واکسن مننگوکوک چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

واکسن مننگوکوک چیست؟

واکسن مننگوکوک برای ایجاد ایمنی در برابر باکتری نایسریا مننژیتیدیس (عامل برخی موارد مننژیت و عفونت شدید خون) استفاده می‌شود.

این واکسن با تحریک سیستم ایمنی، خطر ابتلا به بیماری را کاهش می‌دهد، اما برای درمان عفونت فعال کاربردی ندارد.

انواع واکسن مننگوکوک از نظر گروه‌های باکتریایی تحت پوشش متفاوت هستند.

• فرآورده‌های A+C فقط گروه‌های A و C را هدف قرار می‌دهند. واکسن‌های MenACWY ایمنی در برابر گروه‌های A، C، W و Y ایجاد می‌کنند و واکسن‌های MenB برای گروه B استفاده می‌شوند.

تفاوت مننگوکوک با مننژیت

مننگوکوک نام یک باکتری است، اما مننژیت (التهاب لایه‌های محافظ مغز و نخاع) می‌تواند دلایل متفاوتی داشته باشد.

مننژیت می‌تواند ویروسی یا غیرعفونی هم باشد؛ بنابراین هر مننژیتی ناشی از باکتری مننگوکوک نیست.

مننگوکوک می‌تواند باعث سپسیس (واکنش شدید بدن به عفونت همراه با افت فشار خون و آسیب اندام‌ها) شود که یک وضعیت اورژانسی است.

واکسن مننگوکوک از چه چیزی پیشگیری می‌کند؟

این واکسن خطر ابتلا به بیماری‌های شدید زیر را که ناشی از مننگوکوک هستند کاهش می‌دهد:

• مننژیت مننگوکوکی
• سپسیس یا عفونت شدید خون ناشی از مننگوکوک
• التهاب مفصل یا ذات‌الریه مننگوکوکی

هیچ واکسنی محافظت صددرصد ندارد و واکسن مننگوکوک همه علت‌های مننژیت را پوشش نمی‌دهد.

در صورت بروز تب ناگهانی، سردرد شدید، سفتی گردن یا لکه‌های بنفش روی پوست، حتی پس از تزریق واکسن، فوراً به پزشک مراجعه کنید.

کاربرد واکسن مننگوکوک

هدف از تزریق این واکسن، کاهش خطر ابتلا به عفونت‌های شدید و سریع‌ پیش‌رونده مننگوکوکی است.

واکسیناسیون برای مسافران مناطق پرخطر، زائران، سربازان و افراد دارای نقص ایمنی توصیه می‌شود.

پیشگیری از مننژیت و عفونت‌های شدید

واکسن با معرفی بخش‌های بی‌ضرر باکتری به بدن، تولید پادتن (مواد دفاعی بدن) ضد مننگوکوک را فعال می‌کند.

میزان پاسخ ایمنی به سن، نوع واکسن و وضعیت کلی سیستم ایمنی فرد بستگی دارد.

این واکسن برای درمان به کار نمی‌رود. در صورت بروز علائم بیماری، مراجعه فوری و دریافت آنتی‌بیوتیک ضروری است.

واکسن مننگوکوک برای چه کسانی لازم است

نیاز به تزریق این واکسن به شرایط زیر بستگی دارد و برای این گروه‌ها مطرح است:

• ساکنان یا مسافران مناطق دارای شیوع بیماری.
• افرادی که با بیمار مبتلا تماس نزدیک داشته‌اند.
• کارکنان کادر درمان و آزمایشگاه در معرض عامل بیماری‌زا.
• افراد بدون طحال یا با طحال کم‌کار.
• افراد دارای نقص سیستم ایمنی یا مبتلایان به ویروس HIV.
• سربازان و دانشجویان ساکن محیط‌های جمعی.
• حجاج و مسافرانی که به گواهی رسمی واکسیناسیون نیاز دارند.

تفاوت واکسن مننژیت مننگوکوک با سایر واکسن‌ها

«واکسن مننژیت» ممکن است به چند واکسن مختلف اشاره داشته باشد که هر کدام عامل خاصی را هدف قرار می‌دهند.

واکسن مننگوکوک فقط در برابر باکتری نایسریا مننژیتیدیس محافظت ایجاد می‌کند و جایگزین واکسن‌های پنوموکوک یا هموفیلوس آنفولانزا نیست.

نقش واکسن در پیشگیری از عفونت پرده مغز

پادتن‌های ایجادشده به بدن کمک می‌کنند تا باکتری را سریع‌تر شناسایی کرده و از بین ببرد.

به این ترتیب، احتمال ورود باکتری به جریان خون و نفوذ به پرده‌های مغز بسیار کاهش می‌یابد.

با این حال، به دلیل وجود عوامل عفونی دیگر، علائم مشکوک به مننژیت نباید نادیده گرفته شوند.

تفاوت واکسن مننگوکوک و پنوموکوک

واکسن مننگوکوک فقط علیه باکتری نایسریا مننژیتیدیس عمل می‌کند.

واکسن پنوموکوک علیه استرپتوکوک پنومونیه (عامل برخی موارد ذات‌الریه و عفونت گوش) اثربخش است.

این دو واکسن عملکردهای متفاوتی دارند و افراد پرخطر ممکن است با تجویز پزشک به هر دو نیاز داشته باشند.

انواع واکسن مننگوکوک

واکسن‌های مننگوکوک بر اساس گروه‌های باکتریایی و روش ساخت متفاوت هستند.

انواع مهم شامل واکسن چهارظرفیتی MenACWY، واکسن گروه بی (MenB) و فرآورده‌های قدیمی‌تر مانند A+C هستند.

واکسن کونژوگه و پلی‌ساکاریدی

در واکسن کونژوگه (نوعی واکسن که در آن برای ایجاد ایمنی قوی‌تر، قند باکتری به یک پروتئین متصل می‌شود)، پاسخ ایمنی طولانی‌تری ایجاد می‌گردد.

واکسن‌های پلی‌ساکاریدی (نوع قدیمی‌تر واکسن که فقط از قندهای سطح باکتری ساخته شده) در کودکان زیر ۲ سال معمولاً قادر به ایجاد پاسخ ایمنی کافی نیستند.

فرآورده‌های پلی‌ساکاریدی A+C نباید بدون بررسی دقیق پزشکی جایگزین انواع جدیدتر شوند.

انواع برندهای واکسن مننگوکوک

• برندهای مناکترا و منویو از نوع کونژوگه MenACWY هستند و گروه‌های A، C، W و Y را پوشش می‌دهند.
• برندهای بکسرو و ترومنبا واکسن‌های MenB هستند و برای محافظت در برابر گروه B به کار می‌روند.

این دو دسته جایگزین یکدیگر نیستند و باید بر اساس دستورالعمل پزشک مصرف شوند.

دوزهای واکسن مننگوکوک

تعداد دوزهای لازم به سن، نوع واکسن، هدف از تزریق و عوامل خطر بستگی دارد.

عدد روی ویال (مثل ۱۰ دوز) فقط مقدار واکسن داخل شیشه را نشان می‌دهد، نه تعداد دفعات تزریق برای یک نفر.

تعداد و فاصله نوبت‌ها

نوجوانان سالم معمولاً به یک دوز اولیه و یک دوز یادآور نیاز دارند.

افراد دارای بیماری‌های پرخطر یا کودکان خردسال ممکن است به دو یا چند دوز نیاز داشته باشند.

تزریق زودتر از فاصله زمانی توصیه‌شده معتبر نیست و باید با نظر مرکز بهداشت تکرار شود.

دوز یادآور

دوز یادآور برای حفظ ایمنی در افرادی که همچنان در معرض خطر هستند، ضروری است.

افراد بدون طحال، دارای نقص ایمنی، کارکنان آزمایشگاه و مسافران مناطق پرخطر به این دوز نیاز دارند.

در واکسن‌های قدیمی، محافظت حدود ۳ سال باقی می‌ماند، اما زمان دقیق یادآور باید توسط پزشک تعیین شود.

نحوه تزریق واکسن مننگوکوک

تزریق باید توسط پرستار یا پزشک و دقیقاً مطابق دستورالعمل فرآورده انجام شود.

این واکسن خوراکی نیست و نباید خودسرانه در منزل آماده یا تزریق شود.

محل و مسیر تزریق

در بزرگسالان و نوجوانان، واکسن در عضله بازو تزریق می‌شود.

در کودکان کوچک که حجم عضلانی کمتری دارند، تزریق در عضله ران انجام می‌گیرد.

بیشتر واکسن‌های کونژوگه به‌صورت عضلانی تزریق می‌شوند، اما مسیر برخی واکسن‌های قدیمی ممکن است زیرجلدی (زیر پوست) باشد.

واکسن هرگز نباید داخل رگ تزریق شود. افراد دارای اختلال خون‌ریزی باید به کادر درمان اطلاع دهند.

مراقبت‌های بعد از تزریق واکسن

فرد باید حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه پس از تزریق در مرکز بماند تا در صورت افت فشار مراقبت شود.

درد خفیف محل تزریق با کمپرس خنک، استراحت و مصرف مایعات بهبود می‌یابد.

واکسن باید در دمای یخچال نگهداری شود و پودر آن فقط با حلال اختصاصی خودش آماده گردد.

سن تزریق واکسن مننگوکوک

سن مجاز تزریق به نوع واکسن و برنامه‌های کشوری بستگی دارد.

برخی واکسن‌های جدید را می‌توان از ۲ ماهگی استفاده کرد، اما انواع قدیمی برای زیر ۲ سال مناسب نیستند.

تزریق واکسن در نوزادان و کودکان خردسال

کودکان فاقد طحال، دارای نقص ایمنی یا ساکن مناطق پرخطر به برنامه‌ای ویژه با چند دوز نیاز دارند.

واکسن پلی‌ساکاریدی A+C برای کودکان زیر ۲ سال ایمنی پایداری ایجاد نمی‌کند و باید با احتیاط انتخاب شود.

واکسیناسیون نوجوانان، بزرگسالان و سالمندان

نوجوانان ساکن خوابگاه‌ها یا پادگان‌ها از گروه‌های مهم برای دریافت واکسن هستند.

بزرگسالان معمولاً فقط در صورت خطر شغلی، سفر به مناطق آلوده یا بیماری زمینه‌ای واکسینه می‌شوند.

افزایش سن به‌تنهایی دلیل تزریق نیست، مگر اینکه سالمند دچار نقص ایمنی یا فاقد طحال باشد.

واکسن مننگوکوک برای کودکان

تصمیم‌گیری برای تزریق در کودکان به سن، وضعیت سلامت و میزان خطر مواجهه بستگی دارد.

کودکان فاقد طحال یا دارای نقص ایمنی بسیار بیشتر از کودکان سالم به این واکسن نیاز دارند.

عوارض واکسن در کودکان

عوارض واکسن در کودکان معمولاً خفیف است و طی ۱ تا ۲ روز برطرف می‌شود.

• درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق
• تب خفیف و بی‌قراری
• احساس خستگی یا کاهش موقت اشتها

مصرف قطره تب‌بر باید حتماً متناسب با سن و وزن کودک و با نظر پزشک انجام شود.

زمان مراجعه به پزشک بعد از واکسن کودک

در صورت بروز علائم زیر سریعاً به اورژانس مراجعه کنید:

• تب بسیار بالا که به دارو پاسخ نمی‌دهد
• تشنج، بی‌حالی شدید یا کاهش سطح هوشیاری
• تورم بسیار شدید محل تزریق یا کهیر گسترده
• سفتی گردن، استفراغ مکرر یا ظهور لکه‌های پوستی قرمز و بنفش

مصرف واکسن مننگوکوک در بارداری و شیردهی

تزریق واکسن در بارداری باید پس از سنجش دقیق فواید و خطرات توسط پزشک انجام شود.

اگر فرد باردار در معرض خطر بالای ابتلا باشد (مثل سفر الزامی به منطقه پرخطر)، واکسیناسیون توصیه می‌شود.

این واکسن حاوی باکتری زنده نیست، اما تزریق آن در بارداری باید کاملاً محتاطانه باشد.

شیردهی مانع دریافت واکسن نیست و ترکیبات آن از طریق شیر مادر باعث عفونت در نوزاد نمی‌شود.

اگر قصد بارداری دارید و نیازمند دریافت واکسن هستید، پیش از اقدام با پزشک مشورت کنید.

ایجاد پاسخ ایمنی حدود ۱۰ تا ۱۴ روز زمان می‌برد و وقوع بارداری پس از آن معمولاً نگران‌کننده نیست.

واکسن مننگوکوک برای گروه‌های پرخطر

برخی افراد در صورت ابتلا به باکتری بسیار بیشتر در معرض نوع شدید بیماری هستند.

انتخاب بین واکسن‌های MenACWY و MenB باید بر اساس عامل خطر و توسط پزشک انجام شود.

نقص ایمنی و داروهای سرکوب‌کننده

بیماران مبتلا به HIV یا مصرف‌کنندگان کورتون ممکن است پاسخ ضعیف‌تری به واکسن بدهند.

افراد دارای نقص در سیستم کمپلمان (بخش مهمی از سیستم ایمنی بدن که به نابودی باکتری‌ها کمک می‌کند) در معرض خطر بالای عفونت هستند.

تعداد دوزها و زمان تزریق در این افراد پرخطر باید با هماهنگی تیم درمان تعیین شود.

افراد بدون طحال یا با طحال کم‌کار

طحال در دفاع بدن در برابر باکتری‌های خاص نقش حیاتی دارد.

افراد فاقد طحال به‌شدت در معرض خطر عفونت‌های برق‌آسا هستند و به هر دو نوع واکسن نیاز دارند.

بهتر است واکسیناسیون حداقل دو هفته پیش از جراحی برداشتن طحال انجام شود.

بیماران کلیوی، دیابتی و پیوندی

دیابت یا بیماری کلیوی به‌تنهایی به معنای نیاز قطعی به دریافت این واکسن نیست.

اما اگر این بیماری‌ها با نقص ایمنی یا مصرف داروهای سرکوب‌کننده همراه باشند، تزریق توصیه می‌شود.

بیماران پیوندی باید زمان واکسیناسیون را با تیم جراحی هماهنگ کنند.

تزریق واکسن مننگوکوک قبل از سفر، حج و سربازی

تزریق برای سفرهای خارجی به مناطق پرخطر توصیه می‌شود و گاهی شرط ورود به کشور است.

نیاز به واکسن به کشور مقصد، مدت اقامت و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.

واکسن مننگوکوک برای حج و سفرهای خارجی

برای مناسک حج، تزریق واکسن چهارظرفیتی MenACWY معمولاً الزامی است.

واکسن قدیمی دوظرفیتی ممکن است برای دریافت ویزا کافی نباشد.

مسافران باید قوانین و نوع واکسن مورد تأیید کشور مقصد را از مراکز بهداشت استعلام بگیرند.

زمان مناسب تزریق قبل از سفر

بدن برای تولید پادتن و ایجاد ایمنی کامل به ۱۰ تا ۱۴ روز زمان نیاز دارد.

بهتر است واکسیناسیون چند هفته پیش از سفر یا اعزام انجام شود.

واکسیناسیون برای سربازی، خوابگاه و محیط‌های جمعی

محیط‌های نظامی و خوابگاه‌ها خطر انتقال باکتری را به‌شدت افزایش می‌دهند.

به همین دلیل، تزریق واکسن در این محیط‌ها گسترده توصیه شده یا الزامی است.

رعایت بهداشت فردی و مراجعه سریع در صورت بروز تب و سردرد شدید همچنان ضروری است.

عوارض واکسن مننگوکوک

عوارض جانبی واکسن معمولاً خفیف است و خطر بیماری بسیار بیشتر از عوارض واکسن است.

عوارض شایع واکسن

عوارض شایع شامل درد موضعی، قرمزی، سردرد، تب خفیف و بی‌حالی است.

این علائم معمولاً طی ۱ تا ۲ روز برطرف می‌شوند و استفاده از کمپرس خنک کمک‌کننده است.

در صورت تب بسیار بالا یا تورم دردناک بازو، مراجعه به پزشک الزامی است.

علائم هشداردهنده و واکنش آلرژیک شدید

حساسیت و آلرژی شدید به واکسن نادر است اما نیاز به درمان اورژانسی دارد.

تنگی نفس، تورم صورت، کهیر گسترده و افت فشار خون از علائم هشداردهنده هستند.

در صورت بروز این حساسیت در گذشته، دریافت دوز بعدی واکسن ممنوع است.

تداخل واکسن مننگوکوک با داروها و واکسن‌های دیگر

برنامه تزریق این واکسن را می‌توان با بسیاری از داروها هم‌زمان کرد.

لیست داروهای مصرفی و واکسن‌های اخیر باید پیش از تزریق به کادر درمان اطلاع داده شود.

تزریق هم‌زمان واکسن مننگوکوک با واکسن‌های دیگر

این واکسن را می‌توان هم‌زمان با واکسن‌های آنفولانزا، کزاز یا کرونا تزریق کرد.

برای هر واکسن باید از سرنگ مجزا و محل تزریق متفاوت استفاده شود.

دریافت هم‌زمان چند واکسن ممکن است تب خفیف ایجاد کند اما خطرناک نیست.

تداخل با آنتی‌بیوتیک‌ها، کورتون، شیمی‌درمانی و وارفارین

مصرف آنتی‌بیوتیک مانع تزریق نیست، اما در صورت تب بالا باید واکسیناسیون به تعویق بیفتد.

واکسن جایگزین مصرف آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه پس از تماس با فرد بیمار نیست.

مصرف مقدار بالای کورتون و داروهای شیمی‌درمانی اثربخشی واکسن را کاهش می‌دهند.

مصرف وارفارین (داروی رقیق‌کننده خون) مانع تزریق نیست اما خطر کبودی را بالا می‌برد و نیاز به احتیاط دارد.

موارد منع مصرف و احتیاط واکسن مننگوکوک

پیش از تزریق باید سابقه حساسیت، بارداری و مصرف داروهای خاص با دقت بررسی شود.

چه کسانی نباید واکسن بزنند یا نیاز به احتیاط دارند

موارد منع مصرف و احتیاط شامل این گروه‌ها است:

• افراد دارای سابقه حساسیت شدید به دوز قبلی این واکسن.
• بیماران دارای عفونت حاد متوسط تا شدید یا تب بالا.
• زنان باردار (نیاز به ارزیابی دقیق پزشکی دارند).
• افراد دارای نقص ایمنی شدید (نیاز به برنامه‌ریزی ویژه دارند).

سرماخوردگی بسیار خفیف مانع تزریق نیست، اما در صورت ضعف شدید، تزریق به تأخیر می‌افتد.

حساسیت شدید به دوز قبلی یا ترکیبات واکسن

بروز آنافیلاکسی (یک واکنش آلرژیک ناگهانی و تهدیدکننده زندگی) به دنبال تزریق قبلی، مانع جدی است.

تنگی نفس شدید، تورم گلو و کهیر گسترده از نشانه‌های آن است و در صورت بروز در گذشته، دوز بعدی ممنوع است.

زمان اثر و ماندگاری واکسن مننگوکوک

هیچ واکسنی بلافاصله محافظت ایجاد نمی‌کند و بدن برای ساخت پادتن به زمان نیاز دارد.

واکسن چند روز بعد اثر می‌کند؟

پاسخ ایمنی مناسب معمولاً ۱۰ تا ۱۴ روز پس از تزریق در بدن شکل می‌گیرد.

واکسیناسیون برای سفر یا خوابگاه باید حداقل دو هفته زودتر انجام شود.

واکسن مننگوکوک چند سال ایمنی می‌دهد؟

محافظت واکسن‌های قدیمی حدود ۳ سال باقی می‌ماند.

در واکسن‌های جدیدتر، مدت زمان محافظت بالاتر است اما در افراد پرخطر دریافت دوز یادآور ضروری است.

آزمایش یا تست حساسیت قبل از واکسن

بیشتر افراد به آزمایش خون یا تست حساسیت پیش از واکسن نیاز ندارند.

بررسی سابقه پزشکی و داروهای مصرفی توسط کادر درمان کافی است.

فراموشی یا تأخیر در دوز واکسن مننگوکوک

در صورت تأخیر، معمولاً نیازی نیست برنامه واکسیناسیون از ابتدا شروع شود.

نزدن دوز دوم یا عقب افتادن واکسن

اگر دوز دوم در زمان مقرر تزریق نشود، ممکن است ایمنی کامل ایجاد نشود.

هرگز نباید برای جبران، دو دوز را هم‌زمان تزریق کرد؛ زمان دوز بعدی باید توسط پزشک تعیین شود.

در صورت تماس با فرد آلوده یا نزدیک بودن زمان سفر، تأخیر می‌تواند خطرناک باشد.

تجربیات مصرف‌کنندگان واکسن مننگوکوک

واکنش بدن افراد متفاوت است و تجربه دیگران نباید جایگزین مشورت پزشکی شود.

تجربه درد و تب بعد از تزریق

بسیاری از افراد در روز اول احساس درد و سفتی در بازو و تب خفیف دارند که با استراحت برطرف می‌شود.

تجربه واکسیناسیون برای سفرهای زیارتی و سربازی

مراجعه دیرهنگام برای دریافت کارت زرد پیش از سفر یا اعزام، معمولاً به دلیل شلوغی مراکز استرس‌زا است.

تجربه تزریق در کودکان و شیرخواران

والدین اغلب بی‌قراری کودک را در ساعات اولیه گزارش می‌کنند که با قطره مسکن و کمپرس خنک بهبود می‌یابد.

سؤال‌های پرتکرار درباره واکسن مننگوکوک

آیا واکسن مننگوکوک از همه انواع مننژیت پیشگیری می‌کند؟

خیر. این واکسن فقط در برابر باکتری نایسریا مننژیتیدیس ایمنی ایجاد می‌کند و روی مننژیت ویروسی اثری ندارد.

آیا تزریق در هنگام سرماخوردگی مانعی دارد؟

سرماخوردگی خفیف بدون تب مانعی ندارد، اما در صورت تب بالا و ضعف، تزریق باید به تعویق بیفتد.

آیا واکسن باعث ابتلا به مننژیت می‌شود؟

خیر. واکسن‌ها حاوی باکتری زنده نیستند و نمی‌توانند باعث ایجاد بیماری شوند.

آیا تزریق واکسن مننگوکوک درد دارد؟

مانند هر تزریق عضلانی، هنگام ورود سوزن کمی درد احساس می‌شود و بازو ممکن است تا دو روز حساس بماند.

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف واکسن مننگوکوک

واکسن‌های مننگوکوک بر اساس ساختار فارماکولوژیک و سروگروه‌های تحت پوشش به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند: واکسن‌های کنژوگه چهارظرفیتی برای سروگروه‌های آ، سی، دبلیو و وای، واکسن‌های پروتئینی نوترکیب برای سروگروه بی، و واکسن‌های پنج‌ظرفیتی که هر پنج سروگروه اصلی را پوشش می‌دهند.

موارد مصرف تأیید شده
موارد مصرف رسمی و تأییدشده واکسن‌های مننگوکوک بر اساس گروه سنی، ریسک فاکتورهای بالینی و نوع واکسن به شرح زیر است.

واکسیناسیون روتین کودکان و نوجوانان

• دوز پایه نوجوانان: تزریق یک دوز واکسن چهارظرفیتی کنژوگه در سنین یازده تا دوازده سالگی برای تمامی نوجوانان به عنوان ایمن‌سازی روتین توصیه می‌شود.
• دوز یادآور نوجوانان: تزریق یک دوز یادآور واکسن چهارظرفیتی کنژوگه در سن شانزده سالگی الزام دارد تا سطح ایمنی بدن در دوران حداکثر خطر ابتلا، یعنی اوایل جوانی و ورود به محیط‌های جمعی، بالاتری حفظ شود.
• واکسیناسیون اختیاری و بر اساس تصمیم‌گیری بالینی مشترک برای سروگروه بی: تجویز واکسن سروگروه بی برای نوجوانان و جوانان در گروه سنی شانزده تا بیست و سه سال، ترجیحاً در سنین شانزده تا هیجده سال، بر اساس تصمیم‌گیری مشترک پزشک و بیمار یا والدین توصیه می‌شود.

واکسیناسیون گروه‌های پرخطر و دارای شرایط خاص پزشکی

• بیماران مبتلا به نقص سیستم متمم: افرادی که دچار نقص مزمن اجزای سیستم متمم هستند یا داروهای مهارکننده سیستم متمم مانند اکولیزوماب یا راوولیزوماب دریافت می‌کنند، در معرض خطر بسیار بالای بیماری مننگوکوکی تهاجمی قرار دارند. این افراد باید هم واکسن چهارظرفیتی کنژوگه و هم واکسن سروگروه بی را دریافت کنند.
• بیماران مبتلا به بی‌طحالی عملکردی یا آناتومیک: افراد مبتلا به اسپلنکتومی، کم‌خونی داس‌شکل یا سایر اختلالات طحال، باید سری کامل واکسن چهارظرفیتی و واکسن سروگروه بی را دریافت کنند و دوزهای یادآور را در فواصل مشخص ادامه دهند.
• افراد مبتلا به عفونت ویروس نقص ایمنی انسانی: تمام افراد مبتلا به ویروس نقص ایمنی انسانی باید دوره دو دوزی اولیه واکسن چهارظرفیتی کنژوگه را دریافت کرده و هر پنج سال یک بار دوز یادآور تزریق کنند.
• پرسنل آزمایشگاه‌های تشخیص پزشکی: میکروب‌شناسان و پرسنلی که به طور مستقیم با نمونه‌های حاوی نایسریا مننژیتیدیس در تماس هستند، باید واکسینه شوند.

کنترل همه‌گیری‌ها و شرایط اپیدمیولوژیک خاص

• مسافران بین‌المللی به مناطق بومی: مسافران عازم مناطق با شیوع بالای بیماری مننگوکوک مانند کمربند مننژیت در آفریقا، و زائران حج تمتع و عمره باید واکسن چهارظرفیتی کنژوگه دریافت کنند.
• دانشجویان ساکن خوابگاه‌ها و مجردان نظامی: افراد تازه‌واردی که در خوابگاه‌های دانشجویی یا پادگان‌های نظامی زندگی می‌کنند، در صورت عدم دریافت دوز یادآور در پنج سال گذشته، باید یک دوز واکسن چهارظرفیتی تزریق کنند.
• کنترل طغیان‌های شهری یا منطقه‌ای: در صورت بروز طغیان‌های ناشی از یک سروگروه خاص در یک منطقه یا جامعه مشخص، تجویز واکسن مربوطه برای تمام افراد در معرض خطر توصیه می‌شود.

موارد مصرف خارج برچسب

دوزهای یادآور زودهنگام در بیماران دارای نقص شدید ایمنی

• بر اساس راهنماهای بین‌المللی، بیماران دارای نقص شدید سیستم متمم یا بی‌طحالی که همچنان در معرض خطر بالا قرار دارند، ممکن است نیاز به تزریق دوزهای یادآور واکسن سروگروه بی در فواصل دو تا سه ساله داشته باشند، در حالی که برچسب رسمی فواصل متفاوتی را ذکر کرده است.

استفاده از واکسن‌های پنج‌ظرفیتی در سنین خارج از محدوده استاندارد

• واکسن‌های پنج‌ظرفیتی جدید برای سنین ده تا بیست و پنج سال تأیید شده‌اند، اما در رویکردهای بالینی خارج برچسب، گاهی از این واکسن‌ها برای افراد بزرگسال بالای بیست و پنج سال که دارای ریسک فاکتورهای متعدد هم‌زمان برای تمام سروگروه‌ها هستند، جهت تسهیل پروتکل تزریق استفاده می‌شود.

پروتکل‌های تسریع‌شده در طغیان‌های حاد

• در مواجهه با طغیان‌های ناگهانی سروگروه بی در محیط‌های بسته مانند دانشگاه‌ها، گاهی فواصل بین دوزهای واکسن سروگروه بی به کمتر از حد استاندارد کاهش می‌یابد تا ایمنی سریع‌تر ایجاد شود.

ایمن‌سازی بیماران پیوند اعضا و مغز استخوان

• تجویز واکسن‌های مننگوکوک در بیماران دریافت‌کننده پیوند سلول‌های بنیادی یا پیوند اعضای توپر، طبق پروتکل‌های بازسازی ایمنی پس از پیوند انجام می‌شود که در برچسب اولیه دارویی قید نشده است.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• افتراق سروگروه بی از سایر سروگروه‌ها: واکسن‌های چهارظرفیتی کنژوگه هیچ‌گونه ایمنی علیه سروگروه بی ایجاد نمی‌کنند؛ بنابراین در بیماران پرخطر، تجویز هر دو نوع واکسن برای پوشش کامل الزامی است.
• عدم تداخل با سایر واکسن‌ها: واکسن‌های مننگوکوک را می‌توان هم‌زمان با سایر واکسن‌های روتین مانند واکسن آنفلوانزا، واکسن کزاز و دیفتری در محل‌های تزریق جداگانه تجویز کرد.

مکانیسم اثر واکسن مننگوکوک

واکسن‌های مننگوکوک با تحریک پاسخ‌های ایمنی همورال و سلولی، موجب تولید آنتی‌بادی‌های اختصاصی سرمی علیه باکتری نایسریا مننژیتیدیس می‌شوند. مکانیسم عملکرد بر اساس ساختار واکسن به شرح زیر تفکیک می‌شود.

مکانیسم اثر واکسن‌های کنژوگه پلی‌ساکاریدی

• تحریک پاسخ ایمنی وابسته به سلول‌های تی: پلی‌ساکاریدهای کپسولی باکتری به تنهایی آنتی‌ژن‌های مستقل از سلول تی هستند که تنها سلول‌های بی را تحریک می‌کنند و موجب ایجاد خاطره ایمنی طولانی‌مدت نمی‌شوند. در واکسن‌های کنژوگه، این پلی‌ساکاریدها به یک پروتئین حامل مانند توکسوئید دیفتری یا توکسوئید کزاز متصل می‌شوند.
• فعال‌سازی لنفوسیت‌های تی کمک‌کننده: اتصال به پروتئین حامل موجب می‌شود آنتی‌ژن توسط سلول‌های عرضه‌کننده آنتی‌ژن پردازش شده و به لنفوسیت‌های تی ارائه گردد. این امر منجر به ایجاد پاسخ ایمنی قوی، تولید آنتی‌بادی‌های ایمونوگلوبولین جی با میل ترکیبی بالا و تشکیل سلول‌های بی خاطره می‌شود.
• القای فعالیت باکتری‌کشی وابسته به متمم: آنتی‌بادی‌های ایمونوگلوبولین جی تولیدشده به کپسول پلی‌ساکاریدی باکتری متصل شده و سیستم متمم را فعال می‌کنند. این فرایند منجر به لیز مستقیم باکتری و اپسونیزاسیون جهت بلع توسط نوتروفیل‌ها و ماکروفاژها می‌گردد.
• کاهش کلونیزاسیون حلقوی: واکسن‌های کنژوگه علاوه بر ایمنی سرمی، ایمنی مخاطی نیز ایجاد کرده و میزان ناقلی بی‌علامت باکتری در حلق و بینی را کاهش می‌دهند که منجر به ایجاد ایمنی جمعی می‌شود.

مکانیسم اثر واکسن‌های پروتئینی نوترکیب

• هدف‌گیری آنتی‌ژن‌های غشای خارجی: کپسول پلی‌ساکاریدی سروگروه بی به دلیل شباهت ساختاری به مولکول‌های چسبندگی سلول‌های عصبی انسانی، خاصیت ایمنی‌زایی ضعیفی دارد و خطر خودایمنی ایجاد می‌کند. بنابراین واکسن‌های این سروگروه از پروتئین‌های نوترکیب غشای خارجی باکتری ساخته می‌شوند.
• تحریک آنتی‌بادی‌های باکتری‌کش علیه پروتئین‌های سطحی: پروتئین‌های موجود در واکسن مانند پروتئین اتصال‌دهنده به فاکتور اچ و آنتی‌ژن‌های غشایی، موجب تولید آنتی‌بادی‌های اختصاصی می‌شوند که از فرار باکتری از سیستم ایمنی جلوگیری کرده و باکتری را در معرض تخریب توسط سیستم متمم قرار می‌دهند.

فارماکوکینتیک واکسن مننگوکوک

واکسن‌ها به عنوان فرآورده‌های بیولوژیک ایمن‌ساز، رفتاری متفاوت از داروهای شیمیایی مولکول‌کوچک دارند و فرایندهای سنتی فارماکوکینتیک نظیر جذب، توزیع، متابولیسم و دفع دارویی شامل آن‌ها نمی‌شود. با این حال، رفتار فارماکودینامیک و پاسخ ایمنی بدن به آن‌ها به شکل زیر ارزیابی و توصیف می‌شود.

جذب و فراهمی زیستی

• جذب موضعی در بافت عضلانی: پس از تزریق عضلانی واکسن در عضله دلتوئید یا ناحیه قدامی خارجی ران، آنتی‌ژن‌ها و مواد یاور موجود در واکسن در بافت موضعی منتشر شده و توسط سلول‌های دندریتیک و ماکروفاژها جذب می‌شوند.
• انتقال به غدد لنفاوی منطقه‌ای: سلول‌های عرضه‌کننده آنتی‌ژن پس از بلع آنتی‌ژن‌های واکسن، از طریق عروق لنفاوی به غدد لنفاوی منطقه‌ای مهاجرت می‌کنند تا آنتی‌ژن را به لنفوسیت‌های تخصص‌یافته ارائه دهند.

زمان دستیابی به حداکثر پاسخ ایمنی

• تولید آنتی‌بادی اولیه: افزایش سطح آنتی‌بادی‌های ایمونوگلوبولین ام و ایمونوگلوبولین جی معمولاً از روز هفتم تا دهم پس از تزریق آغاز می‌شود.
• اوج سطح آنتی‌بادی سرمی: حداکثر غلظت آنتی‌بادی‌های باکتری‌کش سرمی معمولاً بین سه تا چهار هفته پس از تکمیل دوره اولیه واکسیناسیون حاصل می‌شود.
• سطح سرمی ایمنی‌بخش: تیتر باکتری‌کش سرمی با استفاده از متمم انسانی یا متمم بچه خوک ارزیابی می‌شود و دستیابی به تیتر چهار یا بالاتر نشان‌دهنده ایمنی‌زایی بالینی موفق در برابر بیماری تهاجمی است.

تداوم ایمنی و پایداری آنتی‌بادی‌ها

• پایداری آنتی‌بادی در واکسن‌های کنژوگه: سطح آنتی‌بادی‌های محافظتی پس از تزریق واکسن‌های چهارظرفیتی کنژوگه معمولاً تا پنج سال در سطح بالایی باقی می‌ماند. با این حال، به دلیل افت تدریجی تیتر آنتی‌بادی در طول زمان، تزریق دوزهای یادآور در افراد در معرض خطر بالا الزامی است.
• پایداری ایمنی در واکسن‌های سروگروه بی: تیتر آنتی‌بادی‌های باکتری‌کش پس از تزریق سری کامل واکسن سروگروه بی طی یک تا دو سال کاهش می‌یابد؛ بنابراین در افراد دارای خطر مداوم، دوزهای یادآور زودهنگام مد نظر قرار می‌گیرد.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• اهمیت دوز یادآور: به دلیل افت فارماکودینامیک تیتر آنتی‌بادی‌های سرمی طی چند سال پس از واکسیناسیون، تزریق دوز یادآور در سنین شانزده سالگی برای نوجوانان و هر پنج سال یک بار برای بیماران مبتلا به نقص سیستم ایمنی الزامی است.
• تزریق اختصاصی عضلانی: تزریق واکسن باید به صورت دقیق در بافت عضلانی انجام شود؛ تزریق بافت زیرجلدی یا جلدی موجب کاهش جذب بهینه‌ی آنتی‌ژن توسط سلول‌های ایمنی و کاهش کارایی واکسن می‌گردد.

منع مصرف واکسن مننگوکوک

موارد منع مصرف در بیماری
موارد منع مصرف مطلق و نسبی مربوط به وضعیت‌های حاد و مزمن بیماری به شرح زیر تفکیک می‌شود.

واکنش‌های حساسیت مفرط و آلرژی شدید

• سابقه واکنش آنافیلاکسی: سابقه بروز واکنش آلرژیک شدید و آنافیلاکسی به هر یک از اجزای واکسن یا دوز قبلی همین واکسن، منع مصرف مطلق تزریق محسوب می‌شود.
• حساسیت به توکسوئیدهای حامل: در واکسن‌های کنژوگه چهارظرفیتی که از پروتئین‌های حامل مانند توکسوئید دیفتری یا توکسوئید کزاز استفاده می‌کنند، سابقه واکنش شدید به این پروتئین‌ها منع مصرف ایجاد می‌کند.
• حساسیت به لاتکس: در برخی برندهای تجاری واکسن، درپوش سرنگ یا سوزن حاوی لاستیک طبیعی و لاتکس است. در بیماران دارای سابقه حساسیت شدید به لاتکس، استفاده از برندهای فاقد لاتکس الزام دارد.

بیماری‌های حاد عفونی و تب‌دار

• ابتلا به بیماری حاد متوسط یا شدید: در بیماران مبتلا به بیماری‌های عفونی حاد تب‌دار متوسط یا شدید، تزریق واکسن باید تا زمان بهبود کامل علائم و رفع تب به تعویق بیفتد.
• بیماری‌های خفیف بدون تب: ابتلا به عفونت‌های خفیف مانند سرماخوردگی ساده، عفونت‌های خفیف مجاری تنفسی فوقانی یا اسهال خفیف بدون تب بالا، مانعی برای واکسیناسیون نیست و نباید موجب تاخیر در تزریق شود.

اختلالات مغزی و عصبی

• سابقه سندرم گیلن باره: در افرادی که سابقه ابتلا به سندرم گیلن باره دارند، احتیاط بالینی ویژه الزامی است. اگرچه شواهد قطعی بر افزایش خطر بازگشت این سندرم با واکسن‌های کنژوگه جدید وجود ندارد، ارزیابی نسبت سود به زیان پیش از تزریق به ویژه در افراد کم‌خطر ضرورت دارد.

اختلالات انعقادی و خونریزی‌دهنده

• ترومبوسیتوپنی و اختلالات هموستاز: بیماران مبتلا به اختلالات شدید انعقادی مانند هموفیلی یا ترومبوسیتوپنی شدید، منع مصرف مطلق واکسن ندارند اما تزریق عضلانی ممکن است موجب بروز خونریزی و هماتوم شدید شود. در این افراد باید تزریق با سوزن ظریف و فشار مستقیم روی محل تزریق به مدت حداقل دو دقیقه انجام شود.

موارد منع مصرف بارداری و شیردهی
ارزیابی ایمنی تجویز واکسن‌های مننگوکوک در زنان باردار و شیرده بر اساس نوع واکسن و میزان خطر مواجهه بالینی صورت می‌گیرد.

ایمنی و موارد منع مصرف در بارداری

• واکسن‌های چهارظرفیتی کنژوگه: تجویز واکسن‌های کنژوگه چهارظرفیتی در بارداری منع مصرف مطلق ندارد. اگر زن باردار در معرض خطر بالای ابتلا به بیماری مننگوکوک باشد، مانند سفر به مناطق بومی یا ابتلا به نقص متمم و بی‌طحالی، منافع واکسیناسیون بر خطرات احتمالی آن ارجحیت دارد و تزریق واکسن توصیه می‌شود.
• واکسن‌های سروگروه بی: اطلاعات بالینی درباره ایمنی واکسن‌های سروگروه بی در دوران بارداری محدودتر است. بر این اساس، تزریق واکسن سروگروه بی در بارداری باید به مواردی محدود شود که زن باردار در معرض خطر بسیار شدید ابتلا قرار دارد و تجویز آن پس از ارزیابی دقیق سود و زیان بالینی انجام گیرد.
• واکسن‌های پنج‌ظرفیتی: به دلیل جدید بودن این واکسن‌ها و داده‌های محدود در بارداری، در صورت نیاز به ایمن‌سازی در دوران بارداری، استفاده از واکسن‌های تک‌گروهی یا چهارظرفیتی مجزا بر واکسن ترکیبی پنج‌ظرفیتی ترجیح داده می‌شود.

ایمنی و موارد منع مصرف در شیردهی

• عدم منع مصرف در دوران شیردهی: شیردهی مانع تجویز هیچ یک از انواع واکسن‌های مننگوکوک نیست. واکسن‌های غیرزنده و کنژوگه خطری برای نوزاد شیرخوار ایجاد نمی‌کنند و مادران شیرده در صورت داشتن اندیکاسیون بالینی می‌توانند واکسن را دریافت کنند.

موارد منع مصرف کودکان
محدودیت‌های سنی و موارد منع مصرف واکسن‌های مننگوکوک در رده سنی کودکان بر اساس تأییدیه‌های رسمی به شرح زیر است.

محدودیت‌های سنی واکسن‌های چهارظرفیتی

• سنین زیر دو ماهگی: تجویز واکسن‌های مننگوکوک در شیرخواران زیر سن دو ماهگی به هیچ عنوان تأیید نشده و منع مصرف دارد.
• تفاوت برندها در شیرخواران: برخی برندهای واکسن چهارظرفیتی برای کودکان زیر نه ماه یا زیر دو سال تأییدیه ندارند. پزشک باید پیش از تجویز در کودکان زیر دو سال، به حداقل سن مجاز قیدشده در دستورالعمل برند مورد نظر توجه کند.

محدودیت‌های سنی واکسن‌های سروگروه بی

• کودکان زیر ۱۰ سال: واکسن‌های پروتئینی نوترکیب سروگروه بی برای استفاده در کودکان زیر ۱۰ سال تأیید نشده‌اند و مصرف روتین آن‌ها در این گروه سنی منع شده است، مگر در شرایط خاص طغیان‌های شدید اپیدمیولوژیک با نظر مقامات بهداشتی.

محدودیت‌های سنی واکسن‌های پنج‌ظرفیتی

• کودکان زیر ۱۰ سال: واکسن‌های ترکیبی پنج‌ظرفیتی تنها برای سنین ۱۰ سال به بالا تأیید شده‌اند و تجویز آن‌ها در کودکان زیر ۱۰ سال ممنوع است.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• بررسی دقیق تاریخچه آلرژیک: پرسش از سابقه حساسیت شدید به دوزهای قبلی واکسن یا پروتئین‌های حامل دیفتری و کزاز، مهم‌ترین اقدام پیشگیرانه پیش از تزریق است.
• عدم به تعویق انداختن بی‌مورد: وجود عفونت‌های خفیف مجاری تنفسی یا تب خفیف نباید مانع از واکسیناسیون کودکان و افراد پرخطر شود.

عوارض جانبی واکسن مننگوکوک

عوارض جانبی واکسن‌های کنژوگه چهارظرفیتی
این عوارض پس از تزریق واکسن‌های چهارظرفیتی کنژوگه در گروه‌های سنی مختلف مشاهده شده‌اند.

عوارض جانبی بسیار شایع با شیوع بیش از ده درصد

• درد و حساسیت در محل تزریق: درد و حساسیت موضعی در محل تزریق شایع‌ترین عارضه موضعی است که در چهل تا شصت درصد دریافت‌کنندگان واکسن گزارش می‌شود.
• قرمزی و اریتم در محل تزریق: سرخ شدن و قرمزی پوست محل تزریق در ده تا سی درصد افراد مشاهده می‌شود.
• تورم و سفت شدن محل تزریق: تورم موضعی در ده تا بیست درصد از تزریق‌ها دیده می‌شود.
• تحریک‌پذیری و بی‌رومقی در کودکان: تغییرات خلقی و تحریک‌پذیری در کودکان و شیرخواران در سی تا پنجاه درصد موارد رخ می‌دهد.
• خستگی و بی‌حالی: خستگی مفرط در بیست تا چهل درصد از نوجوانان و بزرگسالان گزارش می‌شود.
• سردرد: سردرد مداوم در بیست تا چهل درصد افراد ایجاد می‌شود.
• درد عضلانی و دردهای مفصلی: دردهای عضلانی در بیست تا سی درصد و دردهای مفصلی در ده تا بیست درصد دیده می‌شوند.
• کاهش اشتها: خواب‌آلودگی و اشتهای کم در ده تا سی درصد کودکان و جوانان رخ می‌دهد.

عوارض جانبی شایع با شیوع بین یک تا ده درصد

• تب: تب خفیف تا متوسط بین سی و هشت تا سی و نه درجه سانتی‌گراد در پنج تا ده درصد افراد گزارش شده است.
• اختلالات گوارشی: بروز تهوع، اسهال و دردهای خفیف شکمی در دو تا هشت درصد دریافت‌کنندگان دیده می‌شود.
• راش و ضایعات پوستی: بروز ضایعات پوستی و خارش موضعی در یک تا پنج درصد افراد رخ می‌دهد.

عوارض جانبی غیرشایع و نادر با شیوع کمتر از یک درصد

• تب بالا: تب شدید بالای سی و نه و نیم درجه سانتی‌گراد در کمتر از یک درصد موارد مشاهده می‌شود.
• ورم غدد لنفاوی: بزرگ شدن غدد لنفاوی منطقه‌ای در نزدیک محل تزریق در کمتر از نیم درصد افراد رخ می‌دهد.
• سنکوپ و غش کردن: بروز غش ناشی از تزریق در کمتر از یک دهم درصد افراد دیده می‌شود.
• واکنش‌های آلرژیک شدید: بروز آنافیلاکسی و واکنش‌های شدید بیش‌حساسیتی بسیار نادر بوده و در کمتر از یک مورد در هر صد هزار دوز گزارش می‌شود.

عوارض جانبی واکسن‌های سروگروه بی
به دلیل استفاده از واکنش‌زایی پروتئین‌های غشای خارجی، نرخ عوارض جانبی موضعی و سیستمیک در این نوع واکسن‌ها معمولاً بالاتر است.

عوارض جانبی بسیار شایع با شیوع بیش از ده درصد

• درد شدید موضعی: درد و حساسیت در محل تزریق در هشتاد تا هشتاد و پنج درصد افراد گزارش می‌شود که شایع‌ترین عارضه است.
• خستگی و بی‌حالی: احساس خستگی و ضعف عمومی در سی و پنج تا پنجاه و پنج درصد افراد رخ می‌دهد.
• سردرد: سردرد شدید تا متوسط در سی تا پنجاه درصد تزریق‌ها دیده می‌شود.
• درد عضلانی: درد عضلانی منتشر در سی و پنج تا پنجاه درصد افراد مشاهده می‌شود.
• درد مفصلی: دردهای مفصلی در بیست تا سی درصد افراد گزارش شده است.
• قرمزی و تورم محل تزریق: قرمزی و تورم در سی تا پنجاه درصد افراد ایجاد می‌شود.
• تغییرات گوارشی: بروز تهوع و بی‌اشتهایی در ده تا بیست درصد افراد مشاهده می‌شود.
• لرز و احساس سرما: احساس لرز در ده تا بیست درصد دریافت‌کنندگان گزارش می‌شود.

عوارض جانبی شایع با شیوع بین یک تا ده درصد

• تب: بروز تب بالای سی و هشت درجه سانتی‌گراد در یک تا ده درصد بزرگسالان رخ می‌دهد. در صورت تزریق هم‌زمان با سایر واکسن‌های کودکان، نرخ تب ممکن است تا بیست تا سی درصد افزایش یابد.
• اسهال و استفراغ: بروز اختلالات گوارشی حاد در دو تا پنج درصد افراد دیده می‌شود.

عوارض جانبی غیرشایع و نادر با شیوع کمتر از یک درصد

• سندرم ناهنجاری موضعی شدید: درد شدید شانه و کاهش دامنه حرکتی ناشی از تزریق نامناسب در کمتر از یک دهم درصد دیده می‌شود.
• تشنج ناشی از تب: بروز تشنج ناشی از تب بالارونده به ویژه در کودکان در کمتر از یک دهم درصد موارد گزارش شده است.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• مدیریت تب و درد موضعی: آموزش بیماران و والدین جهت استفاده از مسکن‌های ساده مانند استامینوفن یا ایبوپروفن می‌تواند عوارض جانبی شایع مانند درد و تب را به خوبی کنترل کند.
• پایدار بودن عوارض: اکثر عوارض جانبی موضعی و سیستمیک واکسن‌های مننگوکوک خفیف تا متوسط بوده و ظرف چهل و هشت تا هفتاد و دو ساعت به طور خودبه‌خود برطرف می‌شوند.

تداخلات دارویی واکسن مننگوکوک

تداخلات دارویی واکسن‌های مننگوکوک
تداخلات دارویی واکسن‌های مننگوکوک عمدتا فارماکودینامیک بوده و به دو دسته اصلی کاهش پاسخ ایمنی واکسن و خطرات تزریق هم‌زمان با سایر فرآورده‌های بیولوژیک تقسیم می‌شوند.

داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی و کورتیکواستروئیدها

داروهای مهارکننده سیستم متمم

• شامل اکولیزوماب و راوولیزوماب
• این داروها با مهار مسیر متمم، خطر بیماری مننگوکوکی تهاجمی را به شدت افزایش می‌دهند. اگرچه تجویز واکسن مننگوکوک در این بیماران الزامی و حیاتی است، اما پاسخ ایمنی به واکسن ممکن است کاهش یابد. علاوه بر این، ایمنی حاصل از واکسن به تنهایی کافی نبوده و بیماران تحت درمان با این داروها باید هم‌زمان آنتی‌بیوتیک پیشگیری‌کننده دریافت کنند. نوع تداخل شامل کاهش کارایی بالینی واکسن است.

کورتیکواستروئیدهای سیستمیک با دوز بالا

• شامل پردنیزولون، دگزامتازون، متیل پردنیزولون و هیدروکورتيزون
• دوزهای بالای کورتیکواستروئیدها یعنی معادل بیست میلی‌گرم یا بیشتر در روز پردنیزولون به مدت دو هفته یا بیشتر، موجب سرکوب پاسخ ایمنی همورال و کاهش تولید آنتی‌بادی‌های باکتری‌کش می‌شوند. نوع تداخل شامل کاهش پاسخ ایمنی‌زایی واکسن است. پیشنهاد می‌شود واکسیناسیون حداقل یک ماه پس از قطع این داروها انجام شود.

داروهای ضدسرطان و شیمی‌درمانی

• شامل متوترکسات، سیتارابین، سيكلوفوسفاميد، دوکسوروبیسین و وین کریستین
• داروی شیمی‌درمانی با سرکوب مغز استخوان و کاهش لنفوسیت‌ها، پاسخ ایمنی به واکسن را مختل می‌کنند. نوع تداخل شامل کاهش پاسخ ایمنی‌زایی واکسن است. واکسیناسیون باید ترجیحاً حداقل سه ماه پس از اتمام دوره شیمی‌درمانی انجام شود.

داروهای زیستی سرکوب‌کننده ایمنی و مهارکننده تولید آنتی‌بادی

• شامل ریتوکسیماب، اباتاسپت، بلاتاسپت، اینفلیکسیماب، ادالیموماب و اتانرسپت
• داروی ریتوکسیماب با تخریب لنفوسیت‌های بی، تولید آنتی‌بادی را به شدت سرکوب می‌کند. نوع تداخل شامل کاهش شدید ایمنی‌زایی واکسن است. واکسیناسیون باید حداقل شش ماه پس از آخرین دوز ریتوکسیماب انجام گیرد.

داروهای پیشگیری از رد پیوند

• شامل تاکرولیموس، سيكلوسپورين، مایكوفنولات موفتیل و سیرولیموس
• این داروها با سرکوب لنفوسیت‌های تی و بی، مانع دستیابی به تیتر آنتی‌بادی محافظتی می‌شوند. نوع تداخل شامل کاهش کارایی ایمنی‌زایی واکسن است.

تداخل با سایر واکسن‌های هم‌زمان

واکسن کنژوگه پنوموکوک

• در کودکان خردسال مبتلا به بی‌طحالی، تزریق هم‌زمان برخی برندهای واکسن چهارظرفیتی مننگوکوک با واکسن کنژوگه پنوموکوک ممکن است موجب تداخل آنتی‌ژنی و کاهش پاسخ ایمنی علیه برخی سروتیپ‌های پنوموکوک شود. نوع تداخل شامل تداخل فارماکودینامیک و کاهش ایمنی‌زایی است. توصیه می‌شود در این افراد بین تزریق این دو واکسن حداقل چهار هفته فاصله زمانی رعایت شود.

واکسن سه گانه دیفتری، کزاز و سیاه سرفه

• تزریق هم‌زمان واکسن مننگوکوک با واکسن سه گانه مانعی ندارد و تداخل منفی در پاسخ ایمنی ایجاد نمی‌کند، اما باید در دو محل تزریق مجزا انجام شود.

تداخل واکسن مننگوکوک با غذا

عدم وجود تداخل با مواد غذایی و آشامیدنی

• واکسن‌های مننگوکوک فرآورده‌های بیولوژیک تزریقی هستند و جذب آن‌ها از طریق دستگاه گوارش انجام نمی‌شود. بنابراین هیچ گونه تداخل فارماکولوژیک، کاهش جذب یا تغییر در اثربخشی واکسن با مصرف انواع غذاها، آشامیدنی‌ها، وعده‌های غذایی پرچرب یا ناشتا بودن وجود ندارد.

توصیه بالینی درباره تغذیه

• مصرف غذا و مایعات کافی پیش از تزریق واکسن به ویژه در نوجوانان و جوانان می‌تواند از بروز افت فشار خون، اضطراب و سنکوپ ناشی از تزریق جلوگیری کند.

تداخل در آزمایشات و تست‌های آزمایشگاهی
تزریق واکسن‌های مننگوکوک می‌تواند برخی از آزمایش‌های تشخیصی و ایمونولوژیک را تحت تاثیر قرار دهد که آگاهی از آن‌ها برای پزشک الزامی است.

• نتیجه مثبت کاذب در تست‌های آنتی‌ژنی سریع ادرار و مایع مغزی نخاعی: واکسن‌های کنژوگه حاوی پلی‌ساکاریدهای کپسولی باکتری نایسریا مننژیتیدیس هستند. پس از دریافت واکسن، آنتی‌ژن‌های پاک‌سازی‌شده واکسن ممکن است تا چند هفته از طریق ادرار دفع شوند. این امر می‌تواند منجر به بروز نتیجه مثبت کاذب در تست‌های آنتی‌ژنی لاتکس یا سنجش‌های سریع تشخیص مننژیت مننگوکوکی در ادرار یا مایع مغزی نخاعی شود. نوع تداخل شامل ایجاد مثبت کاذب تشخیصی است.
• تغییر در سنجش‌های ایمونولوژیک و تیتر آنتی‌بادی: تزریق واکسن موجب افزایش قابل توجه تیتر آنتی‌بادی‌های ایمونوگلوبولین جی و ایمونوگلوبولین ام و افزایش فعالیت باکتری‌کشی سرمی می‌شود. اگر آزمایش‌های ایمونولوژیک جهت بررسی سابقه عفونت طبیعی انجام شوند، امکان تمایز پاسخ ایمنی حاصل از واکسن با پاسخ حاصل از عفونت فعال بدون بررسی‌های تخصصی وجود ندارد.
• تداخل در سنجش‌های سنجش سیستم متمم: در بیمارانی که تحت پایش آزمایشگاهی فعالیت سیستم متمم هستند، واکنش‌های ایمونولوژیک حاد اولیه پس از واکسیناسیون ممکن است تغییرات موقت و عابر در سطح اجزای متمم ایجاد کند.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• بررسی تاریخچه دارویی سرکوب‌کننده ایمنی: پیش از تجویز واکسن، حتما سابقه مصرف داروهای ایمونوسوپرسیو و شیمی‌درمانی بررسی شود و در صورت امکان واکسیناسیون در زمان اوج بازسازی سیستم ایمنی برنامه‌ریزی گردد.
• توجه به مثبت کاذب تست‌های آنتی‌ژن: در صورت مشکوک بودن بیمار تازه واکسینه‌شده به مننژیت، اتکا به تست‌های آنتی‌ژنی ادرار یا مایع مغزی نخاعی می‌تواند گمراه‌کننده باشد و ارزیابی باید بر اساس کشت و روش‌های مولکولی دی ان ای انجام گیرد.

هشدار ها واکسن مننگوکوک

هشدارهای بالینی جامع و کاربردی
رعایت نکات و هشدارهای پیشگیرانه پیش از تزریق و در حین واکسیناسیون، خطرات جانبی را به حداقل می‌رساند.

هشدار سنکوپ و غش کردن پس از تزریق

• خطر سنکوپ و سقوط: سنکوپ یا غش کردن به ویژه در نوجوانان و جوانان پس از تزریق واکسن‌های مننگوکوک گزارش شده است. سنکوپ ممکن است با افت شدید فشار خون، انقباضات عضلانی شبیه تشنج و احتمال آسیب‌دیدگی ناشی از سقوط همراه باشد.
• مدیریت بالینی: بیمار باید حتماً در حالت نشسته یا درازکش واکسن را دریافت کند. پس از تزریق، پایش و مراقبت حداقل پانزده دقیقه‌ای بیمار در حالت نشسته یا درازکش الزامی است تا از بروز سنکوپ و آسیب‌های ناشی از آن جلوگیری شود.

هشدار پاسخ ایمنی ضعیف در بیماران مبتلا به نقص ایمنی

• امکان عدم دست‌یابی به ایمنی کامل: در بیماران مبتلا به نقص ایمنی اولیه یا ثانویه، مانند بیماران دریافت‌کننده داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، بیماران مبتلا به عفونت ویروس نقص ایمنی انسانی یا بیماران تحت شیمی‌درمانی، پاسخ ایمنی همورال به واکسن ممکن است کاهش یابد.
• مدیریت بالینی: اگرچه پاسخ ایمنی ممکن است بهینه نباشد، اما واکسیناسیون به دلیل خطر بالای بیماری مننگوکوکی تهاجمی در این افراد همچنان توصیه می‌شود. ممکن است نیاز به پروتکل‌های تجدید واکسیناسیون با دوزهای اضافی باشد.

هشدار پایش بیماران مبتلا به نقص اجزای سیستم متمم

• خطر باقی‌مانده عفونت تهاجمی: بیماران مبتلا به نقص اجزای سیستم متمم یا افرادی که داروهای مهارکننده سیستم متمم دریافت می‌کنند، با وجود دریافت کامل دوره واکسیناسیون همچنان در معرض خطر ابتلا به بیماری مننگوکوکی تهاجمی هستند.
• مدیریت بالینی: پزشکان باید به بیماران یادآوری کنند که در صورت بروز علائم بالینی مشکوک به مننژیت یا سپسی مانند تب، سردرد شدید و راش‌های پوستی، فوراً به مراکز درمانی مراجعه کنند.

هشدار در بیماران مبتلا به اختلالات خونریزی‌دهنده

• خطر هماتوم و خونریزی موضعی: تزریق عضلانی واکسن در بیماران مبتلا به ترومبوسیتوپنی، هموفیلی یا افراد دریافت‌کننده داروهای ضد انعقاد خون ممکن است موجب خونریزی شدید، کبودی و تشکیل هماتوم در محل تزریق شود.
• مدیریت بالینی: تزریق باید با استفاده از سوزن‌های ظریف انجام شده و بلافاصله پس از تزریق، فشار مستقیم بدون مالش به مدت حداقل دو دقیقه روی محل تزریق اعمال گردد.

هشدار واکنش‌های آلرژیک شدید و آنافیلاکسی

• خطر واکنش‌های ایمونولوژیک حاد: اگرچه بروز آنافیلاکسی پس از تزریق واکسن نادر است، اما امکان وقوع آن وجود دارد.
• مدیریت بالینی: تجهیزات کامل احیای قلبی ریوی و داروی تزریقی اپی‌نفرین با غلظت مناسب باید همیشه در محل واکسیناسیون در دسترس باشد.

هشدار جابه‌جایی یا هم‌زمانی با سایر واکسن‌ها

• ملاحظات تزریق هم‌زمان: واکسن‌های مننگوکوک نباید در یک سرنگ با سایر واکسن‌ها مخلوط شوند، اما می‌توان آن‌ها را به طور هم‌زمان در اندام‌ها و محل‌های تزریق مجزا تجویز کرد.

مسمومیت با اوردوز و درمان
به دلیل فرمولاسیون تک‌دوز یا ویال‌های استاندارد واکسن‌های مننگوکوک، اوردوز به معنای دارویی متداول رخ نمی‌دهد، اما خطاهای دارویی شامل تزریق دوز اضافی یا تکرار اشتباه دوزها ممکن است پیش آید.

علائم و نشانه‌های تزریق دوز اضافی

• تشدید عوارض موضعی و سیستمیک: تزریق دوز اضافی یا تکرار زودهنگام واکسن معمولاً منجر به مسمومیت سیستمیک ارگان‌ها نمی‌شود، اما می‌تواند موجب تشدید واکنش‌های موضعی مانند درد شدید، تورم، قرمزی و سفت شدن محل تزریق و همچنین واکنش‌های سیستمیک خفیف شامل تب، خستگی و درد عضلانی گردد.
• پدیده آرتوس: در صورت تکرار خیلی سریع دوزهای حاوی پروتئین‌های حامل، احتمال بروز واکنش‌های بیش‌حساسیتی موضعی شدید ناشی از تجمعات کمپلکس ایمنی وجود دارد.

پروتکل درمانی و مدیریت بالینی در صورت تزریق دوز اضافی

• عدم وجود پادزهر اختصاصی: هیچ پادزهر یا آنتی‌دوت اختصاصی برای واکسن مننگوکوک وجود ندارد و انجام اقدامات حمایتی اساس درمان است.

درمان‌های حمایتی و علامت‌درمانی:

• کنترل درد و تب: جهت تسکین تب و درد موضعی یا عضلانی، استفاده از داروهای مسکن و ضد تب مانند استامینوفن یا ایبوپروفن توصیه می‌شود.
• کاهش التهاب موضعی: قرار دادن کمپرس سرد در محل تزریق جهت کاهش تورم و قرمزی موضعی موثر است.
• پایش بالینی: پایش علائم حیاتی و وضعیت ایمونولوژیک بیمار برای بررسی بروز واکنش‌های آلرژیک احتمالی.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• پیشگیری از سنکوپ با استراحت پانزده دقیقه‌ای: رعایت زمان استراحت پانزده دقیقه‌ای پس از تزریق، ساده‌ترین راهکار پیشگیری از آسیب‌های ناشی از سنکوپ است.
• مدیریت خطاهای دوزاژ: در صورت تزریق اشتباه دوز اضافی، اطمینان‌بخشی به بیمار و کنترل علائم با مسکن‌های ساده کافی است و نیازی به مداخلات تهاجمی وجود ندارد.

توصیه های دارویی واکسن مننگوکوک

توصیه‌های دارویی بیمار
ارائه توصیه‌های کاربردی و آموزش‌های مراقبتی به بیمار یا والدین او جهت مراقبت‌های پس از تزریق و کاهش عوارض جانبی موضعی و سیستمیک اهمیت فراوانی دارد.

توصیه‌های قبل و حین تزریق به بیمار

• پرهیز از تزریق با معده خالی: به بیمار آموزش داده شود که پیش از مراجعه برای تزریق واکسن، حتما وعده غذایی سبک یا میان‌وعده و مایعات کافی مصرف کند تا از بروز افت فشار خون، سرگیجه و غش کردن ناشی از استرس تزریق جلوگیری شود.
• اطلاع‌رسانی سابقه سندروم‌ها و آلرژی‌ها: بیمار باید هرگونه سابقه آلرژی شدید به واکسن‌های قبلی، حساسیتی به لاتکس، سابقه ابتلا به سندروم گیلن باره یا اختلالات خونریزی‌دهنده را پیش از تزریق به کادر درمان اطلاع دهد.

توصیه‌های مراقبتی پس از تزریق

• استراحت پانزده دقیقه‌ای در کلینیک: بیمار باید پس از دریافت واکسن به مدت حداقل پانزده دقیقه در حالت نشسته یا درازکش در کلینیک بماند و از برخاستن ناگهانی خودداری کند تا خطر بروز سنکوپ و سقوط کنترل شود.
• مدیریت درد و تورم موضعی: به بیمار یادآوری شود که بروز درد، قرمزی و تورم در محل تزریق کاملا طبیعی است. قرار دادن پارچه تمیز و مرطوب یا کمپرس سرد روی محل تزریق به مدت ده تا پانزده دقیقه می‌تواند التهاب را کاهش دهد.
• مدیریت تب و درد سیستمیک: در صورت بروز تب خفیف، سردرد یا درد عضلانی پس از تزریق، مصرف مسکن‌های تب‌بر و ضددرد مانند استامینوفن یا ایبوپروفن طبق دوز توصیه شده توسط پزشک مجاز است.
• پرهیز از دستکاری و مالش محل تزریق: از فشار دادن، مالش شدید یا ماساژ دادن ناحیه تزریق تزریق‌شده خودداری شود، زیرا این کار باعث افزایش واکنش التهابی موضعی می‌شود.

علائم هشدار و زمان مراجعه به مرکز درمانی

• شناسایی علائم واکنش آلرژیک شدید: بیمار باید بداند در صورت بروز علائمی نظیر تنگی نفس، تورم صورت و گلو، کهیرهای گسترده پوستی، سرگیجه شدید و ضربان قلب بالا، فوراً به اورژانس مراجعه کند.
• شناسایی علائم عفونت تهاجمی در افراد پرخطر: به بیماران مبتلا به نقص ایمنی یا نقص متمم آموزش داده شود که واکسن ایجاد ایمنی صد درصدی نمیکند و در صورت بروز علائمی مانند تب ناگهانی، سردرد شدید، سفت شدن گردن و لکه‌های بنفش پوستی، باید سریعا تحت مراقبت پزشکی قرار گیرند.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
این توصیه‌ها شامل ارزیابی‌های پیش از تزریق، مدیریت فنی تزریق، ملاحظات نگهداری و پیگیری‌های بالینی ایمن‌سازی برای پزشکان است.

ارزیابی بالینی پیش از تزریق

• بررسی دقیق سابقه آلرژیک و وضعیت ایمنی: پزشک باید سابقه واکنش‌های آنفلاکتیک به دوزهای قبلی واکسن مننگوکوک یا پروتئین‌های حامل نظیر توکسوئید دیفتری و کزاز را ارزیابی کند. همچنین تعیین وضعیت ایمنی بیمار و وجود نقص متمم یا اسپلنکتومی جهت انتخاب پروتکل مناسب ضروری است.
• تطابق برند واکسن با گروه سنی: پزشک باید توجه داشته باشد که تمامی برندهای واکسن چهارظرفیتی یا سروگروه بی برای تمامی گروه‌های سنی تأیید نشده‌اند. بررسی شناسنامه دارویی برند موجود پیش از تزریق در کودکان زیر دو سال الزامی است.
• به تعویق انداختن تزریق در بیماری‌های حاد: در بیماران مبتلا به بیماری‌های عفونی حاد تب‌دار با شدت متوسط یا شدید، تزریق واکسن باید تا زمان بهبودی کامل به تعویق بیفتد.

نکات فنی و اجرایی در نحوه تجویز

• تزریق اختصاصی عضلانی: واکسن باید صرفا به صورت عضلانی عمیق تزریق شود. محل انتخاب تزریق در شیرخواران و کودکان کم‌سن، ناحیه قدامی خارجی ران و در نوجوانان و بزرگسالان، عضله دلتوئید است. از تزریق زیرجلدی یا جلدی به دلیل کاهش پاسخ ایمنی خودداری شود.
• ملاحظات بیماران مبتلا به اختلالات انعقادی: در بیماران مبتلا به ترومبوسیتوپنی یا افراد دریافت‌کننده داروهای ضد انعقاد، تزریق عضلانی باید با استفاده از سوزن ظریف انجام شده و فشار مستقیم بدون مالش حداقل به مدت دو دقیقه روی محل تزریق اعمال گردد.
• عدم مخلوط کردن سرنگ‌ها: واکسن‌های مننگوکوک نباید در یک سرنگ با سایر واکسن‌های روتین مخلوط شوند، اما تزریق هم‌زمان آن‌ها در محل‌های آناتومیک مجزا مانعی ندارد.

مدیریت زنجیره سرما و نگهداری واکسن

• حفظ دمای استاندارد نگهداری: واکسن‌های مننگوکوک باید در دمای بین دو تا هشت درجه سانتی‌گراد نگهداری شوند. از یخ‌زدگی واکسن اکیدا جلوگیری شود، زیرا یخ‌زدگی موجب تخریب ساختار پروتئینی و آنتی‌ژنی آن می‌شود.
• آماده‌سازی درست حلال: در واکسن‌هایی که نیاز به بازسازی دارند، حلال اختصاصی ارائه‌شده توسط کارخانه سازنده باید استفاده شده و پس از حل شدن، بلافاصله یا در مدت زمان مشخص‌شده در برچسب دارویی تزریق گردد.

مدیریت عوارض حاد و پیگیری بالینی

• آمادگی برای مدیریت آنافیلاکسی: کلینیک و مرکز تزریق واکسن باید مجهز به وسایل احیا و داروی اپی‌نفرین تزریقی باشد تا در صورت بروز واکنش‌های آلرژیک حاد، اقدامات درمانی بلافاصله آغاز شود.
• پیشگیری از آسیب‌های ناشی از سنکوپ: پایش پانزده دقیقه‌ای بیمار پس از تزریق، به ویژه در گروه سنی نوجوانان، ساده‌ترین و موثرترین راهکار پیشگیری از سنکوپ و ترومای ناشی از سقوط است.
• ثبت دقیق اطلاعات واکسیناسیون: ثبت تاریخ تزریق، نام برند، شماره سری ساخت و محل تزریق در کارت واکسیناسیون یا پرونده الکترونیک سلامت بیمار برای تنظیم فواصل دوزهای یادآور بعدی الزامی است.

نکات کلیدی جهت مدیریت بالینی برای پزشک

• آموزش هم‌زمان بیمار و کادر درمان: تبیین تفاوت بین عوارض موضعی طبیعی و علائم آنافیلاکسی برای بیمار، میزان مراجعه‌های غیرضروری به اورژانس را به شدت کاهش می‌دهد.
• رعایت دقیق فواصل دوزهای یادآور: تزریق دوز یادآور واکسن چهارظرفیتی در سن شانزده سالگی برای تمامی نوجوانان و تکرار هر پنج سال یک بار در بیماران پرخطر، جهت حفظ ایمنی پایدار ضروری است.