واکسن پنوموکوکال چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

پنوموواکس محصول شرکت MSD

واکسن پنوموکوکال چیست؟

واکسن پنوموکوکال برای پیشگیری از بیماری‌های ناشی از یک نوع باکتری به نام پنوموکوک استفاده می‌شود.

این باکتری می‌تواند باعث بیماری‌های مهمی مانند ذات‌الریه (عفونت شدید ریه)، مننژیت (عفونت پرده‌های اطراف مغز و نخاع) و عفونت خون شود.

این واکسن باکتری زنده ندارد و باعث بیماری نمی‌شود، بلکه فقط بدن را برای مقابله با این میکروب آماده می‌کند.

انتخاب نوع این واکسن و زمان تزریق آن، به سن شما، بیماری‌های زمینه‌ای و تشخیص پزشک بستگی دارد.

کاربردهای واکسن پنوموکوکال

هدف اصلی این واکسن، کاهش خطر ابتلا به عفونت‌های شدید ناشی از باکتری پنوموکوک است.

باید بدانید که این واکسن از همه عفونت‌های ریوی یا انواع دیگر ذات‌الریه جلوگیری نمی‌کند.

تزریق این واکسن می‌تواند خطر بروز بیماری‌های زیر را به شکل قابل توجهی کاهش دهد:

• ذات‌الریه: عفونت ریه که با تب، سرفه، درد قفسه سینه و تنگی نفس همراه است.
• عفونت خون: ورود باکتری به جریان خون که بسیار خطرناک است و به درمان فوری نیاز دارد.
• مننژیت: عفونت پرده‌های اطراف مغز و نخاع که می‌تواند عوارض طولانی‌مدت ایجاد کند.
• عفونت گوش میانی: این عفونت بیشتر در کودکان رخ می‌دهد و باعث گوش‌درد و تب می‌شود.
• سینوزیت: التهاب و عفونت سینوس‌ها که گاهی به دلیل همین باکتری رخ می‌دهد.

نحوه اثر واکسن پنوموکوکال در بدن

این واکسن بخش‌های بی‌خطری از باکتری را به سیستم ایمنی بدن معرفی می‌کند تا بدن پادتن (مواد دفاعی خون برای مقابله با میکروب‌ها) بسازد.

اگر در آینده با این باکتری روبه‌رو شوید، بدن شما به دلیل داشتن حافظه ایمنی، سریع‌تر و قوی‌تر با آن مبارزه می‌کند.

هیچ واکسنی اثر صددرصدی ندارد، اما این واکنش سریع بدن می‌تواند جلوی عفونت‌های شدید و مرگبار را بگیرد.

انواع واکسن پنوموکوکال و گروه‌های سنی

واکسن‌های پنوموکوکال انواع مختلفی دارند که پزشک بر اساس سن و شرایط شما بهترین نوع را انتخاب می‌کند.

• واکسن‌های نوع اول (معروف به واکسن‌های کونژوگه): این نوع بیشتر برای نوزادان، کودکان و برخی بزرگسالان استفاده می‌شود و پاسخ دفاعی بسیار خوبی در بدن ایجاد می‌کند.
• واکسن‌های نوع دوم (معروف به واکسن‌های پلی‌ساکاریدی): این واکسن مخصوص بزرگسالان، سالمندان و افراد در معرض خطر است و برای کودکان زیر دو سال اثربخشی کافی ندارد.

برنامه تزریق ممکن است یک یا چند دوز باشد که تعداد آن را پزشک مشخص می‌کند.

موارد احتیاط و منع مصرف واکسن پنوموکوکال

قبل از تزریق، حتماً پزشک یا مراقب سلامت را از حساسیت‌ها یا بیماری‌های فعلی خود مطلع کنید.

• حساسیت شدید: اگر به دوز قبلی این واکسن واکنش آلرژیک شدید نشان داده‌اید، نباید دوباره آن را تزریق کنید.
• بیماری حاد: در صورت داشتن تب بالا یا بیماری شدید، تزریق واکسن تا زمان بهبودی به تعویق می‌افتد.
• بیماری خفیف: یک سرماخوردگی ساده مانع واکسیناسیون نیست، اما بهتر است با نظر پزشک انجام شود.
• ضعف سیستم ایمنی: افراد دارای نقص ایمنی ممکن است پاسخ ضعیف‌تری به واکسن بدهند، اما همچنان به آن نیاز دارند.
• مصرف داروهای خاص: داروهای شیمی‌درمانی یا کورتون با دوز بالا (داروهایی که سیستم ایمنی را ضعیف می‌کنند) می‌توانند اثر واکسن را کم کنند.

عوارض واکسن پنوموکوکال

این واکسن معمولاً عارضه جدی ندارد و بیشتر افراد آن را به‌خوبی تحمل می‌کنند.

عوارض شایع و زودگذر این واکسن شامل موارد زیر است:

• درد، قرمزی یا تورم در محل تزریق سوزن.
• تب خفیف، احساس خستگی یا بی‌حالی کلی بدن.
• سردرد، درد عضلانی یا درد مفاصل.
• کودکان ممکن است کمی بی‌قرار یا خواب‌آلود شوند.

واکنش حساسیتی شدید بسیار نادر است. اما در صورت بروز تنگی نفس، تورم صورت و گلو، یا ضعف ناگهانی، فوراً به اورژانس مراجعه کنید.

واکسن پنوموکوکال در کودکان، سالمندان و شرایط خاص

کودکان

تزریق این واکسن برای کودکان معمولاً از همان ماه‌های اول تولد شروع می‌شود تا بدنشان در برابر عفونت مقاوم شود.

اگر زمان تزریق یکی از دوزها گذشت، نگران نباشید؛ نیازی به شروع از ابتدا نیست و پزشک برنامه جدیدی تنظیم می‌کند.

سالمندان

افراد بالای ۶۵ سال بیشتر در معرض خطر ذات‌الریه هستند، به همین دلیل تزریق این واکسن به آن‌ها توصیه می‌شود.

اینکه کدام نوع واکسن برای فرد سالمند مناسب است، به وضعیت سلامت او و سابقه واکسن‌های قبلی‌اش بستگی دارد.

بارداری و شیردهی

تزریق این واکسن در زمان بارداری فقط با تشخیص پزشک و در صورت بالا بودن خطر ابتلا به عفونت انجام می‌شود.

در دوران شیردهی نیز پزشک شرایط مادر را بررسی کرده و در صورت نیاز، اجازه واکسیناسیون را می‌دهد.

بیماری‌های زمینه‌ای

برخی بیماران بیشتر در خطر عفونت شدید هستند و حتماً باید درباره دریافت این واکسن با پزشک مشورت کنند:

• بیماران مبتلا به مشکلات مزمن قلب، ریه، کبد یا کلیه.
• افراد مبتلا به دیابت یا کسانی که طحال ندارند.
• بیماران مبتلا به سرطان، اچ‌آی‌وی (HIV) یا گیرندگان پیوند عضو.
• افرادی که کاشت حلزون شنوایی انجام داده‌اند.

زمان اثرگذاری و مدت محافظت واکسن پنوموکوکال

بدن معمولاً طی چند هفته پس از تزریق، پادتن‌های لازم را می‌سازد و مقاومت خوبی پیدا می‌کند.

مدت زمان ماندگاری این واکسن به سن، نوع واکسن و قدرت سیستم ایمنی شما بستگی دارد.

برخی افراد فقط یک بار به تزریق نیاز دارند، در حالی که برخی دیگر ممکن است در سال‌های بعد به دوز یادآور نیاز داشته باشند.

تجربیات مصرف‌کنندگان واکسن پنوموکوکال

تجربه افراد بعد از زدن این واکسن متفاوت است، اما بیشتر آن‌ها فقط عوارض بسیار خفیفی را گزارش می‌دهند.

والدین معمولاً می‌گویند کودکشان تا یکی دو روز بعد از تزریق، کمی تب دارد یا در محل سوزن احساس درد می‌کند.

بزرگسالان بیشتر از درد بازو، خستگی خفیف یا درد عضلانی کوتاه مدت صحبت می‌کنند که به سرعت برطرف می‌شود.

سوالات پرتکرار درباره واکسن پنوموکوکال

آیا واکسن پنوموکوکال از همه عفونت‌های ریوی جلوگیری می‌کند؟

خیر. این واکسن فقط در برابر بیماری‌های ناشی از باکتری پنوموکوک موثر است و جلوی سرماخوردگی یا آنفولانزا را نمی‌گیرد.

آیا خود این واکسن باعث ذات‌الریه می‌شود؟

خیر. این واکسن هیچ باکتری زنده‌ای ندارد و به هیچ وجه نمی‌تواند باعث ایجاد بیماری یا عفونت ریه شود.

چه کسانی بیشترین نیاز را به واکسن پنوموکوکال دارند؟

کودکان خردسال، سالمندان بالای ۶۵ سال و افرادی که بیماری‌های مزمن یا نقص سیستم ایمنی دارند، بیشترین نیاز را به این واکسن دارند.

آیا می‌توان واکسن پنوموکوکال را با واکسن آنفولانزا همزمان زد؟

بله، تزریق همزمان آن‌ها در دو دست مختلف امکان‌پذیر است، اما بهتر است زمان‌بندی دقیق را از پزشک بپرسید.

مدت ماندگاری اثر واکسن پنوموکوکال چقدر است؟

این موضوع به نوع واکسن و شرایط بدنی شما بستگی دارد. پزشک به شما می‌گوید که آیا در آینده به دوز دیگری نیاز دارید یا خیر.

آیا واکسن پنوموکوکال در بارداری مجاز است؟

تصمیم‌گیری در این مورد فقط به عهده پزشک است. اگر خطر بیماری بالا باشد، پزشک مزایا و معایب آن را می‌سنجد.

اگر دوز واکسن پنوموکوکال عقب بیفتد، چه باید کرد؟

نیازی به شروع دوباره واکسن‌ها از روز اول نیست. فقط کافی است به مرکز بهداشت یا پزشک مراجعه کنید تا برنامه جدیدی به شما بدهند.

تفاوت واکسن پنوموکوکال با واکسن آنفولانزا چیست؟

واکسن آنفولانزا با ویروس‌ها مبارزه می‌کند، اما واکسن پنوموکوکال برای مبارزه با یک باکتری خاص است و این دو نمی‌توانند جایگزین هم شوند.

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف واکسن پنوموکوکال

موارد مصرف تایید شده
واکسن‌های پنوموکوکال به دو دسته اصلی کنژوگه (مانند واکسن‌های ۱۵، ۲۰ و ۲۱ ظرفیتی) و پلی‌ساکاریدی (۲۳ ظرفیتی) تقسیم می‌شوند. موارد مصرف تایید شده آن‌ها شامل موارد زیر است:

۱. ایمن‌سازی روتین نوزادان و کودکان

• این واکسن برای پیشگیری از بیماری‌های تهاجمی ناشی از استرپتوکوکوس پنومونیه در نوزادان و کودکان تایید شده است. از نظر بالینی، استفاده از واکسن کنژوگه نه تنها از عفونت‌های ریوی و مننژیت پیشگیری می‌کند، بلکه به طور قابل توجهی میزان بروز اوتیت میانی (عفونت گوش میانی) حاد را کاهش می‌دهد. پزشکان باید دوره اصلی واکسیناسیون را از ۲ ماهگی آغاز کنند.

۲. پیشگیری در بزرگسالان بالای ۶۵ سال

• تمامی افراد در این گروه سنی، صرف نظر از وضعیت سلامتی، کاندید دریافت واکسن پنوموکوکال هستند. با افزایش سن، سیستم ایمنی ضعیف شده و خطر ابتلا به ذات‌الریه باکتریایی به شدت افزایش می‌یابد. استفاده از واکسن‌های کنژوگه جدید (مانند ۲۰ ظرفیتی) در این سنین، نیاز به دوزهای یادآور مکرر را کاهش داده و محافظت طولانی‌مدت ایجاد می‌کند.

۳. افراد در معرض خطر (۱۸ تا ۶۴ سال)

این واکسن برای بزرگسالانی که دارای شرایط زمینه‌ای خاص هستند تایید شده است. این شرایط عبارتند از:

• بیماری‌های مزمن قلبی، ریوی (مانند آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه) و کبدی.
• دیابت قندی.
• افراد سیگاری (به دلیل آسیب به مژک‌های تنفسی و افزایش احتمال کلونیزاسیون باکتری).
• افراد مبتلا به نارسایی مزمن کلیوی.

۴. بیماران دچار نقص ایمنی یا آناتومیک

• بیماران مبتلا به نقص ایمنی (مانند عفونت اچ‌آی‌وی، سرطان‌ها، یا کسانی که داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنند) و افرادی که فاقد طحال هستند یا اختلال عملکرد طحال دارند، در بالاترین اولویت دریافت واکسن قرار دارند. در این بیماران، خطر مننژیت و سپتی‌سمی پنوموکوکال بسیار بالا است.

موارد مصرف خارج از برچسب
در برخی شرایط بالینی، پزشکان بر اساس شواهد موجود و راهنماهای تخصصی، از این واکسن در موارد خارج از تاییدیه رسمی استفاده می‌کنند:

۱. پیشگیری از تشدید بیماری در بیماران مبتلا به برونشیکتازی

• اگرچه برونشیکتازی (غیر از موارد ناشی از نقص ایمنی) ممکن است در برخی دستورالعمل‌های روتین ذکر نشده باشد، اما بسیاری از متخصصین ریه برای کاهش دفعات حملات عفونی و پیشگیری از تخریب بیشتر بافت ریه، واکسیناسیون پنوموکوکال را برای این بیماران توصیه می‌کنند.

۲. بیماران کاندید پیوند اعضا یا سلول‌های بنیادی

• قبل از شروع داروهای سرکوب‌کننده ایمنی سنگین یا انجام پیوند، تجویز واکسن پنوموکوکال به عنوان یک اقدام پیشگیرانه خارج از جدول زمانی روتین انجام می‌شود. هدف این است که تا حد امکان سطح آنتی‌بادی‌های محافظتی پیش از تضعیف کامل سیستم ایمنی افزایش یابد.

۳. نشت مایع مغزی نخاعی و کاشت حلزون گوش

• افرادی که دچار نشت مزمن مایع مغزی نخاعی هستند یا جراحی کاشت حلزون گوش انجام داده‌اند، در معرض خطر بسیار بالای مننژیت باکتریایی قرار دارند. حتی اگر این افراد در گروه‌های سنی روتین نباشند، پزشکان از واکسن‌های کنژوگه برای ایجاد یک سد ایمنی قدرتمند علیه سویه‌های پنوموکوک استفاده می‌کنند.

۴. بیماری‌های خودایمنی روماتولوژیک

• در بیمارانی که مبتلا به لوپوس یا آرتریت روماتوئید هستند، حتی قبل از شروع درمان با داروهای بیولوژیک، واکسیناسیون انجام می‌شود. شواهد نشان می‌دهد که این بیماران به دلیل ماهیت بیماری خود، استعداد بیشتری برای ابتلا به عفونت‌های ریوی دارند.

نکات کلیدی برای پزشکان

• توالی واکسیناسیون: در صورتی که نیاز به استفاده از هر دو نوع واکسن (کنژوگه و پلی‌ساکاریدی) باشد، همیشه اولویت با تزریق واکسن کنژوگه است و واکسن پلی‌ساکاریدی باید با فاصله زمانی مشخص (حداقل ۸ هفته یا ۱ سال بسته به شرایط) تزریق شود.
• پاسخ ایمنی در نقص ایمنی: پزشکان باید در نظر داشته باشند که سطح پاسخ آنتی‌بادی در بیماران به شدت بدحال یا دچار نقص ایمنی ممکن است کمتر از افراد عادی باشد، اما واکسیناسیون همچنان برای کاهش شدت بیماری توصیه می‌شود.
• تداخل با واکسن آنفلوانزا: واکسن پنوموکوکال را می‌توان همزمان با واکسن آنفلوانزا تزریق کرد (در دو بازوی متفاوت)، که این کار باعث افزایش نرخ پوشش واکسیناسیون در گروه‌های پرخطر می‌شود.

مکانیسم اثر واکسن پنوموکوکال

واکسن‌های پنوموکوکال با هدف ایجاد ایمنی علیه باکتری استرپتوکوکوس پنومونیه طراحی شده‌اند. مکانیسم اثر این واکسن‌ها بسته به نوع تکنولوژی ساخت به دو صورت عمده عمل می‌کند:

۱. واکسن‌های پلی‌ساکاریدی (مانند نوع ۲۳ ظرفیتی)

• این واکسن‌ها حاوی آنتی‌ژن‌های خالص شده از کپسول باکتری هستند. مکانیسم اثر آن‌ها بر پایه پاسخ ایمنی مستقل از سلول‌های تی است. در این فرآیند، آنتی‌ژن‌های کپسولی مستقیماً سلول‌های بی را تحریک کرده و منجر به تولید پادتن‌های اختصاصی می‌شوند. از آنجا که سلول‌های تی در این پاسخ مشارکت ندارند، حافظه ایمنی طولانی‌مدت ایجاد نمی‌شود و این واکسن‌ها در کودکان زیر دو سال که سیستم ایمنی نابالغی دارند، کارایی چندانی ندارند.

۲. واکسن‌های کنژوگه (مانند انواع ۱۳، ۱۵ و ۲۰ ظرفیتی)

در این واکسن‌ها، پلی‌ساکارید کپسولی باکتری به یک پروتئین حامل (مانند پروتئین دیفتری تغییر یافته) متصل شده است. این اتصال باعث تبدیل پاسخ ایمنی از نوع مستقل از سلول تی به نوع وابسته به سلول تی می‌شود.

• فعال‌سازی سلول‌های تی: پروتئین حامل توسط سلول‌های ارائه‌دهنده آنتی‌ژن پردازش شده و به سلول‌های تی کمک‌کننده معرفی می‌شود.
• ایجاد حافظه ایمنی: این فرآیند منجر به تولید پادتن‌هایی با میل ترکیبی بالا و تشکیل سلول‌های بی حافظه می‌شود که محافظت طولانی‌مدت و پاسخ ثانویه قدرتمند را تضمین می‌کند.
• کاهش کلونیزاسیون: این واکسن‌ها علاوه بر پیشگیری از بیماری تهاجمی، میزان استقرار باکتری در حلق و بینی را کاهش داده و باعث ایجاد ایمنی جمعی می‌شوند.

فارماکوکینتیک واکسن پنوموکوکال

برخلاف داروهای شیمیایی که فرآیندهای جذب، توزیع، متابولیسم و دفع کلاسیک را طی می‌کنند، فارماکوکینتیک واکسن‌ها بر اساس پاسخ‌های ایمونولوژیک و حرکت آنتی‌ژن در سیستم لنفاوی بررسی می‌شود:

۱. جذب و انتشار آنتی‌ژن

• پس از تزریق عضلانی، آنتی‌ژن‌های واکسن به آرامی از محل تزریق آزاد می‌شوند. این آنتی‌ژن‌ها توسط سلول‌های دندریتیک و ماکروفاژها بلعیده شده و از طریق جریان لنفاوی به نزدیک‌ترین گره‌های لنفاوی منتقل می‌شوند. وجود مواد کمکی (مانند ترکیبات آلومینیوم در واکسن‌های کنژوگه) باعث ایجاد یک مخزن در محل تزریق می‌شود که رهاسازی آنتی‌ژن را تداوم بخشیده و پاسخ ایمنی را تقویت می‌کند.

۲. پاسخ زمانی پادتن‌ها

• زمان ظهور پادتن: پس از تزریق نوبت اول (در افراد بدون سابقه قبلی)، پادتن‌های اختصاصی معمولاً ظرف ۷ تا ۱۴ روز در خون ظاهر می‌شوند.
• اوج غلظت: حداکثر سطح پادتن‌های محافظتی معمولاً ۴ تا ۸ هفته پس از تکمیل دوره واکسیناسیون حاصل می‌شود.
• ماندگاری: در واکسن‌های کنژوگه، به دلیل تشکیل سلول‌های حافظه، سطح پادتن‌های محافظتی برای چندین سال باقی می‌ماند. در واکسن‌های پلی‌ساکاریدی، سطح پادتن‌ها پس از ۵ تا ۱۰ سال کاهش می‌یابد و ممکن است نیاز به دوز یادآور باشد.

۳. متابولیسم و دفع

• اجزای واکسن (پروتئین‌ها و قندها) از طریق مسیرهای طبیعی تجزیه پروتئین و متابولیسم کربوهیدرات در بدن شکسته می‌شوند. قطعات کوچک پروتئینی و قندی حاصل از تجزیه آنتی‌ژن‌ها در نهایت از طریق کلیه‌ها دفع می‌شوند، اما این فرآیند تأثیری بر اثربخشی یا سمیت واکسن ندارد.

۴. توزیع در جمعیت‌های خاص

• در افراد دارای نقص ایمنی یا کسانی که طحال آن‌ها برداشته شده است، سرعت تولید و میزان غلظت نهایی پادتن‌ها کمتر از افراد سالم است. در این بیماران، آنتی‌ژن ممکن است با سرعت متفاوتی پردازش شود، که لزوم استفاده از پروتکل‌های واکسیناسیون چند مرحله‌ای را تایید می‌کند.

منع مصرف واکسن پنوموکوکال

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
پزشک باید پیش از تزریق واکسن، وضعیت سلامت فعلی و سوابق پزشکی بیمار را با دقت بررسی کند. موارد منع مصرف و احتیاط به شرح زیر است:

۱. حساسیت مفرط و آنافیلاکسی:

• مهم‌ترین مورد منع مصرف مطلق، سابقه واکنش حساسیت شدید یا آنافیلاکسی به دوز قبلی همین واکسن یا هر یک از اجزای تشکیل‌دهنده آن است. همچنین، از آنجایی که واکسن‌های کنژوگه حاوی مقادیر کمی از پروتئین حامل دیفتری هستند، افرادی که به واکسن‌های حاوی سم‌زدا یا توکسوئید دیفتری حساسیت شدید دارند، نباید از واکسن‌های کنژوگه استفاده کنند.

۲. بیماری‌های حاد متوسط تا شدید:

• وجود بیماری حاد، همراه با تب یا بدون تب، لزوماً مانع مصرف واکسن نیست؛ اما توصیه بالینی بر این است که برای جلوگیری از هم‌پوشانی علائم بیماری با عوارض احتمالی واکسن و همچنین اطمینان از پاسخ ایمنی بهینه، واکسیناسیون تا زمان بهبودی نسبی و پایدار شدن وضعیت بیمار به تعویق بیفتد. بیماری‌های خفیف مانند عفونت‌های مجاری تنفسی فوقانی یا اسهال خفیف، مانعی برای تزریق محسوب نمی‌شوند.

۳. اختلالات انعقادی:

• در بیمارانی که مبتلا به هموفیلی یا کمبود پلاکت هستند و یا داروهای ضدانعقاد قوی مصرف می‌کنند، تزریق عضلانی واکسن باید با احتیاط فراوان انجام شود. خطر بروز هماتوم در محل تزریق وجود دارد. در این موارد، استفاده از سوزن‌های ظریف‌تر و اعمال فشار مستقیم بر محل تزریق به مدت حداقل دو دقیقه توصیه می‌شود.

موارد منع مصرف و ملاحظات در بارداری و شیردهی
استفاده از واکسن‌های پنوموکوکال در این دوران نیازمند ارزیابی دقیق سود در برابر زیان احتمالی است:

۱. دوران بارداری:

• اطلاعات انسانی در مورد ایمنی واکسن‌های پنوموکوکال (به ویژه انواع کنژوگه جدید) در زنان باردار محدود است.
• توصیه عمومی: به طور کلی پیشنهاد می‌شود واکسیناسیون تا پایان دوران بارداری به تعویق بیفتد، مگر اینکه فرد در معرض خطر بسیار بالای بیماری تهاجمی پنوموکوکال باشد.
• واکسن پلی‌ساکاریدی: مطالعات نشان داده‌اند که آنتی‌بادی‌های ناشی از واکسن پلی‌ساکاریدی ۲۳ ظرفیتی از جفت عبور کرده و ممکن است محافظت غیرفعال کوتاه‌مدتی برای نوزاد ایجاد کنند، اما این واکسن نباید به صورت روتین برای تمامی زنان باردار تجویز شود.

۲. دوران شیردهی:

• بر اساس دانش فعلی ایمونولوژی، واکسن‌های پنوموکوکال (اعم از کنژوگه و پلی‌ساکاریدی) واکسن‌های غیرفعال هستند و حاوی ویروس یا باکتری زنده نیستند. بنابراین، تزریق آن‌ها در دوران شیردهی خطری برای مادر یا نوزاد ایجاد نمی‌کند. شیردهی منعی برای دریافت این واکسن‌ها نیست و نیازی به قطع آن پس از واکسیناسیون وجود ندارد.

موارد منع مصرف و محدودیت‌های سنی در کودکان
استفاده از نوع واکسن در کودکان کاملاً وابسته به سن و وضعیت تکامل سیستم ایمنی آن‌ها است:

۱. محدودیت سنی برای واکسن پلی‌ساکاریدی ۲۳ ظرفیتی:

• این واکسن نباید در کودکان زیر دو سال استفاده شود. به دلیل ماهیت مستقل از سلول تی این واکسن، سیستم ایمنی نوزادان قادر به شناسایی موثر آنتی‌ژن‌های پلی‌ساکاریدی خالص نیست و پاسخ ایمنی محافظتی ایجاد نمی‌شود.

۲. محدودیت‌های واکسن کنژوگه:

• واکسن‌های کنژوگه برای استفاده از سن شش هفتگی تایید شده‌اند. تزریق این واکسن در نوزادان کمتر از شش هفته توصیه نمی‌شود، زیرا ممکن است باعث ایجاد پدیده تحمل ایمنی شود و پاسخ به دوزهای بعدی واکسن را ضعیف کند.

۳. نوزادان نارس:

• نوزادان نارس باید طبق همان جدول زمانی نوزادان کامل (بر اساس سن تقویمی پس از تولد) واکسینه شوند، مشروط بر اینکه وضعیت بالینی پایداری داشته باشند. دوز واکسن برای نوزادان نارس نباید کاهش یابد.

۴. نقص ایمنی در کودکان:

• کودکانی که دچار نقص ایمنی اولیه یا ثانویه هستند، نه تنها منعی برای دریافت واکسن ندارند، بلکه در اولویت هستند. تنها نکته مهم این است که در کودکان تحت شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی شدید، بهتر است واکسیناسیون با فاصله زمانی از درمان‌های سرکوب‌کننده سیستم ایمنی انجام شود تا بیشترین پاسخ آنتی‌بادی حاصل گردد.

عوارض جانبی واکسن پنوموکوکال

واکنش‌ها در این نوع واکسن معمولاً در کودکان و بزرگسالان متفاوت است:

۱. عوارض در نوزادان و کودکان (پس از دوزهای اولیه):

• تحریک‌پذیری و بهانه‌گیری: بسیار شایع است و در حدود ۷۰ تا ۸۰ درصد نوزادان مشاهده می‌شود.
• خواب‌آلودگی بیش از حد: در حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد کودکان گزارش شده است.
• کاهش اشتها: در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد موارد دیده می‌شود.
• تب بالای ۳۸ درجه: در حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد کودکان رخ می‌دهد، اما تب شدید (بالای ۳۹ درجه) تنها در کمتر از ۵ درصد موارد گزارش شده است.
• واکنش‌های محل تزریق: قرمزی در ۱۲ تا ۱۵ درصد، تورم در ۱۰ تا ۱۲ درصد و درد یا حساسیت به لمس در حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد نوزادان گزارش شده است.

۲. عوارض در بزرگسالان (بالای ۶۵ سال یا افراد پرخطر):

• درد در محل تزریق: شایع‌ترین عارضه است که در حدود ۵۰ تا ۷۰ درصد افراد گزارش شده است.
• خستگی و بی‌حالی: در حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد افراد مشاهده می‌شود.
• درد عضلانی: در حدود ۲۰ تا ۲۵ درصد موارد رخ می‌دهد.
• سردرد: در حدود ۲۰ درصد از واکسینه شدگان گزارش شده است.
• درد مفاصل: در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افراد دیده می‌شود.
• محدودیت حرکت بازو: به دلیل درد یا تورم موضعی در حدود ۵ تا ۸ درصد موارد گزارش شده است.

عوارض جانبی واکسن پلی‌ساکاریدی (۲۳ ظرفیتی)

واکنش‌های این واکسن عمدتاً موضعی هستند و در صورت تزریق دوزهای یادآور با فاصله کوتاه، شدت آن‌ها افزایش می‌یابد:

۱. واکنش‌های موضعی:

• درد و حساسیت در محل تزریق: در حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد از بزرگسالان گزارش شده است.
• تورم موضعی: در حدود ۲۰ درصد موارد مشاهده می‌شود.
• قرمزی و گرمی در محل تزریق: در حدود ۱۶ تا ۲۰ درصد افراد دیده می‌شود.
• واکنش‌های موضعی شدید (تورم کل اندام): در کمتر از ۱ درصد موارد گزارش شده است که معمولاً خودبه‌خود بهبود می‌یابد.

۲. واکنش‌های سیستمیک:

• تب: در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد افراد گزارش شده است. در افراد مسن این میزان معمولاً کمتر از ۲ درصد است.
• درد عضلانی و خستگی: در حدود ۱۰ درصد موارد رخ می‌دهد.
• لرز و حالت تهوع: به صورت نادر و در حدود ۱ تا ۳ درصد گزارش شده است.

عوارض جانبی جدی و نادر (کمتر از یک صدم درصد)

این عوارض به ندرت مشاهده می‌شوند اما آگاهی پزشک از آن‌ها ضروری است:

• واکنش‌های حساسیت شدید (آنافیلاکسی): بر اساس سیستم‌های نظارتی، نرخ بروز آن در حدود ۱ مورد به ازای هر ۱ میلیون دوز تزریق شده است.
• تشنج ناشی از تب: در کودکان خردسال، به ویژه زمانی که واکسن پنوموکوکال همزمان با واکسن آنفلوانزای غیرفعال تزریق شود، ریسک اندکی افزایش می‌یابد (حدود ۳ تا ۴ مورد اضافی به ازای هر ۱۰۰ هزار کودک).
• آپنه در نوزادان نارس: در نوزادانی که بسیار زودرس متولد شده‌اند، احتمال توقف کوتاه تنفس پس از واکسیناسیون وجود دارد که نیازمند پایش بیمارستانی است.

نکات کاربردی برای مدیریت عوارض

• زمان بروز: اکثر عوارض جانبی ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از تزریق ظاهر شده و معمولاً بدون درمان خاصی ظرف ۲ تا ۳ روز برطرف می‌شوند.
• تداخل با دوز یادآور: واکنش‌های موضعی در افرادی که قبلاً واکسن پلی‌ساکاریدی دریافت کرده‌اند و مجدداً دوز یادآور می‌گیرند، ممکن است شدیدتر باشد.
• آموزش بیمار: پزشک باید به بیمار یا والدین کودک اطمینان دهد که این واکنش‌ها نشان‌دهنده فعالیت سیستم ایمنی برای ساخت پادتن است و لزوماً به معنای آسیب‌رسان بودن واکسن نیست.

تداخلات دارویی واکسن پنوموکوکال

تداخلات دارویی (مدیریت ایمنی و پاسخ ایمنی)
تداخلات مربوط به واکسن‌ها برخلاف داروهای خوراکی، عمدتاً بر میزان پاسخ سیستم ایمنی و اثربخشی واکسن تمرکز دارند:

۱. داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی:

• داروهای مورد استفاده در شیمی‌درمانی، داروهای ضد رد پیوند و دوزهای بالای کورتیکواستروئیدها (مانند پردنیزولون، دگزامتازون و متیل‌پردنیزولون) می‌توانند پاسخ سیستم ایمنی به واکسن پنوموکوکال را کاهش دهند.
• نوع تداخل: کاهش اثربخشی درمانی.
• توصیه بالینی: در صورت امکان، واکسیناسیون باید حداقل دو هفته قبل از شروع این درمان‌ها انجام شود. اگر بیمار در حال حاضر تحت درمان است، واکسیناسیون همچنان توصیه می‌شود اما ممکن است نیاز به سنجش سطح پادتن یا تکرار دوز پس از بهبودی سیستم ایمنی باشد.

۲. داروهای اصلاح‌کننده پاسخ بیولوژیک:

• داروهایی مانند ریتوکسیماب که باعث تخریب سلول‌های بی می‌شوند، تداخل شدیدی با ایجاد پاسخ ایمنی به واکسن دارند.
• نوع تداخل: مهار تولید پادتن.
• توصیه بالینی: واکسیناسیون باید حداقل شش ماه پس از آخرین دوز ریتوکسیماب انجام شود تا سلول‌های بی فرصت بازسازی داشته باشند.

۳. داروهای تب‌بر و مسکن (مانند استامینوفن و ایبوپروفن):

• برخی مطالعات نشان می‌دهند که مصرف پیشگیرانه و روتین این داروها درست قبل یا همزمان با واکسیناسیون ممکن است غلظت پادتن‌های تولید شده را در برخی نوزادان اندکی کاهش دهد.
• نوع تداخل: کاهش احتمالی پاسخ ایمنی اولیه.
• توصیه بالینی: استفاده از استامینوفن یا ایبوپروفن نباید به صورت پیشگیرانه انجام شود، اما در صورت بروز تب یا درد پس از واکسیناسیون، مصرف آن‌ها کاملاً مجاز و بدون مانع است.

۴. سایر واکسن‌ها:

• واکسن زوستر (آبله مرغان بزرگسالان): در گذشته نگرانی‌هایی در مورد کاهش پاسخ ایمنی در صورت تزریق همزمان واکسن ۲۳ ظرفیتی پلی‌ساکاریدی با واکسن زوستر وجود داشت. اما داده‌های جدید نشان می‌دهند که می‌توان این واکسن‌ها را همزمان (در دو محل مجزا) تزریق کرد.
• واکسن‌های حاوی سم‌زدا دیفتری: به دلیل اینکه واکسن‌های کنژوگه خود حاوی پروتئین حامل دیفتری هستند، تزریق همزمان آن‌ها با سایر واکسن‌های کنژوگه (مانند واکسن مننژیت نوع آ، سی، دبلیو، وای) باید با رعایت فواصل زمانی طبق پروتکل‌های ملی یا در محل‌های تزریق متفاوت انجام شود تا از رقابت آنتی‌ژنی جلوگیری گردد.

تداخل با غذا و مواد خوراکی

• از آنجایی که واکسن‌های پنوموکوکال به صورت تزریق عضلانی تجویز می‌شوند و وارد چرخه گوارشی نمی‌شوند، هیچ‌گونه تداخل شناخته شده‌ای با مواد غذایی، میوه‌ها یا رژیم‌های غذایی خاص ندارند.
• نکته بالینی: بیمار نیازی به ناشتا بودن ندارد و مصرف هیچ نوع ماده غذایی قبل یا بعد از واکسیناسیون بر جذب یا اثربخشی واکسن تأثیری نخواهد داشت. هیدراتاسیون مناسب (نوشیدن آب کافی) تنها توصیه کلی برای بهبود حال عمومی پس از واکسیناسیون است.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و پاراکلینیک
پزشکان باید در تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیمارانی که به تازگی واکسینه شده‌اند، موارد زیر را مد نظر قرار دهند:

۱. آزمایش‌های تصویربرداری (پت اسکن):

• به دلیل فعالیت سیستم ایمنی و التهاب موضعی در گره‌های لنفاوی نزدیک به محل تزریق، ممکن است جذب ماده حاجب در این نواحی افزایش یابد.
• تداخل: ایجاد نتایج مثبت کاذب در بررسی‌های تومور یا التهاب.
• توصیه بالینی: توصیه می‌شود انجام تصویربرداری‌های حساس دست‌کم دو تا چهار هفته پس از واکسیناسیون به تعویق بیفتد یا پزشک رادیولوژیست از محل و زمان تزریق واکسن مطلع گردد.

۲. سنجش سطح پادتن پنوموکوک:

• اگر آزمایش سنجش پادتن بلافاصله پس از واکسیناسیون انجام شود، افزایش سطح پادتن نشان‌دهنده ایمنی دائمی نیست و باید زمان کافی برای تثبیت پاسخ ایمنی لحاظ گردد.

۳. تست‌های پوستی حساسیت:

• واکسیناسیون ممکن است به طور موقت واکنش‌پذیری تست‌های پوستی (مانند تست سل یا توبرکولین) را تحت تأثیر قرار دهد. هرچند این اثر در واکسن‌های غیرفعال کمتر از واکسن‌های زنده است، اما توصیه می‌شود این تست‌ها یا همزمان با واکسن انجام شوند و یا با فاصله چهار هفته‌ای از آن برنامه‌ریزی گردند.

هشدار ها واکسن پنوموکوکال

هشدارهای بالینی و ملاحظات حفاظتی (ویژه پزشکان)
پزشک معالج باید پیش از تجویز و در طول پایش پس از واکسیناسیون، هشدارهای زیر را مدنظر قرار دهد:

۱. مدیریت واکنش‌های حساسیتی شدید:

• اگرچه واکنش‌های آنافیلاکتیک پس از واکسیناسیون نادر هستند، اما همیشه باید تجهیزات احیای فوری و داروهایی نظیر اپی‌نفرین در محل تزریق آماده باشد. پزشک باید بیمار را حداقل به مدت پانزده تا بیست دقیقه پس از تزریق تحت نظر مستقیم قرار دهد تا در صورت بروز علائم حساسیت مفرط، مداخله سریع انجام شود.

۲. خطر سنکوپ (غش کردن):

• وقوع سنکوپ، به ویژه در نوجوانان و جوانان، پس از تزریق واکسن‌های تزریقی گزارش شده است. این واکنش می‌تواند با افت فشار خون و علائم عصبی همراه باشد.
• اقدام بالینی: توصیه می‌شود بیمار در هنگام تزریق و دقایقی پس از آن در وضعیت نشسته یا خوابیده قرار گیرد تا از آسیب‌های ناشی از سقوط احتمالی جلوگیری شود.

۳. محدودیت در بیماران دچار نقص ایمنی:

• در بیمارانی که تحت درمان با داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی هستند یا دچار نقص ایمنی ژنتیکی و اکتسابی (مانند عفونت اچ‌آی‌وی) می‌باشند، پاسخ ایمنی به واکسن ممکن است به شدت کاهش یابد.
• اقدام بالینی: پزشک باید در نظر داشته باشد که سطح آنتی‌بادی‌های محافظتی در این افراد ممکن است به حد آستانه ایمنی نرسد؛ بنابراین، واکسیناسیون نباید جایگزین سایر اقدامات پیشگیرانه (نظیر بهداشت فردی و دوری از افراد بیمار) در این گروه‌ها شود.

۴. نوزادان بسیار نارس و آپنه:

• در هنگام تجویز دوره اولیه واکسیناسیون برای نوزادان بسیار نارس (متولد شده در هفته بیست و هشتم بارداری یا زودتر)، خطر بالقوه آپنه (توقف موقت تنفس) وجود دارد.
• اقدام بالینی: در این نوزادان، به ویژه آن‌هایی که سابقه نارسی تنفسی دارند، باید پایش تنفسی به مدت چهل و هشت تا هفتاد و دو ساعت پس از تزریق در نظر گرفته شود. با توجه به مزایای بالای واکسیناسیون در این نوزادان، نباید تزریق را حذف کرد یا به تعویق انداخت.

۵. پیشگیری از تب در کودکان:

• بروز تب پس از تزریق واکسن‌های کنژوگه پنوموکوکال، به ویژه زمانی که همزمان با واکسن‌های حاوی ترکیبات سیاه سرفه (سلولی) تجویز می‌شوند، شایع است.
• اقدام بالینی: استفاده پیشگیرانه از داروهای تب‌بر در کودکان با سابقه تشنج ناشی از تب یا اختلالات عصبی زمینه‌ای باید توسط پزشک ارزیابی شود.

مسمومیت (اوردوز) و پروتکل مدیریت
در مورد واکسن‌های پنوموکوکال، مفهوم "اوردوز" معمولاً به دو صورت بروز می‌کند: تزریق دوز حجمی بیشتر از حد مجاز در یک نوبت، یا تزریق دوزهای تکراری در فواصل زمانی کوتاه‌تر از پروتکل استاندارد.

۱. علائم و عوارض احتمالی:

گزارش‌های محدودی از دوز بیش از حد وجود دارد، اما بر اساس داده‌های کارآزمایی‌های بالینی، عوارض ناشی از دوز بیش از حد معمولاً مشابه عوارض جانبی استاندارد اما با شدت بیشتر است:

• واکنش‌های موضعی شدید در محل تزریق (درد، تورم گسترده و قرمزی).
• تب بالاتر از حد معمول و بی‌حالی شدید.
• در مورد واکسن‌های پلی‌ساکاریدی، تزریق مکرر در فواصل کوتاه می‌تواند منجر به پدیده‌ای به نام "تحمل ایمنی" یا کاهش پاسخ‌دهی سیستم ایمنی به دوزهای آینده شود.

۲. اقدامات درمانی و حمایتی:

هیچ پادزهر خاصی برای واکسن‌های پنوموکوکال وجود ندارد. در صورت بروز دوز بیش از حد، اقدامات زیر توسط پزشک الزامی است:

• پایش علائم حیاتی: نظارت دقیق بر دمای بدن و وضعیت همودینامیک بیمار.
• درمان علامتی: استفاده از داروهای مسکن و تب‌بر (مانند استامینوفن یا ایبوپروفن) برای کنترل درد و تب.
• کمپرس سرد: استفاده از کمپرس سرد در محل تزریق برای کاهش التهاب و تورم موضعی.
• گزارش‌دهی: واقعه باید در سیستم‌های نظارت بر عوارض ناخواسته ایمن‌سازی ثبت شود تا الگوی واکنش‌های احتمالی بررسی گردد.

توصیه های دارویی واکسن پنوموکوکال

توصیه‌های دارویی خطاب به بیمار
آگاهی‌بخشی به بیمار نقش کلیدی در کاهش اضطراب و مدیریت عوارض بعد از واکسیناسیون دارد. پزشک باید موارد زیر را به بیمار یا والدین نوزاد منتقل کند:

۱. مدیریت واکنش‌های موضعی:

• درد، قرمزی و تورم در محل تزریق از شایع‌ترین واکنش‌ها هستند. به بیمار توصیه کنید از کمپرس سرد و مرطوب در محل تزریق استفاده کند و از ماساژ دادن شدید آن ناحیه خودداری نماید. حرکت دادن ملایم بازو می‌تواند به کاهش سفت شدن عضلانی کمک کند.

۲. کنترل تب و بی‌حالی:

• بروز تب خفیف و احساس خستگی طبیعی است و نشان‌دهنده پاسخ سیستم ایمنی بدن است. بیمار می‌تواند در صورت نیاز از داروهای مسکن معمولی استفاده کند، اما توصیه می‌شود این کار را پیش از بروز علائم و به صورت پیشگیرانه انجام ندهد.

۳. زمان مراجعه به مرکز درمانی:

• اگرچه واکنش‌های شدید بسیار نادر هستند، اما بیمار باید بداند در صورت بروز علائمی نظیر تنگی نفس، تورم شدید صورت و گلو، ضربان قلب بسیار تند یا بثورات پوستی گسترده، بلافاصله به اورژانس مراجعه کند.

۴. پیوستگی دوره واکسیناسیون:

• در کودکان یا بزرگسالان با شرایط خاص که نیاز به چند نوبت واکسن دارند، باید بر اهمیت رعایت فواصل زمانی تأکید شود. تأخیر در نوبت‌های بعدی می‌تواند سطح ایمنی فرد را در برابر عفونت‌های تهاجمی ریه و مغز کاهش دهد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
پزشک برای تضمین حداکثر اثربخشی و ایمنی واکسن باید استانداردهای زیر را در نظر بگیرد:

۱. انتخاب نوع واکسن بر اساس سن و سابقه:

• پزشک باید با دقت سوابق واکسیناسیون بیمار را بررسی کند. در بزرگسالانی که قبلاً واکسن پلی‌ساکاریدی دریافت کرده‌اند، تزریق واکسن کنژوگه باید با رعایت فاصله زمانی حداقل یک ساله انجام شود. در مقابل، اگر واکسن کنژوگه ابتدا تزریق شده باشد، فاصله تا واکسن پلی‌ساکاریدی می‌تواند کوتاه‌تر (هشت هفته) در نظر گرفته شود.

۲. تکنیک صحیح تزریق:

• واکسن‌های پنوموکوکال باید صرفاً به صورت عضلانی تزریق شوند. محل ارجح در نوزادان و کودکان خردسال، عضله پهن جانبی ران و در کودکان بزرگتر و بزرگسالان، عضله دلتوئید بازو است. از تزریق داخل جلدی یا وریدی اکیداً خودداری شود زیرا اثربخشی ایمنی‌زایی را به شدت کاهش می‌دهد.

۳. مدیریت زنجیره سرد و آماده‌سازی:

• واکسن باید در دمای دو تا هشت درجه سانتی‌گراد نگهداری شود. از انجماد واکسن جداً خودداری کنید؛ زیرا انجماد باعث تخریب ذرات آنتی‌ژن و کاهش کارایی آن می‌شود. پیش از تزریق، سرنگ یا ویال را به خوبی تکان دهید تا سوسپانسیون یکنواخت و سفید رنگی حاصل شود.

۴. پایش بیماران خاص:

• در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی یا کسانی که تحت دیالیز هستند، پاسخ ایمنی ممکن است ضعیف‌تر باشد. در این افراد، بررسی سطح پادتن پس از اتمام دوره واکسیناسیون برای اطمینان از محافظت کافی منطقی به نظر می‌رسد.

۵. ثبت دقیق و گزارش‌دهی:

• نام تجاری، شماره سری ساخت و محل تزریق را در پرونده بیمار ثبت کنید. این کار در صورت بروز عوارض ناخواسته یا نیاز به پیگیری‌های ایمنی در آینده بسیار حیاتی است.