن، این سموم توسط مواد شیمیایی غیرفعال شدهاند اما خاصیت تحریک سیستم ایمنی خود را حفظ کردهاند. پس از تزریق، لنفوسیتهای ب فعال شده و پادتنهای اختصاصی علیه این سموم تولید میکنند. این پادتنها در صورت مواجهه واقعی با بیماری، سموم را پیش از اتصال به سلولهای هدف خنثی میکنند.
- جزء سیاه سرفه (بدون سلول یا سلول کامل): در نوع بدون سلول که امروزه رایجتر است، از اجزای خالص شده باکتری مانند سم سیاه سرفه و پروتئینهای چسبنده سطحی استفاده میشود. این اجزا باعث تحریک سیستم ایمنی برای تولید پادتنهایی میشوند که از چسبیدن باکتری به دیواره مجاری تنفسی و تخریب سلولهای مژکدار جلوگیری میکنند.
فارماکوکینتیک واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
واکسنها برخلاف داروهای شیمیایی، مسیرهای معمول جذب و دفع را طی نمیکنند و رفتار آنها بر اساس تعامل با سیستم لنفاوی تعریف میشود:
۱. جذب و توزیع موضعی
پس از تزریق عمیق عضلانی، آنتیژنهای واکسن در محل تزریق باقی میمانند تا توسط سلولهای ارائهدهنده آنتیژن (مانند سلولهای دندریتیک) بلعیده شوند. وجود مواد کمکی مانند نمکهای آلومینیوم در واکسن باعث ایجاد یک مخزن موضعی میشود که آزادسازی آنتیژن را کند کرده و زمان تماس سیستم ایمنی با واکسن را افزایش میدهد تا پاسخ قویتری ایجاد شود.
۲. انتقال به سیستم لنفاوی
سلولهای ایمنی پس از دریافت آنتیژن، از طریق مجاری لنفاوی به نزدیکترین گرههای لنفاوی مهاجرت میکنند. در این مراکز، فرآیند شناسایی آنتیژن توسط سلولهای تی و ب صورت میگیرد. این مرحله آغازگر تولید سلولهای حافظه است که مسئول ایمنی طولانیمدت هستند.
۳. زمان ظهور پاسخ ایمنی
سطح پادتنهای محافظتی معمولاً ۲ هفته پس از تزریق شروع به افزایش میکند. برای ایجاد مصونیت کامل و پایدار در نوزادان، تکرار دوزها (مجموعه اولیه) الزامی است تا غلظت پادتنها به بالاتر از حد آستانه محافظتی برسد.
۴. پایداری و دفع
اجزای پروتئینی واکسن توسط آنزیمهای پروتئولیتیک بدن شکسته و متابولیزه میشوند. باقیماندههای سلولی و مواد کمکی نیز به تدریج از طریق سیستم فاگوسیتیک پاکسازی میشوند. مدت زمان محافظت بسته به سن بیمار و نوع واکسن متفاوت است، به طوری که ایمنی علیه کزاز و دیفتری معمولاً حدود ۱۰ سال و ایمنی علیه سیاه سرفه حدود ۵ تا ۸ سال پایداری موثر دارد.
ملاحظات کاربردی برای پزشک
- اهمیت تزریق عضلانی: واکسن باید حتماً به صورت عمیق عضلانی تزریق شود. تزریق زیرجلدی یا سطحی میتواند جذب آنتیژن را مختل کرده و باعث ایجاد گرههای سفت و تحریکات پوستی شدید در محل تزریق شود.
- نقش مواد کمکی: نمکهای آلومینیوم موجود در واکسن برای ایجاد پاسخ ایمنی ضروری هستند، اما عامل اصلی درد و تورم موضعی پس از تزریق نیز میباشند. پزشک باید بیمار را از ماهیت طبیعی این واکنشهای موضعی آگاه سازد.
- پاسخ ایمنی در افراد خاص: در بیماران با نقص ایمنی، ممکن است فرآیندهای ذکر شده در بخش فارماکوکینتیک به درستی انجام نشود و سطح پادتن تولید شده به حد محافظتی نرسد؛ لذا پایش بالینی این افراد پس از مواجهه احتمالی با بیماری الزامی است.
منع مصرف واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
موارد منع مصرف در بیماریها و شرایط بالینی
پزشک باید پیش از تزریق واکسن، تاریخچه دقیق بیماریهای فرد را بررسی کند. موارد زیر به عنوان منع مصرف قطعی یا احتیاط شدید شناخته میشوند:
- واکنش حساسیت شدید: سابقه واکنشهای حساسیتی تهدیدکننده زندگی پس از دریافت نوبتهای قبلی هر یک از واکسنهای حاوی دیفتری، کزاز یا سیاه سرفه، یا حساسیت به هر یک از اجزای واکسن، منع مصرف مطلق برای نوبتهای بعدی است.
- اختلالات مغزی پیشرونده: وجود بیماریهای مغزی فعال یا پیشرونده، مانند صرع کنترلنشده یا بیماریهای مغزی تحلیلبرنده، تا زمانی که وضعیت بیمار تثبیت نشود، منع مصرف برای جزء سیاه سرفه محسوب میشود.
- سندروم گیلن باره: اگر این سندروم ظرف ۶ هفته پس از دریافت واکسن حاوی کزاز رخ داده باشد، تصمیم برای تزریق نوبتهای بعدی باید با احتیاط فراوان و ارزیابی دقیق سود و زیان انجام شود.
- بیماریهای حاد متوسط تا شدید: وجود تب بالا یا بیماریهای عفونی حاد در زمان تزریق. واکسیناسیون باید تا زمان بهبودی کامل به تعویق بیفتد. البته عفونتهای جزئی مانند سرماخوردگی بدون تب مانعی برای تزریق نیستند.
موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
واکسیناسیون در این دوران نه تنها ممنوع نیست، بلکه در استراتژیهای جدید سلامت جهانی جایگاه ویژهای دارد:
- دوران بارداری: مصرف واکسن ترکیبی (نوع مخصوص بزرگسالان با دوز کمتر) در دوران بارداری منع مصرف ندارد. در واقع، توصیه میشود که در هر بارداری، یک دوز واکسن ترجیحاً بین هفته ۲۷ تا ۳۶ تزریق شود. این اقدام باعث میشود پادتنهای محافظتی از مادر به جنین منتقل شده و نوزاد را در ماههای حساس اولیه در برابر سیاه سرفه محافظت کند.
- دوران شیردهی: شیردهی مانعی برای دریافت واکسن نیست. واکسیناسیون مادر شیرده خطری برای نوزاد ایجاد نمیکند و پادتنهای تولید شده در بدن مادر میتوانند از طریق شیر به نوزاد منتقل شده و سطح ایمنی او را تقویت کنند.
موارد منع مصرف و احتیاطات در کودکان
در جمعیت اطفال، توجه به واکنشهای عصبی پس از تزریق اهمیت حیاتی دارد:
- آنسفالوپاتی پس از واکسن: اگر کودک ظرف ۷ روز پس از تزریق واکسن حاوی سیاه سرفه دچار اختلال مغزی شدید (مانند کاهش سطح هوشیاری یا تشنجهای طولانی) شود که علت دیگری برای آن یافت نشود، نوبتهای بعدی واکسن نباید شامل جزء سیاه سرفه باشد. در این موارد باید از واکسن دوگانه (دیفتری و کزاز) استفاده شود.
- تشنج ناشی از تب: وجود سابقه تشنج ناشی از تب در کودک یا خانواده او منع مصرف مطلق نیست، اما پزشک باید پیش از تزریق، اقدامات پیشگیرانه برای کنترل تب احتمالی پس از واکسن را با والدین هماهنگ کند.
- گریه مداوم و تسکینناپذیر: اگر کودک در نوبت قبلی دچار گریه مداوم برای بیش از ۳ ساعت شده باشد یا تب بالای ۴۰.۵ درجه بدون علت مشخص را تجربه کرده باشد، تزریق نوبت بعدی نیازمند احتیاط و نظارت دقیق است.
- سن زیر ۶ هفته: تزریق این واکسن برای نوزادان کمتر از ۶ هفته به دلیل عدم بلوغ کامل سیستم ایمنی و احتمال عدم پاسخدهی مناسب، توصیه نمیشود.
ملاحظات کاربردی برای پزشک
در صورتی که کودک دچار نقص ایمنی اولیه یا ثانویه (ناشی از دارو یا بیماری) باشد، واکسیناسیون منع مصرف ندارد اما ممکن است پاسخ ایمنی کافی ایجاد نشود. همچنین در کودکانی که دچار اختلالات انعقادی هستند، تزریق باید با سوزنهای ظریف و اعمال فشار مستقیم طولانیمدت بر محل تزریق انجام شود تا از بروز خونریزی و کبودی وسیع جلوگیری گردد.
عوارض جانبی واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
عوارض جانبی بسیار شایع (بیش از ۱۰ درصد)
این عوارض نشاندهنده پاسخ طبیعی سیستم ایمنی به آنتیژنها و مواد کمکی واکسن هستند:
- درد و حساسیت در محل تزریق: شایعترین عارضه که در حدود ۵۰ تا ۷۵ درصد دریافتکنندگان مشاهده میشود. این میزان در دوزهای چهارم و پنجم کودکان ممکن است افزایش یابد.
- قرمزی و تورم موضعی: در حدود ۲۰ تا ۴۰ درصد افراد رخ میدهد. در برخی موارد، تورم ممکن است بخش بزرگی از بازو یا ران را در بر بگیرد.
- تب خفیف (کمتر از ۳۸.۳ درجه): در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کودکان پس از تزریق گزارش شده است.
- بیقراری و تحریکپذیری: در نوزادان و کودکان خردسال، حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد موارد دیده میشود.
- خوابآلودگی یا خستگی مفرط: در حدود ۳۰ درصد کودکان و نوجوانان گزارش شده است.
- کاهش اشتها: در حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد کودکان خردسال مشاهده میگردد.
عوارض جانبی شایع (۱ تا ۱۰ درصد)
این عوارض سیستمیک بوده و معمولاً ظرف ۴۸ تا ۷۲ ساعت به طور خودبخودی برطرف میشوند:
- استفراغ یا اسهال خفیف: در حدود ۳ تا ۶ درصد کودکان گزارش شده است.
- تب بالاتر (بین ۳۸.۳ تا ۳۹.۴ درجه): در حدود ۳ تا ۵ درصد موارد مشاهده میشود.
- سردرد و دردهای عضلانی: در نوجوانان و بزرگسالانی که واکسن یادآور دریافت میکنند، حدود ۵ تا ۱۰ درصد گزارش شده است.
- لرز: در حدود ۲ تا ۴ درصد بزرگسالان پس از تزریق دوز یادآور دیده میشود.
عوارض جانبی نادر اما با اهمیت بالینی (کمتر از ۱ درصد)
این موارد به دلیل ماهیت جدی، نیازمند ثبت در پرونده پزشکی و پایش دقیق هستند:
- تب بسیار بالا (بالای ۴۰.۵ درجه): در کمتر از ۰.۱ درصد (حدود ۱ در هر ۱۶ هزار دوز) رخ میدهد.
- تشنج (معمولاً ناشی از تب): در حدود ۱ در هر ۱۴ هزار دوز گزارش شده است که اغلب بدون عوارض ماندگار است.
- گریه مداوم و تسکینناپذیر (بیش از ۳ ساعت): در حدود ۱ درصد از نوزادان مشاهده شده است.
- قسمتهای شل شدن بدن و کاهش پاسخدهی: حالتی نادر که در آن کودک برای مدتی کوتاه بیحال و رنگپریده میشود (حدود ۱ در هر ۱۷ هزار دوز).
- واکنشهای حساسیتی شدید (آنافیلاکسی): بسیار نادر بوده و در حدود ۱ مورد در هر ۱ میلیون دوز تزریق شده گزارش شده است.
نکات کاربردی برای پزشک در مدیریت عوارض
- مدیریت تب و درد: پزشک میتواند برای کاهش ناراحتی و تب، استفاده از استامینوفن را پس از تزریق توصیه کند. با این حال، استفاده پیشگیرانه از تببر قبل از تزریق به دلیل احتمال کاهش جزئی در پاسخ ایمنی، مورد بحث است و معمولاً توصیه نمیشود.
- واکنشهای موضعی وسیع: در صورتی که تورم کل اندام رخ دهد، پزشک باید به والدین اطمینان دهد که این واکنش معمولاً بدون درمان خاصی ظرف ۴ تا ۷ روز بهبود مییابد و به معنای عفونت بافتی نیست.
- پایش تشنج: در کودکان با سابقه تشنج، کنترل دقیق دمای بدن پس از واکسیناسیون برای جلوگیری از تشنج ناشی از تب الزامی است.
- گزارشدهی: هرگونه عارضه جانبی غیرمنتظره یا شدید باید در سیستمهای نظارت بر سلامت واکسن ثبت شود تا امنیت بلندمدت فرآوردههای بیولوژیک تضمین گردد.
تداخلات دارویی واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
تداخلات دارویی و تاثیر بر پاسخ ایمنی
واکسنها برخلاف داروهای شیمیایی، تداخلات متابولیک کلاسیک ندارند؛ اما برخی داروها میتوانند کارایی واکسن را کاهش داده یا عوارض آن را تشدید کنند:
۱. داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی
- نام داروها: پردنیزولون، هیدروکورتیزون، سیکلوسپورین، متوترکسات و داروهای شیمیدرمانی.
- نوع تداخل: این داروها با تضعیف پاسخ دفاعی بدن، باعث میشوند که سیستم ایمنی نتواند به اندازه کافی پادتن در برابر آنتیژنهای واکسن تولید کند. در نتیجه، اثربخشی واکسن به شدت کاهش مییابد.
- نکته بالینی: در صورت امکان، واکسیناسیون باید قبل از شروع درمانهای سرکوبکننده انجام شود یا پس از اتمام دوره درمان و بازیابی سیستم ایمنی تکرار گردد.
۲. داروهای تببر و مسکن
- نام داروها: استامینوفن، ایبوپروفن، آسپرین و ناپروکسن.
- نوع تداخل: استفاده پیشگیرانه از این داروها درست قبل یا همزمان با تزریق واکسن، ممکن است پاسخ ایمنی اولیه و سطح پادتنهای تولید شده را کاهش دهد.
- نکته بالینی: توصیه میشود از تجویز این داروها به عنوان پیشگیری خودداری شود. استفاده از آنها تنها پس از بروز تب یا درد موضعی ناشی از واکسن مجاز است.
۳. ایمونوگلوبولینها و فرآوردههای خونی
- نام داروها: ایمونوگلوبولین وریدی، پادتن کزاز و خون کامل.
- نوع تداخل: پادتنهای موجود در این فرآوردهها میتوانند با آنتیژنهای واکسن (بهویژه در واکسنهای زنده، هرچند واکسنهای کزاز و دیفتری غیرفعال هستند) تداخل داشته باشند.
- نکته بالینی: برای واکسنهای غیرفعال مانند دیفتری و کزاز، تداخل بالینی عمدهای در تولید پادتن وجود ندارد و میتوان آنها را همزمان یا با هر فاصلهای از ایمونوگلوبولینها تزریق کرد، اما محل تزریق باید متفاوت باشد.
۴. واکسنهای دیگر
- نوع تداخل: اکثر واکسنهای روتین کودکان و بزرگسالان را میتوان همزمان با واکسن ترکیبی دیفتری، کزاز و سیاه سرفه تزریق کرد.
- نکته بالینی: تنها شرط اصلی، تزریق در نقاط آناتومیک متفاوت (مثلاً بازوی چپ و بازوی راست) است تا واکنشهای موضعی قابل تفکیک باشند.
تداخل با مواد غذایی
- عدم محدودیت غذایی: مصرف مواد غذایی، میوهها یا لبنیات هیچ تداخل شناخته شدهای با فرآیند ایجاد ایمنی توسط این واکسن ندارد.
- شیردهی: در نوزادان، تغذیه با شیر مادر نه تنها تداخلی ایجاد نمیکند، بلکه به دلیل وجود عوامل ایمنیبخش در شیر مادر، میتواند به کاهش استرس نوزاد و تقویت پاسخ ایمنی کمک کند.
تداخل در آزمایشهای تشخیصی
تزریق واکسن میتواند به صورت موقت نتایج برخی بررسیهای پزشکی را تحت تاثیر قرار دهد:
- تست پوستی سل (تست توبرکولین): اگرچه تداخل واکسنهای غیرفعال با این تست کمتر از واکسنهای زنده (مانند سرخک) است، اما به دلیل تحریک کلی سیستم ایمنی، برخی مراجع توصیه میکنند که تست پوستی سل یا همزمان با واکسن انجام شود و یا ۴ تا ۶ هفته پس از واکسیناسیون به تعویق بیفتد تا از نتایج کاذب جلوگیری شود.
- آزمایشهای پادتن سرمی: پس از واکسیناسیون، سطح پادتنهای اختصاصی علیه دیفتری، کزاز و سیاه سرفه در خون به شدت بالا میرود. این افزایش نشاندهنده ایمنی است و نباید با عفونت فعال اشتباه گرفته شود.
- تغییرات گلبولهای سفید: در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول پس از تزریق، ممکن است افزایش موقتی و خفیف در تعداد گلبولهای سفید خون به دلیل پاسخ التهابی واکسن مشاهده شود.
استراتژی مدیریت بالینی برای پزشک
در بیمارانی که درمانهای سرکوبکننده ایمنی دریافت میکنند، پایش سطح پادتن پس از واکسیناسیون (تیتر کردن) میتواند برای اطمینان از رسیدن به سطح محافظتی مفید باشد. همچنین به پزشکان توصیه میشود که زمان دقیق تزریق واکسن را در پرونده بیمار ثبت کنند تا در صورت نیاز به انجام تستهای تشخیصی مانند سل، تداخلات زمانی را مدیریت کنند.
هشدار ها واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
هشدارهای بالینی و احتیاطات حیاتی برای پزشکان
تجویز این واکسن نیازمند غربالگری دقیق پیش از تزریق است تا از بروز واکنشهای شدید جلوگیری شود:
- خطر بروز واکنشهای حساسیتی شدید: اگرچه نادر است، اما احتمال بروز واکنشهای آلرژیک فوری (آنافیلاکسی) وجود دارد. پزشک باید همواره تجهیزات احیا و داروی اپینفرین را در دسترس داشته باشد. پس از تزریق، بیمار باید حداقل ۱۵ تا ۲۰ دقیقه در مرکز درمانی تحت نظر بماند.
- سندروم گیلن باره و اختلالات عصبی: در افرادی که سابقه ابتلا به سندروم گیلن باره را ظرف ۶ هفته پس از تزریق واکسن قبلی حاوی کزاز داشتهاند، تصمیمگیری برای دوز جدید باید با احتیاط فراوان انجام شود. همچنین در صورت وجود اختلالات عصبی ناپایدار، واکسیناسیون باید تا زمان تثبیت وضعیت عصبی به تعویق بیفتد.
- واکنشهای موضعی شدید: در برخی افراد، بهویژه بزرگسالانی که دوزهای یادآور متعددی دریافت کردهاند، ممکن است واکنشهای موضعی وسیع (مانند تورم کل بازو) رخ دهد. این واکنشها ناشی از سطح بالای پادتن در خون است و منع مصرف مطلق برای دوزهای بعدی نیست، اما باید فاصله زمانی بین دوزها رعایت شود.
- بیماران دارای اختلالات انعقادی: در بیماران مبتلا به هموفیلی یا افرادی که داروهای ضدانعقاد مصرف میکنند، به دلیل خطر بروز خونریزی و تشکیل هماتوم در محل تزریق عضلانی، باید از سوزنهای ظریف استفاده شده و محل تزریق به مدت طولانیتری تحت فشار مستقیم قرار گیرد.
- کاهش پاسخ ایمنی در بیماران خاص: در افرادی که تحت درمان با داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی هستند یا دچار نقص ایمنی هستند، ممکن است پاسخ ایمنی مورد انتظار ایجاد نشود. با این حال، واکسیناسیون در این افراد ممنوع نیست و برای محافظت نسبی توصیه میشود.
تزریق بیش از حد (اوردوز) و مدیریت آن
مفهوم اوردوز در واکسنها متفاوت از داروهای شیمیایی است و معمولاً به معنای تزریق دوز اضافی در فواصل زمانی نامناسب یا تزریق دوز اشتباه (مثلاً دوز اطفال برای بزرگسال) است:
- علائم احتمالی تزریق بیش از حد: تزریق دوز اضافی یا با فاصله زمانی بسیار کوتاه، معمولاً منجر به مسمومیت سیستمیک نمیشود، اما احتمال بروز واکنشهای موضعی شدید را به شدت افزایش میدهد. این واکنشها شامل درد شدید، قرمزی وسیع، تورم اندام و در مواردی تب بالاتر از حد معمول است.
- خطر واکنشهای حساسیتی: تزریق دوزهای مکرر در فواصل کوتاه میتواند باعث افزایش حساسیت بدن به اجزای واکسن و بروز واکنشهای التهابی شدید در محل تزریق شود که به دلیل رسوب مجتمعهای ایمنی در بافت رخ میدهد.
پروتکل درمان و مدیریت: - اقدامات حمایتی: درمان اصلی شامل مدیریت علائم است. استفاده از کمپرس سرد در محل تزریق برای کاهش تورم و درد توصیه میشود.
- کنترل درد و تب: تجویز داروهای تببر و مسکن (مانند استامینوفن یا ایبوپروفن) برای کنترل تب و ناراحتی بیمار مفید است.
- پایش بالینی: بیمار باید از نظر بروز واکنشهای تاخیری پایش شود. در صورت بروز تورم بسیار وسیع، ممکن است نیاز به بررسیهای بیشتر برای رد کردن عفونت ثانویه باشد.
- اصلاح برنامه ایمنسازی: در صورت تزریق دوز اضافی، پزشک باید برنامه زمانی دوزهای بعدی را مجدداً تنظیم کند تا فاصلههای استاندارد رعایت شود و از تحریک بیش از حد سیستم ایمنی جلوگیری گردد.
استراتژی پیشگیری از خطای تزریق برای کادر درمان
برای جلوگیری از تزریق اشتباه، پزشک و پرستار باید تفاوت بین انواع واکسن (نوع مخصوص کودکان با دوز بالای آنتیژن و نوع مخصوص نوجوانان و بزرگسالان با دوز پایینتر) را به خوبی بشناسند. استفاده از نوع اطفال برای بزرگسالان میتواند منجر به واکنشهای موضعی بسیار دردناک و شدید شود.
توصیه های دارویی واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
توصیههای دارویی مخصوص پزشک (مدیریت بالینی و تخصصی)
پزشک به عنوان مسئول نهایی فرآیند ایمنسازی، باید استانداردهای دقیق زیر را برای تضمین اثربخشی و ایمنی رعایت کند:
- انتخاب نوع واکسن بر اساس سن: تشخیص دقیق بین نوع واکسن کودکان (با غلظت بالای آنتیژن دیفتری) و نوع یادآور نوجوانان و بزرگسالان (با غلظت پایینتر) حیاتی است. تزریق اشتباه نوع کودکان به بزرگسالان میتواند منجر به واکنشهای موضعی شدید و التهاب وسیع اندام شود.
- تکنیک تزریق و محل آناتومیک: واکسن باید صرفاً به صورت عمیق عضلانی تزریق شود. در نوزادان و شیرخواران، بهترین محل، عضله پهن جانبی ران و در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، عضله دلتوئید بازو است. تزریق سطحی یا زیرجلدی خطر ایجاد گرههای سفت زیر پوستی و کاهش پاسخ ایمنی را به دنبال دارد.
- مدیریت فواصل زمانی: رعایت حداقل فواصل بین دوزهای اولیه در نوزادان برای ایجاد حافظه ایمنی پایدار ضروری است. در صورت تأخیر در مراجعه، نیازی به شروع مجدد دوره نیست و باید برنامه را از همان نقطه قطع شده ادامه داد.
- زنجیره سرد و نگهداری: واکسن باید در دمای ۲ تا ۸ درجه سانتیگراد نگهداری شود. انجماد واکسن باعث تخریب آنتیژنها و جدا شدن مواد کمکی شده و کارایی واکسن را از بین میبرد. قبل از تزریق، واکسن را به خوبی تکان دهید تا سسپانسیون یکنواخت حاصل شود.
- غربالگری پیش از تزریق: پیش از هر نوبت، سابقه واکنشهای عصبی یا حساسیتهای شدید به نوبتهای قبلی را بررسی کنید. در صورت وجود بیماری حاد همراه با تب، واکسیناسیون را تا زمان بهبودی به تعویق بیندازید.
توصیههای دارویی برای بیمار و والدین (آموزش و مراقبت)
انتقال اطلاعات صحیح به بیمار یا والدین کودک، استرس ناشی از واکسیناسیون را کاهش داده و همکاری در تکمیل دوره را افزایش میدهد:
- آمادگی برای واکنشهای موضعی: به والدین اطلاع دهید که قرمزی، سفت شدن محل تزریق و درد خفیف تا ۲ روز طبیعی است. استفاده از کمپرس خنک در ۲۴ ساعت اول میتواند به کاهش تورم کمک کند.
- مدیریت تب و بیقراری: تب خفیف پس از واکسن شایع است. در صورت نیاز، استفاده از قطره یا شربت استامینوفن بر اساس وزن کودک برای کنترل تب و درد توصیه میشود. از مصرف خودسرانه آسپرین در کودکان به دلیل خطر بیماریهای جدی خودداری شود.
- پایش علائم هشدار: به والدین آموزش دهید که در صورت بروز علائمی مانند گریه مداوم و تسکینناپذیر برای بیش از ۳ ساعت، تب بسیار بالا، تشنج یا شل شدن بدن کودک، فوراً با مرکز درمانی تماس بگیرند.
- تکمیل دوره ایمنسازی: بر اهمیت دریافت دوزهای یادآور تأکید کنید. ایمنی علیه سیاه سرفه به مرور زمان کاهش مییابد و دریافت دوز یادآور در سنین مدرسه و نوجوانی برای محافظت در برابر انتقال بیماری به نوزادان فامیل ضروری است.
- ثبت دقیق سوابق: به بیمار یا والدین بگویید که برگه یا کارت واکسیناسیون را به دقت نگهداری کنند. داشتن تاریخ دقیق آخرین دوز کزاز در موارد آسیبدیدگی و جراحت در آینده، برای تصمیمگیری پزشک اورژانس حیاتی است.
- مراقبت در بارداری: به زنان باردار توضیح دهید که دریافت این واکسن در اواخر بارداری بهترین راه برای محافظت از نوزادشان در برابر سیاه سرفه (سرفههای شدید) قبل از رسیدن به سن واکسیناسیون نوزادی است.
استراتژی مدیریت واکنشهای شدید
پزشک باید اطمینان حاصل کند که بیمار پس از تزریق حداقل به مدت ۱۵ دقیقه در محیط مرکز درمانی حضور داشته باشد. این زمان برای شناسایی و مداخله سریع در صورت بروز واکنشهای حساسیت فوری بسیار حیاتی است.
دارو های هم گروه واکسن دیفتری،کزاز،و سیاه سرفه
مصرف در بارداری ثبت نشده است.
دکتر محسن صنیعی - داروساز، مدیر وب سایت دارویاب (1398/7/29)
آیا میتونیم از داروخانه این واکسن رو تهیه کنیم بدون مراجعه به مرکز بهداشت؟