قطره چشمی فنیل افرین زینک یک فرآورده ترکیبی حاوی دو ماده فعال است که اثرات هم‌افزا دارند. ماده اول فنیل افرین است که به عنوان یک منقبض‌کننده عروقی و محرک سمپاتیک عمل می‌کند و با تنگ کردن رگ‌های خونی سطحی ملتحمه، قرمزی چشم را به سرعت برطرف می‌سازد. ماده دوم زینک سولفات یا همان روی سولفات است که به عنوان یک قابض ملایم عمل می‌کند و با رسوب دادن پروتئین‌های سطحی بر روی مخاط چشم، به کاهش ترشحات، تسکین سوزش و پاک‌سازی سطح چشم کمک می‌نماید.
موارد مصرف تایید شدهموارد مصرف تایید شده به کاربردهایی اشاره دارد که توسط سازمان‌های نظارتی و مراجع رسمی دارویی بین‌المللی برای این قطره ترکیبی تایید شده‌اند و پزشک می‌تواند با اطمینان بالا آن‌ها را در پروتکل درمانی خود بگنجاند.
تسکین موقت احتقان و قرمزی چشم
- اصلی‌ترین مورد مصرف تایید شده این دارو، برطرف کردن موقت قرمزی، احتقان و پرخونی ملتحمه ناشی از تحریکات محیطی است. تحریکاتی مانند باد، گرد و غبار، دود سیگار، آلودگی هوا، کلر آب استخر یا خستگی مفرط چشم ناشی از کار طولانی با صفحات نمایشگر می‌توانند باعث گشادی عروق ملتحمه شوند. فنیل افرین موجود در دارو با تحریک گیرنده‌های آلفا یک آدرنرژیک عضلات صاف دیواره عروق، موجب انقباض سریع رگ‌های خونی ملتحمه شده و قرمزی چشم را در عرض چند دقیقه برطرف می‌کند. پزشک باید توجه داشته باشد که این اثر موقتی و علامتی است و علت زمینه‌ای قرمزی را درمان نمی‌کند.
کاهش ترشحات و سوزش خفیف چشم
- روی سولفات موجود در این فرآورده به دلیل خواص قابض خود، ترشحات موکوسی و موضعی چشم را که ناشی از التهاب‌های غیر عفونی ملتحمه هستند، کاهش می‌دهد. این ترکیب با ایجاد یک لایه محافظتی ملایم بر روی مخاط آسیب‌دیده، از سوزش، خارش و ناراحتی خفیف چشم می‌کاهد. پزشک می‌تواند این قطره را برای بیمارانی که از احساس ناراحتی و خیسی مداوم چشم به دلیل باد یا سرما شکایت دارند، تجویز کند.
موارد مصرف خارج از برچسب یا غیر رسمیموارد مصرف خارج از برچسب به کاربردهایی اختصاص دارد که اگرچه به طور رسمی در برگه راهنمای دارو ثبت نشده‌اند، اما بر اساس شواهد بالینی، کتاب‌های مرجع چشم‌پزشکی و تجربیات معتبر پزشکان در سراسر جهان، اثربخشی و ایمنی آن‌ها در شرایط خاص به اثبات رسیده است.
کنترل علامتی آلرژی‌های فصلی و بهاره ملتحمه
- در مواجهه با التهاب‌های آلرژیک ملتحمه، ترشح هیستامین باعث گشادی شدید عروق ملتحمه و خارش شدید می‌شود. اگرچه این قطره یک داروی ضد حساسیت اختصاصی نیست، اما پزشکان از اثر منقبض‌کننده عروقی فنیل افرین و اثر قابض روی سولفات برای تسکین فوری و موقت قرمزی شدید و کاهش ترشحات آبکی در فاز حاد آلرژی چشمی استفاده می‌کنند. این کاربرد به عنوان یک درمان کمکی کوتاه مدت در کنار قطره‌های ضد هیستامین یا پایدارکننده‌های غشای ماست‌سل بسیار مفید است.
ارزیابی تشخیصی منشا قرمزی چشم در مطب
- یکی از کاربردهای بسیار ارزشمند بالینی برای پزشکان و چشم‌پزشکان، استفاده از این قطره برای تشخیص افتراقی بین التهاب سطحی چشم یا همان پرخونی ملتحمه و التهاب عمقی عروق مانند التهاب صلبیه یا اپی‌اسکلریت است. پس از چکاندن قطره، عروق سطحی ملتحمه به دلیل حساسیت بالا به فنیل افرین منقبض شده و قرمزی چشم به سرعت سفید می‌شود. اما عروق عمقی‌تر در التهاب صلبیه معمولا به این دوز پاسخ نمی‌دهند و قرمزی چشم پابرجا می‌ماند. این تست ساده به پزشک در تشخیص افتراقی بیماری‌های جدی‌تر چشم کمک شایانی می‌کند.
پیشگیری از عفونت‌های سطحی ملتحمه در خراش‌های جزیی
- روی سولفات به دلیل داشتن خواص ضد میکروبی ملایم و مهار رشد برخی باکتری‌های سطحی، گاهی توسط پزشکان برای پیشگیری از بروز عفونت‌های ثانویه در آسیب‌های بسیار جزیی قرنیه یا ملتحمه استفاده می‌شود. این اثر قابض به بهبود سریع‌تر سد دفاعی مخاط چشم کمک می‌کند. البته پزشک باید در نظر داشته باشد که در صورت وجود زخم‌های عمیق قرنیه، مصرف این دارو به دلیل احتمال سمیت سلولی فنیل افرین بر روی سلول‌های پوششی قرنیه ممنوع است.
نکات کلیدی و هشدارهای بالینی برای پزشکانبرای تضمین سلامت بیمار، پزشک باید در زمان تجویز این دارو به موارد زیر توجه ویژه داشته باشد.
- پدیده برگشتی قرمزی چشم: مصرف مداوم و طولانی مدت این قطره، به ویژه بیش از سه تا پنج روز متوالی، می‌تواند منجر به پرخونی برگشتی شدید و وابستگی عروق چشم به دارو شود. پزشک باید اکیدا به بیمار هشدار دهد که از مصرف طولانی مدت آن خودداری کند.
- خطر گلوکوم زاویه بسته: فنیل افرین حتی در دوزهای پایین چشمی می‌تواند در افراد دارای زاویه اتاقک جلویی باریک، موجب گشادی ملایم مردمک و بروز حمله حاد گلوکوم یا همان آب‌سیاه زاویه بسته شود. ارزیابی اولیه ساختار چشم بیمار پیش از تجویز این دارو توسط پزشک توصیه می‌شود.
- عوارض سیستمیک قلبی و عروقی: جذب سیستمیک فنیل افرین از طریق مجرای اشکی مجاور بینی می‌تواند در بیماران مبتلا به فشار خون بالا کنترل‌نشده، بیماری‌های عروق کرونر قلب یا پرکاری تیروئید موجب افزایش فشار خون و تپش قلب شود. انسداد مجرای اشکی با انگشت به مدت دو دقیقه پس از چکاندن قطره، روشی کاربردی است که پزشک باید به بیمار آموزش دهد.
