نالوکسان یک آنتاگونیست خالص گیرندههای اپیوئیدی است که با میل ترکیبی بالا به گیرندههای اپیوئیدی مو ، کاپا و دلتا متصل شده و اثرات اپیوئیدهای خارجی و داخلی را خنثی میکند. اصلیترین کاربرد نالوکسان، که آن را به یک داروی نجاتبخش تبدیل کرده، معکوس کردن سریع مهار سیستم عصبی مرکزی و تنفسی ناشی از اپیوئیدها است.
۱. موارد مصرف تأیید شده موارد تأیید شده برای نالوکسان حول محور خنثیسازی و معکوس کردن اثرات ناخواسته اپیوئیدها متمرکز است که کاربردهای بالینی اورژانسی و غیر اورژانسی دارند:
الف. معکوس کردن کامل یا جزئی مهار تنفسی ناشی از اوردوز اپیوئید
این مورد، اصلیترین و مهمترین کاربرد تأیید شده نالوکسان است و در محیطهای اورژانس و پیشبیمارستانی حیاتی است.
توضیحات کاربردی و بالینی: - تشخیص و درمان اورژانسی: نالوکسان برای معکوس کردن مهار تنفسی (تنفس کند یا سطحی)، کاهش سطح هوشیاری، و تنگی مردمک ناشی از مصرف بیش از حد اپیوئیدها (مانند هروئین، فنتانیل، مورفین و اوکسیکدون) به سرعت تجویز میشود.
- اهمیت دوز: پزشک باید در تجویز دوز نالوکسان دقت کند. هدف، بازیابی تهویه کافی تنفسی و حفظ ایمنی بیمار است، نه لزوماً بازیابی کامل هوشیاری. دوزهای بیش از حد بالا میتوانند سندرم ترک اپیوئید شدید و خطرناکی را ایجاد کنند.
- مسیر تجویز: نالوکسان را میتوان به صورت وریدی، داخل عضلانی، زیر جلدی یا از طریق مسیر داخل بینی تجویز کرد که سرعت شروع اثر و دوز متفاوتی دارند.
ب. مدیریت مهار تنفسی پس از جراحی
نالوکسان برای معکوس کردن مهار تنفسی و آرامبخشی بیش از حد که ممکن است پس از استفاده کنترل شده از اپیوئیدها در حین یا بعد از جراحی رخ دهد، استفاده میشود.
توضیحات کاربردی و بالینی: - حفظ تسکین درد: در این شرایط، هدف معمولاً معکوس کردن جزئی اثر اپیوئیدها است. پزشک باید با استفاده از دوزهای کوچک و تکراری (تیتراسیون) اثرات مهار تنفسی را معکوس کند، در حالی که تا حد امکان اثرات تسکیندهنده درد را حفظ کند.
- ملاحظه نیمهعمر: از آنجایی که نالوکسان نیمهعمر کوتاهی دارد (حدود ۳۰ تا ۸۰ دقیقه) و برخی از اپیوئیدها مانند متادون نیمهعمر بسیار طولانیتری دارند، بیمار پس از جراحی باید از نظر بازگشت مهار تنفسی به دقت پایش شود و ممکن است به تزریقهای مکرر یا انفوزیون مداوم نالوکسان نیاز باشد.
ج. تشخیص اوردوز اپیوئید
نالوکسان به عنوان یک ابزار تشخیصی در بیمارانی که در حالت کما یا مهار تنفسی با علت نامشخص هستند، به کار میرود.
توضیحات کاربردی و بالینی: - تست چالشی: اگر پس از تجویز نالوکسان، بیمار به سرعت بهبود تنفسی یا هوشیاری پیدا کند، به شدت نشاندهنده درگیری اپیوئیدها به عنوان عامل مهار است. این اقدام به پزشک کمک میکند تا علت اصلی مهار را سریعاً تشخیص دهد.
۲. موارد مصرف خارج از برچسبنالوکسان به دلیل اثراتش بر روی سیستمهای عصبی که فراتر از آنتاگونیسم ساده اپیوئیدی است، در برخی شرایط مورد مطالعه قرار گرفته یا به صورت تجربی استفاده میشود:
الف. مدیریت شوک سپتیک مقاوم به درمان
توضیحات کاربردی و بالینی: - مکانیسم احتمالی: در شوک سپتیک شدید و مقاوم به مایعات و وازوپرسورها، تصور میشود که افزایش ترشح پپتیدهای اپیوئیدی داخلی (مانند بتا-اندورفین) میتواند باعث گشادی عروق و کاهش فشار خون (هیپوتانسیون) شود.
- کاربرد تجربی: نالوکسان به صورت تجربی برای مسدود کردن این اثرات و بهبود وضعیت همودینامیک، مانند افزایش فشار خون و افزایش شاخص قلبی، استفاده شده است.
- وضعیت بالینی: این کاربرد در حال حاضر جایگاه قطعی در پروتکلهای استاندارد درمان شوک سپتیک ندارد و عمدتاً در شرایط تحقیقاتی یا به عنوان آخرین راهکار در واحدهای مراقبتهای ویژه در نظر گرفته میشود.
ب. تشخیص و درمان مصرف بیش از حد داروهای غیر اپیوئیدی
توضیحات کاربردی و بالینی: - اثر تجربی: به ندرت، نالوکسان در مسمومیتهای غیر اپیوئیدی که منجر به کما میشوند (مانند مسمومیت با اتانول یا کلونیدین)، تجویز شده است. این استفاده بر اساس فرضیه نقش اپیوئیدهای داخلی در پاتوفیزیولوژی این مسمومیتها است.
- هشدار: نالوکسان درمان قطعی برای اوردوزهای غیر اپیوئیدی نیست و تجویز آن باید تنها پس از ارزیابی کامل و زمانی که احتمال درگیری اپیوئیدها نیز وجود دارد، انجام شود.
