موارد مصرف تایید شده واکسن‌های پنوموکوکال به دو دسته اصلی کنژوگه (مانند واکسن‌های ۱۵، ۲۰ و ۲۱ ظرفیتی) و پلی‌ساکاریدی (۲۳ ظرفیتی) تقسیم می‌شوند. موارد مصرف تایید شده آن‌ها شامل موارد زیر است:
۱. ایمن‌سازی روتین نوزادان و کودکان
- این واکسن برای پیشگیری از بیماری‌های تهاجمی ناشی از استرپتوکوکوس پنومونیه در نوزادان و کودکان تایید شده است. از نظر بالینی، استفاده از واکسن کنژوگه نه تنها از عفونت‌های ریوی و مننژیت پیشگیری می‌کند، بلکه به طور قابل توجهی میزان بروز اوتیت میانی (عفونت گوش میانی) حاد را کاهش می‌دهد. پزشکان باید دوره اصلی واکسیناسیون را از ۲ ماهگی آغاز کنند.
۲. پیشگیری در بزرگسالان بالای ۶۵ سال
- تمامی افراد در این گروه سنی، صرف نظر از وضعیت سلامتی، کاندید دریافت واکسن پنوموکوکال هستند. با افزایش سن، سیستم ایمنی ضعیف شده و خطر ابتلا به ذات‌الریه باکتریایی به شدت افزایش می‌یابد. استفاده از واکسن‌های کنژوگه جدید (مانند ۲۰ ظرفیتی) در این سنین، نیاز به دوزهای یادآور مکرر را کاهش داده و محافظت طولانی‌مدت ایجاد می‌کند.
۳. افراد در معرض خطر (۱۸ تا ۶۴ سال)
این واکسن برای بزرگسالانی که دارای شرایط زمینه‌ای خاص هستند تایید شده است. این شرایط عبارتند از:
- بیماری‌های مزمن قلبی، ریوی (مانند آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه) و کبدی.
- دیابت قندی.
- افراد سیگاری (به دلیل آسیب به مژک‌های تنفسی و افزایش احتمال کلونیزاسیون باکتری).
- افراد مبتلا به نارسایی مزمن کلیوی.
۴. بیماران دچار نقص ایمنی یا آناتومیک
- بیماران مبتلا به نقص ایمنی (مانند عفونت اچ‌آی‌وی، سرطان‌ها، یا کسانی که داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنند) و افرادی که فاقد طحال هستند یا اختلال عملکرد طحال دارند، در بالاترین اولویت دریافت واکسن قرار دارند. در این بیماران، خطر مننژیت و سپتی‌سمی پنوموکوکال بسیار بالا است.
موارد مصرف خارج از برچسب در برخی شرایط بالینی، پزشکان بر اساس شواهد موجود و راهنماهای تخصصی، از این واکسن در موارد خارج از تاییدیه رسمی استفاده می‌کنند:
۱. پیشگیری از تشدید بیماری در بیماران مبتلا به برونشیکتازی
- اگرچه برونشیکتازی (غیر از موارد ناشی از نقص ایمنی) ممکن است در برخی دستورالعمل‌های روتین ذکر نشده باشد، اما بسیاری از متخصصین ریه برای کاهش دفعات حملات عفونی و پیشگیری از تخریب بیشتر بافت ریه، واکسیناسیون پنوموکوکال را برای این بیماران توصیه می‌کنند.
۲. بیماران کاندید پیوند اعضا یا سلول‌های بنیادی
- قبل از شروع داروهای سرکوب‌کننده ایمنی سنگین یا انجام پیوند، تجویز واکسن پنوموکوکال به عنوان یک اقدام پیشگیرانه خارج از جدول زمانی روتین انجام می‌شود. هدف این است که تا حد امکان سطح آنتی‌بادی‌های محافظتی پیش از تضعیف کامل سیستم ایمنی افزایش یابد.
۳. نشت مایع مغزی نخاعی و کاشت حلزون گوش
- افرادی که دچار نشت مزمن مایع مغزی نخاعی هستند یا جراحی کاشت حلزون گوش انجام داده‌اند، در معرض خطر بسیار بالای مننژیت باکتریایی قرار دارند. حتی اگر این افراد در گروه‌های سنی روتین نباشند، پزشکان از واکسن‌های کنژوگه برای ایجاد یک سد ایمنی قدرتمند علیه سویه‌های پنوموکوک استفاده می‌کنند.
۴. بیماری‌های خودایمنی روماتولوژیک
- در بیمارانی که مبتلا به لوپوس یا آرتریت روماتوئید هستند، حتی قبل از شروع درمان با داروهای بیولوژیک، واکسیناسیون انجام می‌شود. شواهد نشان می‌دهد که این بیماران به دلیل ماهیت بیماری خود، استعداد بیشتری برای ابتلا به عفونت‌های ریوی دارند.
نکات کلیدی برای پزشکان
- توالی واکسیناسیون: در صورتی که نیاز به استفاده از هر دو نوع واکسن (کنژوگه و پلی‌ساکاریدی) باشد، همیشه اولویت با تزریق واکسن کنژوگه است و واکسن پلی‌ساکاریدی باید با فاصله زمانی مشخص (حداقل ۸ هفته یا ۱ سال بسته به شرایط) تزریق شود.
- پاسخ ایمنی در نقص ایمنی: پزشکان باید در نظر داشته باشند که سطح پاسخ آنتی‌بادی در بیماران به شدت بدحال یا دچار نقص ایمنی ممکن است کمتر از افراد عادی باشد، اما واکسیناسیون همچنان برای کاهش شدت بیماری توصیه می‌شود.
- تداخل با واکسن آنفلوانزا: واکسن پنوموکوکال را می‌توان همزمان با واکسن آنفلوانزا تزریق کرد (در دو بازوی متفاوت)، که این کار باعث افزایش نرخ پوشش واکسیناسیون در گروه‌های پرخطر می‌شود.
