موارد مصرف تاییدشده داروی کلسیپوتریول سازمان غذا و داروی آمریکا و آژانس دارویی اروپا، اشکال موضعی کلسیپوتریول با غلظت ۰.۰۰۵ درصد، معادل ۵۰ میکروگرم در هر گرم، را برای اندیکاسیون های زیر به صورت رسمی تایید کرده اند:
پسوریازیس پلاکی مزمن خفیف تا متوسط در تنه و اندام ها
- جایگاه درمانی و بالینی: کرم، پماد و فوم کلسیپوتریول ۰.۰۰۵ درصد به عنوان خط اول درمان موضعی، چه به صورت تک درمانی و چه در رژیم های ترکیبی، برای بزرگسالان و کودکان بالای ۲ تا ۱۲ سال، بسته به نوع فرآورده و تاییدیه کشور سازنده، در پسوریازیس پلاکی پایدار تجویز می شود.
- مکانیسم اثر در ضایعه: این دارو مستقیما ضخامت پلاک، پوسته ریزی نقره ای رنگ و اریتم ضایعات پسوریاتیک را کاهش می دهد. برخلاف کورتیکواستروئیدهای موضعی، کلسیپوتریول باعث آتروفی پوست، تلانژکتازی، استریا یا پدیده تاکی فیلاکسی نمی شود؛ از این رو یک گزینه ایده آل برای کنترل طولانی مدت بیماری است.
- نحوه تجویز کاربردی و سینرژیسم دارویی: در عمل بالینی، شروع اثر کلسیپوتریول به تنهایی کندتر از استروئیدهای قوی است و پاسخ قابل توجه معمولا پس از ۲ هفته آغاز شده و در هفته ۶ تا ۸ به حداکثر می رسد. برای غلبه بر این کندی اثر و همچنین کاهش تحریک موضعی ناشی از کلسیپوتریول، بهترین استراتژی بالینی استفاده ترکیبی یا چرخشی با یک کورتیکواستروئید موضعی قوی مانند بتامتازون دی پروپیونات است. در این پروتکل، پزشک می تواند کلسیپوتریول را صبح ها و استروئید را شب ها تجویز کند، یا پس از کنترل فاز حاد با مصرف روزانه هر دو دارو، استروئید را فقط به روزهای آخر هفته محدود کرده و در طول روزهای هفته از کلسیپوتریول به عنوان درمان نگهدارنده استفاده نماید.
- سقف مجاز مصرف هفتگی برای پیشگیری از هیپرکلسمی: پزشک باید به دقت حجم مصرفی بیمار را محاسبه کند. در بزرگسالان، مصرف کل پماد یا کرم نباید از ۱۰۰ گرم در هفته فراتر رود. در کودکان بالای ۱۲ سال حداکثر ۷۵ گرم در هفته و در کودکان ۶ تا ۱۲ سال حداکثر ۵۰ گرم در هفته مجاز است. همچنین دارو نباید در بیش از ۳۰ درصد سطح کل بدن در یک نوبت مالیده شود.
پسوریازیس پوست سر با شدت خفیف تا متوسط
- جایگاه درمانی و بالینی: محلول موضعی و فوم کلسیپوتریول ۰.۰۰۵ درصد برای درمان پلاک های پسوریاتیک پوست سر با شدت خفیف تا متوسط تا نسبتا شدید تایید شده است.
- کاربرد بالینی: به دلیل ماهیت غیر روغنی محلول و فوم، پذیرش این اشکال دارویی در نواحی مودار سر بسیار بالاتر از پماد است. بیمار باید دارو را دو بار در روز روی نواحی خشک و درگیر پوست سر بمالد و به آرامی ماساژ دهد. پزشک باید توجه داشته باشد که در صورت مصرف همزمان محلول پوست سر و کرم یا پماد بدن، مجموع کل کلسیپوتریول دریافتی از تمام اشکال دارویی نباید از ۵ میلی گرم در هفته، معادل ۱۰۰ گرم پماد یا ۱۰۰ میلی لیتر محلول، بیشتر شود. به دلیل حساسیت بالای پوست صورت و پیشانی، باید به بیمار آموزش داده شود که از سرازیر شدن محلول از خط رویش مو به سمت پیشانی و چشم ها جلوگیری کند.
موارد مصرف خارج از برچسب داروی کلسیپوتریول به دلیل خواص تنظیم کننده سیستم ایمنی، مهارکننده فیبروز و تنظیم کننده تمایز اپیدرم، کلسیپوتریول در طیف وسیعی از بیماری های پوستی خارج از تاییدیه رسمی با موفقیت بالینی بالا به کار می رود:
پیشگیری از سرطان پوست و درمان کراتوز اکتینیک در ترکیب با فلوئورواوراسیل
- شواهد و مکانیسم بالینی: یکی از جدیدترین و انقلابی ترین کاربردهای خارج از برچسب کلسیپوتریول، ترکیب پماد کلسیپوتریول ۰.۰۰۵ درصد به نسبت مساوی با کرم فلوئورواوراسیل ۵ درصد برای درمان میدانی کراتوزهای اکتینیک متعدد در صورت، پوست سر و اندام های فوقانی است. کلسیپوتریول بیان سیتوکین تیمیک استرومال لنفوپویتین را در کراتینوسیت ها القا می کند؛ این امر باعث فراخوانی شدید لنفوسیت های تی CD4 مثبت و ایجاد یک ایمنی ضد توموری قدرتمند در برابر سلول های پیش سرطانی می شود.
- مزایای بالینی برای پزشک: در حالی که درمان استاندارد با فلوئورواوراسیل به تنهایی نیازمند ۲ تا ۴ هفته مصرف همراه با التهاب و زخم شدید طولانی مدت است، رژیم ترکیبی کلسیپوتریول و فلوئورواوراسیل تنها به مدت ۴ تا ۶ روز، روزی دو بار، تجویز می شود. مطالعات بالینی نشان داده اند که این دوره کوتاه ۴ روزه نه تنها بیش از ۸۵ درصد ضایعات کراتوز اکتینیک را پاکسازی می کند، بلکه به دلیل ایجاد سلول های تی حافظه مقیم در بافت، خطر بروز کارسینوم سلول سنگفرشی پوست را تا ۳ سال پس از درمان به شکل چشمگیری کاهش می دهد.
ویتیلیگو یا پیسی
- توضیحات بالینی: در پاتوژنز ویتیلیگو، علاوه بر تخریب ملانوسیت ها توسط سیستم ایمنی، اختلال در هومئوستاز کلسیم و کاهش بیان گیرنده های ویتامین دی در ملانوسیت های پوست بی رنگ شده وجود دارد. کلسیپوتریول با مهار سیتوکین های التهابی و تحریک مستقیم تکثیر، مهاجرت و ملانوژنز در ملانوسیت های باقی مانده و ملانوسیت های فولیکول مو، به بازگشت رنگ پوست کمک می کند.
- پروتکل کاربردی: تک درمانی با کلسیپوتریول در ویتیلیگو اثربخشی متوسطی دارد؛ اما هنگامی که به صورت ترکیبی همراه با کورتیکواستروئیدهای موضعی، مهارکننده های کلسینورین مانند تاکرولیموس، یا به ویژه در ترکیب با نوردرمانی با اشعه ماوراء بنفش باند باریک یا لیزر اگزایمر تجویز می شود، سرعت و درصد ریپیگمانتاسیون یا بازگشت رنگدانه را به طور معنی داری افزایش می دهد و دوز تجمعی اشعه مورد نیاز را کاهش می دهد. نکته مهم بالینی این است که در روزهای نوردرمانی، کلسیپوتریول باید پس از جلسه تابش اشعه روی پوست مالیده شود، زیرا اشعه ماوراء بنفش مولکول کلسیپوتریول را غیرفعال می کند و از طرفی وجود دارو روی پوست پیش از تابش، مانع نفوذ کافی اشعه می گردد.
مورفه آ یا اسکلرودرمی موضعی
- توضیحات بالینی: کلسیپوتریول با مهار تکثیر فیبروبلاست های درم، کاهش سنتز کلاژن و مهار فاکتور رشد تغییر شکل دهنده بتا، اثرات ضد فیبروتیک قابل توجهی از خود نشان می دهد.
- پروتکل کاربردی: در پلاک های فعال مورفه آ، مصرف پماد کلسیپوتریول ۰.۰۰۵ درصد دو بار در روز، به ویژه اگر شب ها به صورت پانسمان بسته تجویز شود یا در ترکیب با بتامتازون به کار رود، پس از ۳ تا ۶ ماه باعث نرم شدن قابل توجه پلاک های اسکلروتیک و کاهش سفتی پوست می شود، بدون آنکه آتروفی ناشی از مصرف طولانی مدت استروئیدهای قوی را تشدید کند.
زگیل های پوستی مقاوم به درمان و زگیل های مسطح
- توضیحات بالینی: در بیمارانی که به درمان های تخریبی مانند کرایوتراپی یا اسید سالیسیلیک پاسخ نمی دهند، یا در کودکان و نواحی حساس مانند صورت و پشت دست که روش های تخریبی دردناک و اسکارساز هستند، کلسیپوتریول یک جایگزین عالی است. این دارو با القای آپوپتوز در کراتینوسیت های آلوده به ویروس پاپیلومای انسانی، تنظیم تکثیر اپیدرم و تقویت ایمنی سلولی موضعی، باعث پسرفت زگیل های معمولی، زگیل های کف پا و زگیل های مسطح طی ۸ تا ۱۲ هفته می شود.
ایکتیوزهای مادرزادی و اکتسابی و کراتودرمی های کف دست و پا
- توضیحات بالینی: در اختلالات کراتینیزاسیون مانند ایکتیوز ولگاریس، ایکتیوز وابسته به کروموزوم ایکس، ایکتیوز لاملار و انواع کراتودرمی های پالموپلانتار، اختلال اصلی در پوسته ریزی و تمایز بیش از حد لایه شاخی است. کلسیپوتریول با عادی سازی فرآیند تمایز کراتینوسیت ها، ضخامت هیپرکراتوز و پوسته های چسبنده را به شکل موثری کاهش می دهد. در بیماران مبتلا به ایکتیوز که سطح وسیعی از بدنشان درگیر است، پزشک باید به شدت مراقب سقف مجاز ۱۰۰ گرم در هفته و خطر جذب سیستمیک به دلیل نقص سد دفاعی پوست باشد.
پسوریازیس معکوس و پسوریازیس ناخن
- پسوریازیس معکوس: هرچند در بروشور دارو ذکر شده که کلسیپوتریول در صورت و چین های پوستی به دلیل تحریک پذیری بالا منع مصرف نسبی دارد، اما در عمل بالینی برای پسوریازیس معکوس در زیر بغل، کشاله ران و زیر سینه که استفاده مداوم از استروئیدها به سرعت باعث استریا و آتروفی می شود، مصرف محتاطانه کرم کلسیپوتریول یک بار در روز یا به صورت یکی در میان با تاکرولیموس یا استروئید ضعیف، نتایج درمانی بسیار خوبی به همراه دارد.
- پسوریازیس ناخن: مالیدن پماد یا محلول کلسیپوتریول روی چین های اطراف ناخن و زیر لبه آزاد ناخن، به ویژه در ترکیب با بتامتازون، یک بار در شب به مدت ۳ تا ۶ ماه، به طور موثری هیپرکراتوز زیر ناخن، اونیکولیز و چاله دار شدن صفحه ناخن را بهبود می بخشد.
پیتریازیس روبرا پیلاریس، بیماری گروور و بیماری داریه
- توضیحات بالینی: این بیماری های نادر پوستی همگی با اختلال در کراتینیزاسیون و آکانتولیز یا دیسکراتوز اپیدرمی مشخص می شوند. استفاده موضعی از کلسیپوتریول به عنوان درمان کمکی در کنار رتینوئیدهای سیستمیک، به کاهش پلاک های فولیکولار در پیتریازیس روبرا پیلاریس و کاهش پاپول های خارش دار و کراتوتیک در بیماری های گروور و داریه کمک شایانی می کند.
آلوپسی آره آتا یا ریزش موی سکه ای
- توضیحات بالینی: گیرنده های ویتامین دی نقش مهمی در چرخه رشد فولیکول مو و حفظ فاز آناژن دارند و بیان آن ها در پلاک های آلوپسی آره آتا کاهش می یابد. در موارد خفیف تا متوسط ریزش موی سکه ای، مالیدن محلول یا لوسیون کلسیپوتریول دو بار در روز به مدت ۱۲ هفته، به تنهایی یا همراه با کورتیکواستروئید موضعی، با مهار التهاب اطراف فولیکول و تحریک فاز آناژن، به رویش مجدد موها کمک می کند.
پروریگو ندولاریس، لیکن سیمپلکس مزمن و اگزمای مزمن هیپرکراتوتیک دست
- توضیحات بالینی: در پلاک های لیکنفیه شده و ندول های هیپرکراتوتیک ناشی از خارش و خاراندن مداوم، و همچنین در اگزمای مزمن و شقاق دار کف دست، کلسیپوتریول با کاهش هیپرپلازی اپیدرم و مهار سیتوکین های التهابی، ضخامت ضایعات و شدت خارش را کاهش می دهد و نیاز بیمار به کورتیکواستروئیدهای فوق قوی مانند کلوبتازول را به حداقل می رساند.
سایر درماتوزهای التهابی و پرولیفراتیو نادر
- کاربردهای تخصصی در درماتولوژی: در منابع معتبر پوست، اثربخشی کلسیپوتریول در درمان بیماری هایی نظیر پوروکراتوز، به ویژه نوع منتشر سطحی اکتینیک، اریترودرمی ایکتیوزیفورم، پمفیگوس خوش خیم فامیلیال یا بیماری هیلی هیلی، لیکن پلان پوستی هیپرتروفیک، اریتم حلقوی سانتریفیوژ و همچنین درمان پاپیلوماتوزهای همسفره ای و مشبک گزارش شده و به عنوان یک گزینه غیر استروئیدی ایمن در موارد مقاوم به کار می رود.