موارد مصرف تایید شده متوترکساتاین موارد دارای تاییدیه رسمی از سازمانهای نظارتی جهانی هستند و پروتکلهای دوزاژ مشخصی برای آنها تعریف شده است:
روماتوئید آرتریت
- متوترکسات به عنوان استاندارد طلایی و خط اول درمان در روماتوئید آرتریت بزرگسالان شناخته میشود. این دارو با مهار آنزیم دیهیدروفولات ردوکتاز، تکثیر سلولهای التهابی را کاهش میدهد. در بالین، شروع اثر معمولا ۳ تا ۶ هفته طول میکشد. توصیه میشود درمان با دوز کم هفتگی آغاز شده و بر اساس پاسخ بیمار و تحمل گوارشی افزایش یابد. مکمل اسید فولیک برای کاهش عوارض جانبی ضروری است.
پسوریازیس شدید و مقاوم
- در موارد شدید و ناتوانکننده پسوریازیس که به درمانهای موضعی یا فتوتراپی پاسخ ندادهاند، متوترکسات تجویز میشود. این دارو سرعت تکثیر بیش از حد کراتینوسیتها را در اپیدرم کنترل میکند. پزشک باید پیش از شروع، وضعیت عملکرد کبد و کلیه را به دقت ارزیابی کند.
آرتریت پسوریاتیک
- برای مدیریت التهاب مفاصل همراه با ضایعات پوستی، این دارو اثربخشی بالایی در جلوگیری از تخریب مفصلی نشان داده است. مدیریت دوز در این بیماران مشابه روماتوئید آرتریت به صورت هفتگی انجام میشود.
بیماریهای بدخیم و آنکولوژی
- متوترکسات در درمان طیف وسیعی از سرطانها از جمله لوسمی لنفوبلاستیک حاد، استئوسارکوما، سرطان پستان، سرطان ریه و لنفومهای غیرهوچکین کاربرد دارد. در این موارد، دوزها بسیار بالاتر از دوزهای روماتولوژی است و مدیریت سمیت دارویی با لکووورین در پروتکلهای دوز بالا الزامی است.
موارد مصرف خارج برچسب متوترکساتپزشکان بر اساس شواهد علمی قوی و کارآزماییهای بالینی معتبر، از این دارو در موارد زیر نیز استفاده میکنند:
بارداری خارج رحمی
- در موارد بارداری خارج رحمی پایدار و بدون پارگی، متوترکسات به عنوان یک جایگزین غیرجراحی بسیار موثر عمل میکند. این دارو با توقف تکثیر سلولهای تروفوبلاستیک باعث جذب تدریجی بافت بارداری میشود. معیارهای انتخاب بیمار شامل سطح هورمون بارداری و اندازه توده در سونوگرافی است.
بیماریهای التهابی روده
- در مواردی از بیماری کرون که به کورتیکواستروئیدها یا سایر داروهای سرکوبکننده ایمنی پاسخ ندادهاند، متوترکسات برای القای بهبودی و حفظ آن تجویز میشود. اگرچه تاییدیه رسمی برای کولیت اولسراتیو محدودتر است، اما در برخی موارد مقاوم کاربرد دارد.
واسکولیتهای سیستمیک
- در درمان بیماریهایی نظیر گرانولوماتوز با پلیآنژیت یا آرتریت سلول غولآسا، از متوترکسات به عنوان داروی نگهدارنده پس از القای بهبودی با داروهای قویتر استفاده میشود تا دوز کورتون کاهش یابد.
لوپوس اریتوماتوز سیستمیک
- در بیمارانی که تظاهرات مفصلی یا پوستی لوپوس آنها با داروهای خط اول کنترل نمیشود، متوترکسات به عنوان یک گزینه موثر برای کنترل فعالیت بیماری و کاهش نیاز به استروئیدها در نظر گرفته میشود.
سارکوئیدوز
- در موارد درگیری ریوی یا خارج ریوی سارکوئیدوز که نیاز به درمان طولانیمدت وجود دارد، این دارو به عنوان یک عامل خط دوم برای کنترل گرانولومها تجویز میگردد.
نکات کلیدی برای مدیریت بالینی پزشکان - پایش مداوم: انجام آزمایشهای دورهای عملکرد کبد، شمارش کامل سلولهای خون و سنجش کراتینین برای تمامی بیماران تحت درمان با متوترکسات الزامی است.
- سمیت ریوی: پزشک باید نسبت به بروز سرفههای خشک و تنگی نفس ناگهانی حساس باشد، زیرا پنومونیت ناشی از متوترکسات یک عارضه جدی و مستقل از دوز است.
- پیشگیری از اشتباه در دوزاژ: یکی از خطاهای رایج، مصرف روزانه دارو به جای مصرف هفتگی در بیماریهای خودایمنی است. پزشک باید بر "یک بار در هفته" بودن دوز تاکید فراوان کند تا از مسمومیتهای کشنده جلوگیری شود.
