جنتامایسین یک آنتی‌بیوتیک آمینوگلیکوزیدی با طیف اثر گسترده است که به صورت موضعی برای درمان و پیشگیری از عفونت‌های سطحی چشم به کار می‌رود. اثربخشی اصلی آن علیه باکتری‌های گرم-منفی، به ویژه سودوموناس آئروژینوزا، و همچنین برخی باکتری‌های گرم-مثبت مانند استافیلوکوکوس اورئوس است. با این حال، افزایش مقاومت دارویی در سال‌های اخیر، جایگاه آن را در درمان‌های خط اول تغییر داده است.
موارد مصرف تایید شده این موارد به طور رسمی توسط سازمان‌های نظارتی دارویی برای درمان عفونت‌های سطحی چشم ناشی از میکروارگانیسم‌های حساس به جنتامایسین تایید شده‌اند.
1. التهاب ملتحمه باکتریایی
- توضیحات بالینی: این شایع‌ترین مورد مصرف جنتامایسین چشمی است. در بیمارانی که با علائم کلاسیک التهاب ملتحمه باکتریایی مانند ترشحات چرکی (زرد یا سبز)، چسبندگی پلک‌ها هنگام بیدار شدن از خواب و قرمزی منتشر ملتحمه مراجعه می‌کنند، جنتامایسین می‌تواند یک گزینه درمانی مؤثر باشد. این دارو به ویژه در مواردی که شک بالینی به عفونت‌های گرم-منفی وجود دارد، مفید است. با این حال، به دلیل شیوع بالای مقاومت استافیلوکوک‌ها و استرپتوکوک‌ها، در مناطقی که مقاومت دارویی بالا است، فلوروکینولون‌ها یا پلی‌میکسین بی/تری‌متوپریم ممکن است گزینه‌های ارجح‌تری باشند.
2. التهاب قرنیه باکتریایی
- توضیحات بالینی: جنتامایسین برای درمان زخم‌های سطحی و التهاب قرنیه ناشی از ارگانیسم‌های حساس، به خصوص سودوموناس آئروژینوزا، تایید شده است. در موارد خفیف تا متوسط، فرمولاسیون استاندارد (محلول یا پماد 0.3%) ممکن است کافی باشد. اما در زخم‌های شدید یا مرکزی قرنیه، استفاده از جنتامایسین به تنهایی کافی نبوده و اغلب به عنوان بخشی از یک رژیم درمانی ترکیبی و تهاجمی (مانند جنتامایسین تقویت‌شده به همراه سفازولین تقویت‌شده) پس از تهیه نمونه جهت کشت و آنتی‌بیوگرام به کار می‌رود. سمیت اپیتلیال قرنیه ناشی از آمینوگلیکوزیدها یک عامل محدودکننده است و در صورت عدم بهبود یا تشدید علائم، باید به آن شک کرد.
3. التهاب پلک و التهاب پلک و ملتحمه
- توضیحات بالینی: در مواردی که جزء باکتریایی، به ویژه استافیلوکوکوس اورئوس، در پاتوژنز بلفاریت نقش دارد، پماد چشمی جنتامایسین می‌تواند برای کنترل عفونت در حاشیه پلک‌ها استفاده شود. پماد به دلیل ماندگاری بیشتر بر روی سطح پلک و مژه‌ها نسبت به قطره ارجحیت دارد. درمان معمولاً مکمل سایر اقدامات مانند بهداشت پلک و کمپرس گرم است.
4. التهاب کیسه اشکی
- توضیحات بالینی: در درمان التهاب حاد کیسه اشکی، آنتی‌بیوتیک‌های سیستمیک سنگ بنای درمان هستند. با این حال، قطره جنتامایسین می‌تواند به عنوان یک درمان کمکی برای کاهش بار باکتریایی در سطح ملتحمه و کنترل ترشحات چشمی ناشی از عفونت به کار رود، اما به تنهایی قادر به نفوذ و درمان عفونت در کیسه اشکی نیست.
موارد مصرف خارج برچسباین موارد مصرف توسط سازمان‌های نظارتی به طور رسمی تایید نشده‌اند، اما بر اساس شواهد بالینی و تجربه پزشکان در شرایط خاص مورد استفاده قرار می‌گیرند.
1. پیشگیری از عفونت پس از جراحی‌های چشمی
- توضیحات بالینی: به طور سنتی، از قطره‌های آنتی‌بیوتیک مانند جنتامایسین برای پیشگیری از اندوفتالمیت پس از جراحی‌های داخل چشمی (مانند جراحی آب مروارید) یا عفونت پس از جراحی‌های سطحی (مانند جراحی‌های انکساری) استفاده می‌شود. اگرچه امروزه فلوروکینولون‌های نسل جدید به دلیل نفوذ بهتر به داخل چشم و طیف اثر وسیع‌تر، گزینه ارجح برای این منظور هستند، جنتامایسین همچنان در برخی پروتکل‌ها به عنوان یک گزینه مقرون‌به‌صرفه به کار می‌رود.
2. پیشگیری از عفونت در خراش‌های قرنیه و پس از خروج جسم خارجی
- توضیحات بالینی: پس از ایجاد یک خراش ساده و غیرآلوده در قرنیه یا پس از خارج کردن جسم خارجی سطحی، برای جلوگیری از عفونت باکتریایی ثانویه، یک دوره کوتاه پماد یا قطره آنتی‌بیوتیک تجویز می‌شود. جنتامایسین (به خصوص پماد آن که اثر روان‌کنندگی نیز دارد) یک گزینه قابل قبول برای بیماران بدون سابقه استفاده از لنز تماسی است. در بیمارانی که از لنز تماسی استفاده می‌کنند، به دلیل ریسک بالای عفونت با سودوموناس آئروژینوزا، پوشش ضدسودوموناسی قوی‌تر با فلوروکینولون‌ها اکیداً توصیه می‌شود.
3. استفاده به صورت جنتامایسین تقویت‌شده
- توضیحات بالینی: این یکی از مهم‌ترین کاربردهای خارج برچسب و تخصصی جنتامایسین است. در درمان کراتیت‌های باکتریایی شدید و تهدیدکننده بینایی، غلظت استاندارد 0.3% دارو کافی نیست. در این موارد، جنتامایسین تزریقی با یک محلول اشک مصنوعی استریل توسط داروخانه‌های ترکیبی رقیق شده و قطره‌های “تقویت‌شده” با غلظت بسیار بالاتر (معمولاً 9 تا 14 میلی‌گرم بر میلی‌لیتر) تهیه می‌شود. این قطره‌ها به صورت متناوب و ساعتی، اغلب همراه با یک آنتی‌بیوتیک تقویت‌شده دیگر (مانند سفازولین یا وانکومایسین) برای پوشش کامل باکتری‌های گرم-مثبت و گرم-منفی تا زمان آماده شدن نتایج کشت، تجویز می‌شوند.
