زپلایت با ماده مؤثر تیرزپاتاید برای کنترل قند خون در بزرگسالان مبتلا به دیابت نوع ۲ و کمک به کاهش وزن در چاقی مفرط تجویز می‌شود. مصرف فقط با دستور پزشک و همراه با رژیم غذایی و ورزش.
قلم تزریق زیر جلدی زپلایت یک داروی تزریقی است که ماده فعال آن تیرزپاتاید نام دارد. این دارو برای بهبود کنترل قند خون و مدیریت بلندمدت وزن به کار می‌رود.
این فرآورده از سوی شرکت گلکسی طب در ایران به بازار عرضه شده و در دسته داروهای مقلد اینکرتین (داروهایی که ساختاری مشابه هورمون‌های طبیعی روده دارند و به ترشح انسولین و ایجاد احساس سیری کمک می‌کنند) قرار می‌گیرد. مصرف این دارو تخصصی است و نیازمند بررسی وضعیت بالینی و تجویز مستقیم پزشک معالج است.
کاربردهای بالینی این دارو به دو حوزه بسیار مهم پزشکی مربوط می‌شود:
باید در نظر داشت که این فرآورده به هیچ وجه داروی جایگزین انسولین نیست و در کنترل دیابت نوع یک یا کتواسیدوز دیابتی (یک عارضه حاد و خطرناک ناشی از کمبود انسولین که خون را بیش از حد اسیدی می‌کند) هیچ کاربردی ندارد.
ماده دارویی موجود در این قلم، تیرزپاتاید نام دارد که به عنوان فعال‌کننده دوگانه گیرنده‌های هورمونی عمل می‌کند. این ترکیب مشابه دو هورمون گوارشی طبیعی بدن ساخته شده و به طور هم‌زمان دو سامانه تنظیمی را فعال می‌سازد.
با ورود دارو به بدن، ترشح هورمون انسولین به تناسب بالا رفتن قند خون تحریک می‌شود و هم‌زمان ترشح هورمون گلوکاگون (هورمونی که قند ذخیره کبد را وارد جریان خون می‌کند) مهار می‌گردد. علاوه بر این، سرعت تخلیه غذا از معده به سمت روده کاهش یافته و فرمان سیری به مغز ارسال می‌شود که به فرد کمک می‌کند احساس پری شکم طولانی‌تری داشته باشد.
این فرآورده با اثرگذاری بر ترشح انسولین، نوسانات شدید قند خون بعد از خوردن غذا را مهار کرده و میانگین قند خون سه ماه گذشته یا شاخص هموگلوبین ای وان سی (شاخص سنجش پایداری کنترل قند خون در بازه سه‌ماهه) را بهبود می‌بخشد.
اگر بیمار هم‌زمان از انسولین یا داروهای محرک لوزالمعده استفاده می‌کند، باید غلظت قند خون را مرتباً پایش کند؛ چرا که پزشک برای جلوگیری از افت قند خون، دوز سایر داروها را تنظیم مجدد خواهد کرد.
این دارو به عنوان یک روش درمانی کمکی برای مبتلایان به اضافه وزن شدید تأیید شده است و مصرف آن نباید با دیدگاه صرفاً زیبایی اشتباه گرفته شود.
تجویز این فرآورده برای افرادی که وزن طبیعی یا اضافه وزن جزئی دارند مجاز نیست و تنها در صورت صلاحدید متخصص تغذیه و غدد، همراه با برنامه اصلاح سبک زندگی مصرف می‌گردد.
مکانیسم اثر دارو در زمینه مهار وزن بر دو پایه بیولوژیک استوار است:
میزان پاسخ‌دهی بدن به این دارو در افراد مختلف متفاوت است و درصد ثابتی برای همه وجود ندارد. سرعت و مقدار وزن از دست رفته تحت تأثیر فاکتورهای متعددی از جمله دوز مصرفی، میزان فعالیت فیزیکی، رعایت رژیم غذایی سالم و پیشینه ژنتیکی فرد است.
از این رو مقایسه میزان کاهش وزن خود با دیگران اقدامی نادرست است و هر بیمار برنامه درمانی اختصاصی خود را تجربه می‌کند.
فرآورده‌های تیرزپاتاید با مقادیر مختلفی فرموله شده‌اند تا بافت‌های بدن و به خصوص دستگاه گوارش به تدریج به دارو عادت کنند.
افزایش آرام و پله‌ای دوز مصرفی، احتمال بروز تهوع و دل‌پیچه را به حداقل ممکن می‌رساند. تغییر مقادیر تزریق صرفاً بر اساس دستور پزشک مجاز است.
این محصول در شش دوز مختلف طراحی شده که مراحل درمان را پوشش می‌دهد:
روند درمان همواره با دوز ۲.۵ میلی‌گرم یک بار در هفته آغاز شده و بیمار دست‌کم به مدت چهار هفته پیوسته روی این دوز می‌ماند.
در صورتی که هدف درمانی محقق نشود و عوارض گوارشی وجود نداشته باشد، دوز دارو با فاصله زمانی حداقل چهار هفته به میزان ۲.۵ میلی‌گرم افزایش می‌یابد تا بدن تحت فشار متابولیک ناگهانی قرار نگیرد.
این فرآورده به طور اختصاصی برای تزریق زیرجلدی (تزریق در لایه چربی درست زیر پوست) ساخته شده است.
تزریق این فرآورده به داخل رگ‌ها یا داخل بافت عضلانی اکیداً ممنوع بوده و می‌تواند خطرات زیان‌باری در پی داشته باشد. آموزش اولیه شیوه صحیح استفاده توسط پرستار یا پزشک ضروری است.
برای انجام یک تزریق ایمن و بدون درد، گام‌های زیر را دنبال کنید:
مناسب‌ترین بخش‌های بدن برای تزریق زیرجلدی شامل موارد زیر هستند:
بسیار حائز اهمیت است که در هر بار تزریق هفتگی، نقطه تزریق را کمی تغییر دهید تا از گلوله شدن بافت چربی یا آسیب به لایه‌های زیرین پوست جلوگیری شود.
تزریق این فرآورده تنها یک نوبت در هفته و در یک روز مشخص صورت می‌گیرد. ساعت مصرف دارو در طول روز اهمیتی ندارد و می‌توان آن را همراه با غذا یا با شکم خالی تزریق کرد.
در صورتی که نیاز به تغییر روز تزریق در هفته داشتید، باید اطمینان حاصل کنید که بین نوبت تزریق قبلی و تزریق جدید حداقل ۷۲ ساعت (۳ روز کامل) فاصله افتاده باشد.
تیرزپاتاید ساختاری پروتئینی و حساس دارد و پایداری آن وابسته به حفظ دقیق شرایط دمایی استاندارد است.
همچنین قلم‌ها باید برای جلوگیری از تجزیه شدن در اثر تابش نور مستقیم، تا پیش از زمان مصرف درون جعبه اصلی خود قرار گیرند.
قلم‌های پلمپ‌شده و مصرف‌نشده باید حتماً در طبقات میانی یخچال در محدوده دمایی ۲ تا ۸ درجه سانتی‌گراد حفظ شوند.
دارو نباید در مجاورت جایخی یا فریزر قرار گیرد؛ یخ‌زدگی پیوندهای شیمیایی این ترکیب دارویی را از بین می‌برد و داروی منجمدشده حتی پس از آب شدن، به هیچ عنوان قابل استفاده نخواهد بود و باید دور انداخته شود.
قلمی که مصرف آن آغاز شده است، می‌تواند تا حداکثر ۲۱ روز در دمای اتاق نگهداری شود، مشروط بر آنکه دمای محیط از ۳۰ درجه سانتی‌گراد فراتر نرود.
چنانچه ۲۱ روز از نخستین تزریق سپری شود، حتی اگر داروی اضافی در قلم باقی مانده باشد، به علت احتمال آلودگی یا افت شدید اثربخشی، نباید استفاده شود و باید قلم را امحا نمود.
همگام با آغاز درمان یا افزایش میزان دوز مصرفی، بروز نشانه‌های ناخواسته در دسته‌ای از بیماران محتمل است.
اغلب این نشانه‌ها ماهیتی موقت دارند و پس از سازگاری دستگاه گوارش تخفیف می‌یابند، اما آگاهی از آنها اهمیت فراوانی دارد.
بیشترین موارد گزارش‌شده ناشی از اثر دارو بر لوله گوارش هستند:
اگر درد بسیار شدیدی در قسمت بالای شکم آغاز شد که به سمت پشت کمر تیر می‌کشد و با استفراغ همراه است، می‌تواند علامت پانکراتیت (التهاب خطرناک لوزالمعده) باشد و بیمار باید فوراً به اورژانس مراجعه کند.
همچنین احتمال ایجاد سنگ کیسه صفرا یا التهاب آن وجود دارد. با توجه به اثرات مشاهده‌شده در مطالعات حیوانی، مصرف این دارو در افرادی که خود یا خویشاوندان درجه‌یک آنها سابقه نوع خاصی از بدخیمی به نام سرطان مدولاری تیروئید یا سندرم نئوپلازی چندگانه غدد درون‌ریز دارند، ممنوع است.
اگر دارو همراه با انسولین استفاده شود، ممکن است باعث افت قند خون گردد که علائم آن لرزش بدن، گیجی، عرق سرد، تاری دید و تپش قلب است.
علاوه بر این، در صورت بروز علائم واکنش‌های شدید آلرژیک نظیر کهیرهای پوستی گسترده، ورم لب‌ها و زبان یا احساس بسته شدن راه تنفس، تزریق دارو باید متوقف شده و خدمات فوریت‌های پزشکی درخواست شود.
به دلیل اینکه این دارو حرکت غذا و محتویات معده را کند می‌سازد، می‌تواند بر روند و سرعت جذب داروهای خوراکی دیگر اثرگذار باشد.
لازم است بیمار پیش از آغاز درمان، فهرست کامل داروهای نسخه‌ای، مکمل‌ها و فرآورده‌های گیاهی خود را با پزشک یا داروساز در میان بگذارد.
هم‌زمانی مصرف این فرآورده با قرص متفورمین به طور معمول مشکلی ایجاد نمی‌کند و تداخل خطرناکی ندارد.
اما اگر بیمار انسولین یا داروهایی از خانواده سولفونیل‌اوره (مانند گلی‌بن‌کلامید یا گلیکلازید) مصرف می‌کند، ترکیب آنها با این تزریق ریسک افت قند خون را به شدت بالا می‌برد و معمولاً نیازمند کاهش دوز داروی قبلی تحت نظارت پزشک است.
کند شدن خروج دارو از معده می‌تواند جذب قرص‌های خوراکی پیشگیری از بارداری را به طور موقتی مختل کند و خطر حاملگی ناخواسته را به دنبال داشته باشد.
بانوانی که از قرص‌های خوراکی استفاده می‌کنند، باید در ۴ هفته نخست درمان و همچنین به مدت ۴ هفته پس از هر بار پله افزایش دوز، حتماً از یک روش فیزیکی مکمل نظیر کاندوم در روابط زناشویی بهره بگیرند.
به دلیل اثرات ویژه این دارو روی متابولیسم سلولی، تجویز آن برای گروه‌های با شرایط فیزیولوژیک ویژه احتیاط‌های بالینی سخت‌گیرانه‌ای را می‌طلبد.
مصرف این فرآورده در دوران حاملگی ممنوع است؛ مطالعات حیوانی شواهدی از اختلال در وزن‌گیری جنین و آسیب‌های ساختاری را نشان داده‌اند.
زنانی که در سنین باروری هستند باید برنامه مطمئنی برای پیشگیری داشته باشند و در صورتی که تصمیم به بارداری دارند، دست‌کم ۲ ماه پیش از باردار شدن مصرف این دارو را زیر نظر پزشک قطع نمایند تا فرآورده به طور کامل از جریان خون پاک گردد.
وضعیت این دارو در جمعیت‌های ویژه شامل موارد زیر است:
استفراغ یا اسهال مداوم ناشی از دارو می‌تواند به خشکی و کم‌آبی شدید بدن بیانجامد که این رخداد آسیب‌های ناگهانی به بافت کلیه را رقم می‌زند.
در مبتلایان به افت عملکرد کلیه یا بیماری‌های مزمن کبد، میزان دریافت مایعات در طول درمان باید تحت نظارت پزشک تنظیم شده و کارکرد اندام‌ها به شکل دوره‌ای با آزمایش خون بررسی شود.
کاهش بافت چربی انباشته و بهبود متابولیسم کربوهیدرات‌ها، دگرگونی‌های محسوسی در تعادل غدد درون‌ریز به وجود می‌آورد.
در خانم‌های مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (اختلال شایع هورمونی که با بی‌نظمی در پریود، ایجاد کیست‌های ریز تخمدانی و افزایش هورمون‌های مردانه همراه است)، مقاومت به انسولین نقش اساسی دارد.
کاهش وزن و حساس‌تر شدن سلول‌ها به انسولین با این دارو می‌تواند به بازیابی تخمک‌گذاری و مرتب شدن دوره‌های قاعدگی منجر شود.
این ترکیب مستقیماً روی تغییر در میل جنسی اثری ندارد، ولی ارتقای سلامت عمومی، بهبود تصویر ذهنی از بدن و تعدیل هورمون‌ها غالباً به افزایش رضایت فردی منجر می‌شود.
علاوه بر این، با از سرگیری تخمک‌گذاری در زنانی که به علت اضافه وزن ناباروری داشتند، شانس بارداری ناگهانی افزایش می‌یابد که رعایت اصول پیشگیری در صورت عدم تمایل به بارداری را ضروری می‌سازد.
بهترین دستاورد درمانی زمانی شکل می‌گیرد که فاصله میان تزریق‌های متوالی، هفتگی و با برنامه زمانی منظم باشد.
اگر روز تعیین‌شده برای تزریق را فراموش کردید، به روش زیر عمل نمایید:
دریافت مقادیر بیش از اندازه این فرآورده می‌تواند با حملات شدید استفراغ، افت بحرانی قند خون و اختلالات جدی آب و الکترولیت‌ها تظاهر کند.
در صورت مصرف دوز اضافه، بدون اتلاف وقت و بدون تلاش برای خوددرمانی، باید فوراً بیمار را به بخش مسمومیت‌ها یا اورژانس بیمارستان برسانید.
کنار گذاشتن دارو تصمیمی مهم است که باید حتماً با مشورت پزشک صورت گیرد تا برنامه‌ای جایگزین برای نگهداری دستاوردها تدوین شود.
با توقف مصرف دارو، اثر مهاری آن روی مرکز اشتهای مغز و کندی معده به مرور از بین می‌رود و تمایل به خوردن خوراکی‌ها به وضعیت پیشین بازمی‌گردد.
چنانچه در مدت درمان عادت‌های رفتاری پایدار و سبک زندگی سالم برای رژیم غذایی و تحرک بدنی تثبیت نشده باشد، بازگشت بخشی از وزن کم‌شده امری محتمل است.
رها کردن دارو عارضه خطیری مانند وابستگی ایجاد نمی‌کند، اما می‌تواند پرخوری واکنشی و جهش ناگهانی قند خون ایجاد نماید.
پزشکان برای پیشگیری از نوسانات شدید، دوزهای دریافتی را طی چند هفته به شکل پلکانی تقلیل می‌دهند تا سیستم هورمونی و عصبی فرصت بازتنظیم داشته باشد.
نیمه‌عمر تیرزپاتاید در بدن انسان تقریباً ۵ روز محاسبه شده است که ماندگاری بالای آن را نشان می‌دهد.
به همین علت، پاکسازی کامل مولکول‌های دارو و برطرف شدن اثرات بیولوژیک آن از بافت‌ها و خون، نزدیک به ۴ تا ۵ هفته پس از آخرین تزریق به طول می‌انجامد.
تنوع داروهای مقلد هورمون‌های روده در سال‌های اخیر گزینه‌های مختلفی را پیش روی پزشکان نهاده است.
زپلایت نام تجاری ایرانی فرآورده تیرزپاتاید است که تحت استانداردهای داروسازی در داخل کشور ساخته می‌شود، در حالی که مانجارو نام تجاری نسخه اصلی این فرآورده در بازارهای بین‌المللی است.
هر دو دارو بر پایه یک ماده مؤثر واحد عمل می‌کنند و تفاوت آنها عمدتاً در نام تجاری، شرکت سازنده، جزئیات طراحی قلم و قیمت‌گذاری در بازار دارویی خلاصه می‌شود.
تمایزهای اساسی این محصولات در جدول مقایسه‌ای زیر قابل درک است:
بازخوردهای دریافت شده از مصرف‌کنندگان نکات کاربردی ارزنده‌ای را برای سازگاری بهتر با روند درمان نمایان ساخته است.
بیماران برای فرار از دل‌آشوب اوایل درمان، راهکارهای ساده زیر را بسیار سودمند یافته‌اند:
گزارش‌ها حاکی از آن است که محو شدن صدای ذهنی گرسنگی در بیشتر اشخاص طی روزهای اولیه رخ می‌دهد.
با این حال کاهش وزن چشمگیر روی ترازو غالباً از هفته پنجم به بعد و پس از گذر از دوز اولیه و تثبیت در دوز ۵ میلی‌گرم آغاز می‌شود که نیازمند شکیبایی مصرف‌کننده است.
در طول روند طولانی لاغری، ممکن است بدن برای مدتی در برابر افت بیشتر وزن مقاومت نشان دهد که یک واکنش فیزیولوژیک دفاعی است.
افزایش سهم پروتئین‌های کم‌چرب، انجام تمرینات قدرتی برای حفظ توده عضلانی و مشورت با پزشک جهت امکان صعود به پله بعدی دوز دارویی، به شکستن این دوره ایست وزنی کمک می‌کند.
خیر، ساختار دارویی تیرزپاتاید هیچ‌گونه اثر سرخوشی‌زا یا تحریکی بر سیستم‌های پاداش مغز ندارد و مصرف بلندمدت آن به هیچ وجه ایجاد اعتیاد یا وابستگی جسمی و روانی نمی‌کند.
افت میل به غذا معمولاً بین ۱ تا ۳ روز پس از نخستین تزریق در بدن آغاز می‌شود؛ هرچند این بازه زمانی با توجه به سرعت جذب بیولوژیک در افراد مختلف ممکن است کمی متفاوت باشد.
اگر دمای محیط زیر ۳۰ درجه سانتی‌گراد باشد، قلم آسیبی ندیده و تا حداکثر ۲۱ روز همچنان قابل استفاده خواهد بود. در صورتی که دارو در معرض دمای بالا، درون اتومبیل گرم یا تابش آفتاب مانده باشد، پایداری خود را از دست داده و باید امحا گردد.
بله، این دارو به تنهایی معجزه نمی‌کند و ابزاری کمکی در دستان پزشک است. دستیابی به سلامتی ماندگار و کاهش وزن چشمگیر، تنها با ایجاد تعادل در کالری دریافتی، مصرف فیبر کافی و داشتن فعالیت ورزشی منظم پایدار خواهد ماند.
این واکنش‌ها معمولاً ناشی از تماس با سرمای داروی تازه خارج‌شده از یخچال، برخورد سرسوزن با مویرگ‌های سطحی یا واکنش موضعی به دارو است. خارج کردن قلم از یخچال نیم ساعت قبل از تزریق جهت هم‌دما شدن با محیط و عدم ماساژ دادن پوست پس از تزریق، این ناراحتی‌ها را به حداقل می‌رساند.
