تریهگزیفنیدیل یک ترکیب ضد موسکارینی از دسته آنتیکولینرژیکهای مرکزی است. این دارو با مهار رقابتی گیرندههای کولینرژیک در مسیرهای مخطط مغز، به برقراری تعادل مجدد بین سیستمهای دوپامینرژیک و کولینرژیک کمک میکند. اثر اصلی آن بر کاهش سفتی عضلانی و لرزش متمرکز است.
موارد مصرف تایید شده این موارد بر اساس تاییدیه مراجع رسمی نظیر سازمان غذا و داروی آمریکا برای مدیریت اختلالات حرکتی تجویز میشوند:
۱. بیماری پارکینسون (ایدیوپاتیک)
- تریهگزیفنیدیل به عنوان درمان کمکی در تمامی اشکال پارکینسونیسم تجویز میشود.
- نکات بالینی: این دارو به ویژه در کنترل لرزش (ترمور) موثرتر از کنترل سفتی (ریژیدیتی) یا کندی حرکت عمل میکند. در مراحل اولیه بیماری، ممکن است به عنوان تکدارویی استفاده شود، اما در مراحل پیشرفته معمولاً همراه با لوودوپا تجویز میگردد تا دوز لوودوپا تعدیل شده و عوارض جانبی آن کاهش یابد.
۲. پارکینسونیسم ناشی از دارو (عوارض خارج هرمی)
- کنترل عوارض حرکتی ناشی از داروهای ضد روانپریشی (مانند هالوپریدول یا فلوفنازین) از کاربردهای اصلی این دارو است.
- نکات بالینی: این دارو برای درمان واکنشهای دیستونیک حاد، آکاتیزیا (بیقراری حرکتی) و علائم شبه پارکینسونی ناشی از مسدودکنندههای گیرنده دوپامین استفاده میشود. پزشکان باید توجه داشته باشند که این دارو برای درمان دیسکینزی دیررس توصیه نمیشود و ممکن است علائم آن را تشدید کند.
۳. سایر اشکال پارکینسونیسم
- این دارو در درمان علائم حرکتی ناشی از تصلب شرایین مغزی و همچنین پارکینسونیسم پس از آنسفالیت کاربرد دارد. در موارد پس از آنسفالیت، معمولاً دوزهای بالاتری از دارو نسبت به سایر انواع پارکینسونیسم برای کنترل علائم مورد نیاز است.
موارد مصرف خارج از برچسباین موارد شامل کاربردهایی است که اگرچه در برچسب رسمی دارو نیست، اما شواهد بالینی و گایدلاینهای معتبر بینالمللی استفاده از آن را تایید میکنند:
۱. دیستونیهای اولیه و ثانویه
- تریهگزیفنیدیل یکی از داروهای خط اول برای درمان دیستونیهای عمومی، سگمنتال و موضعی (مانند بلفارواسپاسم یا دیستونی گردنی) است.
- نکات بالینی: بر اساس مطالعات بالینی، کودکان و نوجوانان نسبت به بزرگسالان دوزهای بسیار بالاتر تریهگزیفنیدیل را بدون بروز عوارض شناختی تحمل میکنند. در این بیماران، دارو باید با دوز بسیار کم شروع شده و طی هفتهها به آرامی تا رسیدن به پاسخ مطلوب افزایش یابد.
۲. آبریزش دهان ناشی از دارو یا بیماریهای عصبی
- به دلیل اثرات آنتیسولینرژیک محیطی، این دارو گاهی برای کاهش ترشح بیش از حد بزاق در بیماران مبتلا به فلج مغزی یا بیمارانی که از داروهای ضد روانپریشی (مانند کلوزاپین) استفاده میکنند، تجویز میشود.
- نکات بالینی: اگرچه موثر است، اما پزشک باید تعادلی میان کاهش بزاق و عوارض جانبی نظیر خشکی بیش از حد دهان و تاری دید ایجاد کند.
۳. اسپاستیسیتی در فلج مغزی
- در برخی پروتکلهای درمانی کودکان مبتلا به فلج مغزی که دارای مولفههای دیستونیک هستند، تریهگزیفنیدیل برای بهبود دامنه حرکتی و کاهش انقباضات دردناک استفاده میشود.
نکات کلیدی در تجویز برای پزشکان - سالمندان: در بیماران بالای ۶۵ سال، خطر بروز گیجی، توهم و اختلالات حافظه بسیار بالاست. توصیه میشود در این گروه سنی تا حد امکان از داروهای جایگزین استفاده شود.
- قطع دارو: قطع ناگهانی تریهگزیفنیدیل میتواند منجر به بازگشت شدید علائم پارکینسون یا حتی بروز بحرانهای دیستونیک شود. کاهش دوز باید همیشه به صورت تدریجی انجام شود.
- گلوکوم: پیش از تجویز، معاینه چشم از نظر گلوکوم زاویه بسته الزامی است، زیرا دارو میتواند فشار داخل چشم را به شدت افزایش دهد.
