ژل لوبریکانت یکی از فرآورده های پرکاربرد در طب بالینی و معاینات پزشکی است که به منظور کاهش اصطکاک، جلوگیری از آسیب به مخاط و بهبود راحتی بیمار در فرآیندهای تشخیصی و درمانی به کار می رود. این فرآورده ها بر پایه های متفاوتی مانند پایه آب، پایه سیلیکون و پایه چربی تولید می شوند که در این میان فرآورده های بر پایه آب به دلیل زیست سازگاری بالا و عدم ایجاد آسیب به بافت مخاطی، خط اول استفاده در اقدامات پزشکی محسوب می شوند.
موارد مصرف تایید شده فرآورده های روان کننده در حوزه های گوناگون طب سرپایی و بستری کاربردهای تایید شده و استانداردی دارند که به شرح زیر است.
تسهیل معاینات تشخیصی و اقدامات بالینی
در تمامی اقدامات بالینی که نیاز به ورود ابزار به مجاری مخاطی دارد، استفاده از روان کننده استریل بر پایه آب جهت کاهش اصطکاک، جلوگیری از ایجاد شکاف های میکروسکوپی و کاهش استرس و درد بیمار الزامی است.
- معاینات زنان و مامایی: وارد کردن اسپکولوم در معاینات دورهای، انجام سونوگرافی ترانس واژینال و معاینات دو دستی رحم.
- اقدامات گوارشی و اورولوژی: انجام معاینه توشه رکتال، وارد کردن پروکتوسکوپ، آندوسکوپ، کولونوسکوپی و انجام سونوگرافی ترانس رکتال.
- سونداژ و لوله گذاری: جاگذاری سوند ادراری فولی و لوله های معده به منظور کاهش خطر تراومای مجرا و خونریزی مخاطی.
درمان آتروفی واژن و سندرم تناسلی ادراری یائسگی
- بر اساس راهنماهای بین المللی متخصصین زنان، روان کننده های بر پایه آب به عنوان نخستین خط درمان غیر هورمونی برای مدیریت علائم ناشی از کاهش سطح استروژن توصیه می شوند.
- کاهش علائم خشکی، سوزش، خارش و التهاب مخاط در زنان یائسه، مادران شیرده یا بیماران مبتلا به سرطان که تحت درمان های شیمی درمانی، پرتو درمانی یا مصرف داروهای مهارکننده آروماتاز قرار دارند.
- ایجاد لایه محافظ موقت بر روی سلول های پوششی مخاط برای حفظ رطوبت و کاهش اصطکاک در فعالیت های روزمره.
مدیریت درد هنگام رابطه جنسی
- در بیماران مبتلا به اختلالات درد مقاربتی، روان کننده ها با کاهش اصطکاک مکانیکی از بروز زخم، سوزش و شقاق در ناحیه تناسلی جلوگیری کرده و کیفیت زندگی بیمار را بهبود می بخشند.
موارد مصرف خارج برچسب علاوه بر اندیکاسیون های رسمی، برخی کاربردهای تخصصی در بالین وجود دارد که بر اساس شواهد بالینی و تجربه متخصصان مورد استفاده قرار می گیرند.
نکته ایمنی بسیار مهم برای پزشکان: فرآورده های بر پایه چربی مانند وازلین یا روغن های معدنی به هیچ عنوان نباید همزمان با کاندوم های لاتکس یا دیافراگم استفاده شوند، زیرا ساختار لاتکس را در کمتر از ۶۰ ثانیه تخریب کرده و خطر پارگی ابزار و انتقال عفونت یا بارداری ناخواسته را به شدت افزایش می دهند. برای این افراد فقط فرآورده های بر پایه آب یا سیلیکون مجاز است.
فیزیوتراپی و توانبخشی کف حوضچه لگنی
- در اختلالات عضلانی کف لگن مانند واژینیسموس و ولودینیا، روان کننده ها نقش کمکی مهمی در فرآیند درمان دارند.
- تسهیل استفاده از دیلاتورها یا گشادکننده های واژینال در مراحل تمرین در منزل.
- کاهش اسپاسم های دفاعی عضلات هنگام وارد کردن حسگرهای زیست بازخورد یا انجام معاینات لمسی توسط فیزیوتراپیست.
کاهش خشکی مخاط ناشی از مصرف داروهای سیستمیک
- بسیاری از داروهای سیستمیک به دلیل تاثیر بر گیرنده های موکوسی یا کاهش ترشحات بدن باعث خشکی شدید مخاط می شوند.
- مدیریت عوارض موضعی در بیمارانی که داروهای ضد افسردگی، آنتی هیستامین ها، داروهای کاهنده فشار خون یا داروهای درمان آکنه مصرف می کنند.
- تجویز روان کننده های فاقد مواد معطر و فاقد گلیسیرین برای جلوگیری از تحریک بیشتر مخاط در این بیماران.
تسهیل معاینه اسپکولوم در نمونه برداری های دهانه رحم
- طبق توصیه های بالینی جدید، استفاده از مقدار بسیار کم روان کننده بر پایه آب که فقط روی لبه های خارجی اسپکولوم مالیده شود و با دهانه رحم تماس مستقیم پیدا نکند، درد بیمار را به میزان چشمگیری کاهش می دهد بدون اینکه در کیفیت نمونه های پاپ اسمیر یا تست های مولکولی اختلالی ایجاد کند.
کمک به باروری در زوج های تحت درمان ناباروری
- اکثر روان کننده های تجاری معمولی به دلیل اسیدیته بالا یا فشار اسمزی نامناسب می توانند باعث کاهش تحرک و زیست المانی اسپرم شوند. استفاده از روان کننده های خاص بر پایه آب که دارای اسیدیته خنثی در حدود ۷.۲ تا ۷.۸ و فشار اسمزی مشابه با مایع منی هستند، به عنوان کاربرد خارج برچسب برای زوج های در حال اقدام به بارداری که از خشکی مخاط رنج می برند تجویز می شود.
نکات کاربردی در انتخاب فرآورده برای بیمار - فرآورده های بر پایه آب: بهترین گزینه برای معاینات پزشکی، استفاده همزمان با کاندوم لاتکس و بیماران با پوست حساس. این فرآورده ها به راحتی با آب شسته می شوند.
- فرآورده های بر پایه سیلیکون: دارای ماندگاری بسیار بالاتر نسبت به پایه آب، مناسب برای خشکی های شدید، اما نیاز به شستشو با صابون دارند و نباید با ابزارهای سیلیكونی پزشکی تماس پیدا کنند.
- تنظیم اسیدیته و فشار اسمزی: در بیماران مستعد عفونت های راجعه قارچی یا باکتریایی، باید فرآورده هایی تجویز شوند که اسیدیته آنها نزدیک به اسیدیته طبیعی واژن (حدود ۳.۸ تا ۴.۵) باشد تا تعادل میکروبیوم موضعی به هم نخورد.
