واکسن‌های مننگوکوک بر اساس ساختار فارماکولوژیک و سروگروه‌های تحت پوشش به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند: واکسن‌های کنژوگه چهارظرفیتی برای سروگروه‌های آ، سی، دبلیو و وای، واکسن‌های پروتئینی نوترکیب برای سروگروه بی، و واکسن‌های پنج‌ظرفیتی که هر پنج سروگروه اصلی را پوشش می‌دهند.
موارد مصرف تأیید شدهموارد مصرف رسمی و تأییدشده واکسن‌های مننگوکوک بر اساس گروه سنی، ریسک فاکتورهای بالینی و نوع واکسن به شرح زیر است.
واکسیناسیون روتین کودکان و نوجوانان
- دوز پایه نوجوانان: تزریق یک دوز واکسن چهارظرفیتی کنژوگه در سنین یازده تا دوازده سالگی برای تمامی نوجوانان به عنوان ایمن‌سازی روتین توصیه می‌شود.
- دوز یادآور نوجوانان: تزریق یک دوز یادآور واکسن چهارظرفیتی کنژوگه در سن شانزده سالگی الزام دارد تا سطح ایمنی بدن در دوران حداکثر خطر ابتلا، یعنی اوایل جوانی و ورود به محیط‌های جمعی، بالاتری حفظ شود.
- واکسیناسیون اختیاری و بر اساس تصمیم‌گیری بالینی مشترک برای سروگروه بی: تجویز واکسن سروگروه بی برای نوجوانان و جوانان در گروه سنی شانزده تا بیست و سه سال، ترجیحاً در سنین شانزده تا هیجده سال، بر اساس تصمیم‌گیری مشترک پزشک و بیمار یا والدین توصیه می‌شود.
واکسیناسیون گروه‌های پرخطر و دارای شرایط خاص پزشکی
- بیماران مبتلا به نقص سیستم متمم: افرادی که دچار نقص مزمن اجزای سیستم متمم هستند یا داروهای مهارکننده سیستم متمم مانند اکولیزوماب یا راوولیزوماب دریافت می‌کنند، در معرض خطر بسیار بالای بیماری مننگوکوکی تهاجمی قرار دارند. این افراد باید هم واکسن چهارظرفیتی کنژوگه و هم واکسن سروگروه بی را دریافت کنند.
- بیماران مبتلا به بی‌طحالی عملکردی یا آناتومیک: افراد مبتلا به اسپلنکتومی، کم‌خونی داس‌شکل یا سایر اختلالات طحال، باید سری کامل واکسن چهارظرفیتی و واکسن سروگروه بی را دریافت کنند و دوزهای یادآور را در فواصل مشخص ادامه دهند.
- افراد مبتلا به عفونت ویروس نقص ایمنی انسانی: تمام افراد مبتلا به ویروس نقص ایمنی انسانی باید دوره دو دوزی اولیه واکسن چهارظرفیتی کنژوگه را دریافت کرده و هر پنج سال یک بار دوز یادآور تزریق کنند.
- پرسنل آزمایشگاه‌های تشخیص پزشکی: میکروب‌شناسان و پرسنلی که به طور مستقیم با نمونه‌های حاوی نایسریا مننژیتیدیس در تماس هستند، باید واکسینه شوند.
کنترل همه‌گیری‌ها و شرایط اپیدمیولوژیک خاص
- مسافران بین‌المللی به مناطق بومی: مسافران عازم مناطق با شیوع بالای بیماری مننگوکوک مانند کمربند مننژیت در آفریقا، و زائران حج تمتع و عمره باید واکسن چهارظرفیتی کنژوگه دریافت کنند.
- دانشجویان ساکن خوابگاه‌ها و مجردان نظامی: افراد تازه‌واردی که در خوابگاه‌های دانشجویی یا پادگان‌های نظامی زندگی می‌کنند، در صورت عدم دریافت دوز یادآور در پنج سال گذشته، باید یک دوز واکسن چهارظرفیتی تزریق کنند.
- کنترل طغیان‌های شهری یا منطقه‌ای: در صورت بروز طغیان‌های ناشی از یک سروگروه خاص در یک منطقه یا جامعه مشخص، تجویز واکسن مربوطه برای تمام افراد در معرض خطر توصیه می‌شود.
موارد مصرف خارج برچسبدوزهای یادآور زودهنگام در بیماران دارای نقص شدید ایمنی
- بر اساس راهنماهای بین‌المللی، بیماران دارای نقص شدید سیستم متمم یا بی‌طحالی که همچنان در معرض خطر بالا قرار دارند، ممکن است نیاز به تزریق دوزهای یادآور واکسن سروگروه بی در فواصل دو تا سه ساله داشته باشند، در حالی که برچسب رسمی فواصل متفاوتی را ذکر کرده است.
استفاده از واکسن‌های پنج‌ظرفیتی در سنین خارج از محدوده استاندارد
- واکسن‌های پنج‌ظرفیتی جدید برای سنین ده تا بیست و پنج سال تأیید شده‌اند، اما در رویکردهای بالینی خارج برچسب، گاهی از این واکسن‌ها برای افراد بزرگسال بالای بیست و پنج سال که دارای ریسک فاکتورهای متعدد هم‌زمان برای تمام سروگروه‌ها هستند، جهت تسهیل پروتکل تزریق استفاده می‌شود.
پروتکل‌های تسریع‌شده در طغیان‌های حاد
- در مواجهه با طغیان‌های ناگهانی سروگروه بی در محیط‌های بسته مانند دانشگاه‌ها، گاهی فواصل بین دوزهای واکسن سروگروه بی به کمتر از حد استاندارد کاهش می‌یابد تا ایمنی سریع‌تر ایجاد شود.
ایمن‌سازی بیماران پیوند اعضا و مغز استخوان
- تجویز واکسن‌های مننگوکوک در بیماران دریافت‌کننده پیوند سلول‌های بنیادی یا پیوند اعضای توپر، طبق پروتکل‌های بازسازی ایمنی پس از پیوند انجام می‌شود که در برچسب اولیه دارویی قید نشده است.
نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک - افتراق سروگروه بی از سایر سروگروه‌ها: واکسن‌های چهارظرفیتی کنژوگه هیچ‌گونه ایمنی علیه سروگروه بی ایجاد نمی‌کنند؛ بنابراین در بیماران پرخطر، تجویز هر دو نوع واکسن برای پوشش کامل الزامی است.
- عدم تداخل با سایر واکسن‌ها: واکسن‌های مننگوکوک را می‌توان هم‌زمان با سایر واکسن‌های روتین مانند واکسن آنفلوانزا، واکسن کزاز و دیفتری در محل‌های تزریق جداگانه تجویز کرد.
