بتاکاروتن چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف بتاکاروتن

بتاکاروتن یک رنگدانه کاروتنوئیدی گیاهی و پیش ساز ویتامین آ محسوب می شود که به عنوان یک آنتی اکسیدان قدرتمند در بدن عمل می کند. ویژگی متمایز این مولکول محلول در چربی، تبدیل کنترل شده آن به فرم فعال ویتامین آ در جدار روده است، به طوری که بدن انسان در صورت رسیدن به کفایت ذخیره ویتامین آ، سرعت این تبدیل زیستی را به شدت کاهش می دهد و همین موضوع خطر مسمومیت کبدی حاد ناشی از بار اضافی ویتامین آ را به میزان چشمگیری کم می کند. این ترکیب با گیر انداختن رادیکال های آزاد و خاموش سازی اکسیژن تک تک، اثر محافظت کننده سلولی و غشایی ایفا می کند. 

موارد مصرف تایید شده

پروتوپورفیری اریتروپوئیتیک

• تنها کاربرد تایید شده و استاندارد بالینی بتاکاروتن، کاهش و تخفیف علائم حساسیت شدید به نور خورشید در بیماران مبتلا به پروتوپورفیری اریتروپوئیتیک است. در این بیماران، تجمع پروپورفیرین نهم در گلبول های قرمز و پوست باعث آزاد سازی رادیکال های آزاد ناشی از تحریک امواج نوری مرئی می شود که اریتم حاد، سوزش ناتوان کننده، درد موضعی و ادم بافتی را در پی دارد. بتاکاروتن با خنثی کردن این واکنش های اکسیداتیو و عمل به عنوان یک سد آنتی اکسیدانی در اپیدرم، تحمل به نور آفتاب را در این بیماران به شکل معناداری بالا می برد. پزشک باید توجه داشته باشد که شروع اثر درمانی و القای مقاومت نوری نیازمند مصرف مداوم به مدت دو تا شش هفته است تا رنگ دانه در بافت پوستی رسوب کند، بنابراین تجویز دارو نباید محدود به مصرف مقطعی گردد.

موارد مصرف خارج برچسب

پیشگیری از بدخیمی ها و سرطان ها

• بتاکاروتن برای سال ها با تکیه بر ویژگی مهار اکسیداسیون به عنوان عامل پیشگیری از تومور های بدخیم به کار گرفته شده است. با این حال، شواهد بالینی موثق نشان داده اند که تجویز دوز های بالای مکمل بتاکاروتن در افراد سیگاری و اشخاصی که در معرض مواجهه با آزبست بوده اند نه تنها محافظت کننده نیست، بلکه احتمال ابتلا به سرطان ریه و مرگ ناشی از حوادث قلبی عروقی را افزایش می دهد. به همین سبب، کاربرد خارج برچسب این ترکیب برای پیشگیری اولیه از تومور ها به خصوص در افراد مصرف کننده دخانیات از نظر پزشکی مردود است.

کمک به مدیریت رتینیت پیگمانتوزا

• در برخی مطالعات بالینی، دوز های تنظیم شده بتاکاروتن به منظور مهار پیشرفت زوال تدریجی بینایی در بیماران مبتلا به رتینیت پیگمانتوزا به کار رفته است. هدف بالینی حفظ عملکرد گیرنده های نوری شبکیه در ترکیب با سایر آنتی اکسیدان ها است، گرچه این اثر در تمامی زیرگروه های ژنتیکی به اثبات نرسیده و نیازمند پایش بینایی سنجی مکرر توسط متخصص چشم است.

درمان ناهنجاری های پیش سرطانی مخاطی دهان نظیر لوکوپلاکیا

• به دلیل خاصیت تقویت ارتباطات بین سلولی و تنظیم چرخه تمایز مخاطی، بتاکاروتن در برخی کارآزمایی ها برای پسرفت دادن یا کنترل پلاک های ناهنجار دهانی تجویز شده است. پاسخ های بالینی متغیر گزارش شده و نیاز به بررسی بیوپسی پاتولوژیک دوره ای برای رد تغییرات بدخیمی سلولی همواره وجود دارد.

تخفیف آسیب های پوستی ناشی از نور در پلی مورفیک لایت ارپشن

• در برخی اختلالات حساسیتی پوستی ناشی از تابش فرابنفش، تجویز مکمل بتاکاروتن به منظور افزایش آستانه تحریک پذیری پوستی و کاهش شدت ضایعات خارش دار اریتماتوز در اوایل فصول گرم سال مورد ارزیابی قرار گرفته است، اما کارایی آن نسبت به سایر درمان های روتین نظیر فتوتراپی یا دارو های ضد مالاریا محدود تر ارزیابی می شود.

مکانیسم اثر بتاکاروتن

عملکرد سلولی و آنتی اکسیدانی

• بتاکاروتن در سطح بافت ها به عنوان یک خاموش کننده قوی اکسیژن یگانه و پاک کننده رادیکال های آزاد پراکسیل عمل می کند. با خنثی سازی این رادیکال ها، از اکسیداسیون لیپید های غشای سلولی، تخریب پروتئین های ساختاری و شکست پیوند های اسید نوکلئیک جلوگیری می نماید. این پدیده به طور ویژه در مهار واکنش های فتوتوکسیک در لایه های اپیدرم و درم نقش محافظتی اساسی دارد.

تبدیل به ویتامین آ

• بتاکاروتن در پرز های مخاطی روده کوچک و سلول های کبد توسط آنزیم بتاکاروتن دی اکسیژناز شکسته شده و به دو مولکول رتینال تبدیل می شود. رتینال پس از احیا به رتینول تبدیل می گردد که شکل فعال ویتامین آ است. این فرایند تحت کنترل دقیق هموستاتیک قرار دارد؛ به این معنی که با اشباع ذخایر ویتامین آ در بدن، میزان تبدیل آنزیمی بتاکاروتن کاهش می یابد. این ویژگی خود تنظیمی مانع از بروز مسمومیت های حاد کبدی و علائم سمیت ناشی از هایپرویتامینوز آ در بیماران مصرف کننده می شود.

پاسخ ایمنی و ارتباطات بین سلولی

• این ترکیب با القای بیان پروتئین های تشکیل دهنده اتصالات شکافی، سیگنال دهی بین سلولی را تقویت می کند. علاوه بر این، بتاکاروتن فعالیت سلول های کشنده طبیعی، تمایز سلول های سیستم ایمنی و تولید سیتوکین های پیش التهابی را تعدیل می نماید و پاسخ های دفاعی موضعی در برابر محرک های آسیب رسان محیطی را استحکام می بخشد.

فارماکوکینتیک بتاکاروتن

جذب

• بتاکاروتن ترکیبی لیپوفیل است و جذب گوارشی آن بستگی کاملی به حضور چربی در وعده غذایی دارد. پس از حل شدن در میسل های صفراوی، از طریق انتشار غیرفعال در بخش های پروگزیمال روده کوچک وارد سلول های مخاطی روده می شود. میزان جذب بسته به میزان دوز مصرفی، وضعیت سلامت روده، حضور ترشحات صفراوی و عملکرد آنزیم های لوزالمعده متغیر بوده و در بازه ای میان ده تا پنجاه درصد نوسان دارد. افزایش دوز تک دارویی با کاهش درصد جذب نسبی به دلیل اشباع سیستم های ناقل همراه است.

توزیع

• بتاکاروتن جذب شده در سلول های روده درون شیلومیکرون ها بسته بندی شده و از مسیر سیستم لنفاوی به گردش خون سیاهرگی راه می یابد. در جریان خون سیستمیک، این ترکیب بیش از همه توسط لیپوپروتئین های با چگالی کم حمل می شود. ذخیره سازی اولیه بتاکاروتن تغییر نیافته در کبد و بافت چربی رخ می دهد، اما مقادیر قابل توجهی از آن در قشر غدد آدرنال، بافت بیضه ها، پوست و به ویژه در غشای لایه شاخی تجمع می یابد که این انباشت پوستی موجب پدیدار شدن پیگمانتاسیون زرد مایل به نارنجی در دوز های درمانی می گردد.

متابولیسم

• مسیر اصلی متابولیسم شامل تجزیه مرکزی در کبد و سلول های روده با تشکیل رتینال است که در ادامه به رتینول و استر های رتینیل استریفیه می شود. درصد کمتری از مولکول ممکن است از طریق تجزیه خارج مرکزی شکسته شده و به متابولیت های آپوکاروتنوئیدی اکسید شود. فرایند متابولیکی در بیماران دارای نقص عملکرد کبدی یا کم کاری تیروئید ممکن است کند تر شده و سطح سرمی بتاکاروتن تغییر نیافته را افزایش دهد.

دفع

• نیمه عمر دفعی بتاکاروتن طولانی است و می تواند بین چند روز تا چند هفته به طول بینجامد. بخش اعظم دارو که جذب دستگاه گوارش نشده است بدون تغییر از راه مدفوع دفع می شود. متابولیت های اکسید شده پس از پیوند با گلوکورونید از طریق صفرا و مقدار اندکی نیز از مسیر کلیوی وارد ادرار می شوند.

منع مصرف بتاکاروتن

موارد منع مصرف در بیماری

حساسیت مفرط دارویی

• تجویز بتاکاروتن در بیمارانی که سابقه واکنش های ازدیاد حساسیت یا آنافیلاکسی به این مولکول یا اجزای جانبی فرمولاسیون های دارویی نظیر رنگ ها یا ژلاتین دارند، اکیدا ممنوع است.

مصرف کنندگان دخانیات و افراد در معرض غبار آزبست

• مصرف مکمل های بتاکاروتن با دوز بالا در افراد سیگاری و کارگرانی که سابقه مواجهه شغلی طولانی مدت با آزبست داشته اند، منع مطلق بالینی دارد. شواهد گسترده کارآزمایی های بین المللی نشان داده اند که مصرف این ترکیب در ریه افراد سیگاری به دلیل وجود استرس اکسیداتیو شدید، متابولیت های پیش سرطانی مضری تولید می کند که سبب افزایش معنادار در خطر بروز کارسینوم ریه و مرگ و میر ناشی از بیماری های عروق کرونر قلب می شود.

اختلالات حاد و پیشرفته عملکرد کبد

• در نارسایی شدید کبدی، متابولیسم و تفکیک بتاکاروتن به رتینول مختل شده و تجمع نابجای کاروتنوئید ها در بافت پارانشیم کبد رخ می دهد که ممکن است فشار متابولیک مضاعفی بر سلول های کبدی تحمیل کند.

نارسایی شدید و پیشرفته کلیه

• بیماران با اختلال شدید تصفیه گلومرولی یا نیازمند به دیالیز به دلیل ناتوانی در مدیریت بار دارویی و افزایش ریسک اختلال در تعادل رتینوئید های سرم، نباید مکمل های مزمن با دوز بالا را بدون کنترل تخصصی مصرف کنند.

سندرم های شدید سوء جذب و نارسایی برون ریز لوزالمعده

• در بیمارانی که انسداد مجاری صفراوی، سیروز صفراوی اولیه یا پانکراتیت مزمن دارند، جذب دارو به شدت مختل شده و استفاده درمانی بازدهی بالینی نداشته و می تواند سبب تجمع موضعی گوارشی گردد.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

دوران بارداری

• مصرف بتاکاروتن به عنوان بخشی از یک رژیم غذایی طبیعی و در حد نیاز روزانه مجاز و بی خطر است، اما تجویز مکمل های دارویی با دوز های بالا در زنان باردار توصیه نمی شود و در مواردی جز درمان اختصاصی بیماری ژنتیکی حساسیت به نور منع نسبی تا مطلق دارد. اگر چه بتاکاروتن تراتوژنیسیته مستقیم و شدیدی مشابه رتینوئید های خالص نشان نمی دهد، با این حال به دلیل تغییرات فیزیولوژیک هورمونی و بار متابولیکی جنین، رساندن سطح ویتامین آ سرم مادر به آستانه های غیرمعمول خطر بالقوه ای برای تکامل اندام های رویانی محسوب می شود.

دوران شیردهی

• بتاکاروتن از سد بافت غدد پستان عبور کرده و وارد شیر مادر می شود. مصرف دوز های بالای تک دارویی در دوران شیردهی به دلیل کمبود داده های بالینی در خصوص ایمنی مواجهه طولانی مدت نوزاد با مقادیر مازاد کاروتنوئید ها، باید مورد اجتناب قرار گیرد و ترجیحا تا پایان شیردهی متوقف یا به مقادیر رژیم های غذایی سالم محدود شود.

موارد منع مصرف در کودکان

محدودیت های تجویز در اطفال

• تجویز خودسرانه بتاکاروتن به منظور تقویت سیستم ایمنی یا سلامت پوست در جمعیت اطفال مجاز نیست و تنها برای کودکان مبتلا به پروتوپورفیری اریتروپوئیتیک تحت نظارت مستقیم پزشک تایید شده است.
• در کودکان مبتلا به بیماری های متابولیک، اختلالات سوء جذب لیپید یا کم کاری تیروئید، مصرف مکمل به دلیل احتمال بروز زودهنگام گزانتودرمیا و تجمع بافتی دارو منع دارد.
• از آنجا که سیستم متابولیک کبد اطفال در تبدیل آنزیمی کاروتنوئید ها پایداری کمتری دارد، مانیتورینگ دقیق مقادیر سرمی و دوز بر اساس وزن کودک الزامی است.

عوارض جانبی بتاکاروتن

عوارض جانبی بسیار شایع با شیوع بیش از ده درصد

تغییر رنگ زرد یا نارنجی پوست

• این عارضه شایع ترین اثر جانبی دارو است و در شیوعی بین پنجاه تا نزدیک به نود درصد از بیماران تحت درمان با دوز های بالا گزارش می شود. این وضعیت ناشی از رسوب پیگمان بتاکاروتن در لایه شاخی پوست به ویژه در کف دست ها، پاشنه پا ها، خطوط خنده و پیشانی است. این پدیده پاتولوژیک نبوده، بی خطر است و صلبیه چشم ها را درگیر نمی کند، اما نیازمند آموزش و اطمینان بخشی مداوم به بیمار جهت پیشگیری از اضطراب و اشتباه گرفته شدن با یرقان است.

عوارض جانبی شایع با شیوع بین یک تا ده درصد

اختلالات خفیف تا متوسط گوارشی

• اسهال خفیف، مدفوع شل و تغییر رنگ مدفوع به نارنجی یا زرد روشن در سه تا هفت درصد از بیماران دیده می شود. این حالت به دلیل جذب ناقص چربی ها و عدم جذب کامل مقادیر بالای کاروتنوئید در روده رخ می دهد.

تهوع و احساس ناراحتی مبهم در بالای شکم

• در دو تا پنج درصد بیماران گزارش شده است و معمولا با مصرف دارو همراه وعده های غذایی اصلی کاهش می یابد.

احساس پری شکم، سوء هاضمه یا سوزش سر دل

• در دو تا چهار درصد از مصرف کنندگان با دوز های دارویی مداوم ثبت شده است.

سردرد گذرا و بی حالی خفیف

• در حدود یک تا سه درصد بیماران رخ می دهد و در اغلب موارد بدون نیاز به قطع درمان، خود به خود برطرف می شود.

درد های مبهم عضلانی و اسکلتی یا مفصلی

• در حدود یک تا دو درصد از بیماران در طی فاز های بارگیری دارو با دوز بالا گزارش شده است.

عوارض جانبی با شیوع ناشایع بین یک دهم درصد تا یک درصد

کبودی های پوستی غیرمعمول یا افزایش زمان خونریزی

• در حدود دو دهم تا هشت دهم درصد از بیماران ممکن است کاهش تجمع پلاکت ها یا رقابت در جذب با سایر ویتامین های محلول در چربی مانند ویتامین کا رخ دهد که زمینه ساز اکیموز های پراکنده پوستی می شود.

خارش، راش های خفیف پوستی یا گرگرفتگی

• در سه دهم تا نیم درصد از بیماران دیده می شود که ناشی از پاسخ های ملایم موضعی پوست به رسوب رنگدانه است.

تغییرات آزمایشگاهی در آنزیم های ترانس آمیناز کبدی

• در کمتر از یک درصد از بیماران، افزایش خفیف و بدون علامت در سطح آلانین آمینوترانسفراز و آسپارتات آمینوترانسفراز سرم مشاهده شده است که اغلب پس از تعدیل دوز به حالت طبیعی باز می گردد.

عوارض جانبی نادر با شیوع کمتر از یک دهم درصد و موارد پرخطر

واکنش های ازدیاد حساسیت و آنافیلاکسی

• در کمتر از یک صدم درصد از مصرف کنندگان ممکن است علائم آنژیوادم، تنگی نفس، برونکواسپاسم، تورم لب ها و گلو یا شوک حساسیتی حاد رخ دهد که بیشتر ناشی از مواد نگهدارنده یا رنگ های موجود در کپسول های دارویی است و مستلزم مداخله فوری اورژانسی است.

افزایش خطر بدخیمی های تنفسی در افراد مستعد

• در کارآزمایی های بالینی بزرگ بین المللی بر روی افراد سیگاری و کارگران مواجهه یافته با غبار آزبست، مصرف مکمل دارویی بتاکاروتن با دوز بالا با افزایش خطر بروز سرطان ریه تا هجده درصد و افزایش کل مرگ و میر ناشی از حوادث قلبی و عروقی تا حدود هشت درصد همراه بوده است. این عارضه در جمعیت های عمومی بدون سابقه استعمال دخانیات گزارش نشده است، اما در جمعیت در معرض خطر، یک عارضه جدی و هشدار دهنده به شمار می رود.

تداخلات دارویی بتاکاروتن

تداخلات دارویی

1. داروهای کاهش دهنده جذب و تسریع کننده دفع لیپیدها

 الف- اورلیستات

• نوع تداخل: کاهش شدید در جذب گوارشی بتاکاروتن.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: اورلیستات با مهار آنزیم های لیپاز در لوله گوارش مانع از هضم و امولسیون تری گلیسیرید ها می شود. از آنجا که بتاکاروتن برای جذب نیازمند تشکیل میسل های چربی است، مصرف همزمان سبب دفع بخش عمده ای از دارو همراه مدفوع می شود. توصیه می شود فاصله زمانی حداقل دو ساعت میان مصرف این دو دارو رعایت گردد.

ب- کلستیرامین و کلستیپول

• نوع تداخل: کاهش جذب بتاکاروتن و افت غلظت سرمی آن.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: این رزین های متصل شونده به اسیدهای صفراوی با باند شدن به نمک های صفراوی مانع تشکیل میسل های لازم جهت حل شدن بتاکاروتن می شوند. باید حداقل چهار ساعت فاصله زمانی بین بلع این داروها و بتاکاروتن برقرار شود.

ج- روغن معدنی یا پارافین مایع خوراکی

• نوع تداخل: حل شدن داروی بتاکاروتن در فاز روغنی غیرقابل جذب و دفع مدفوعی آن.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: مصرف مزمن ملین های روغنی محیطی چرب و غیرقابل جذب در روده می سازد که ویتامین های محلول در چربی و بتاکاروتن را در خود حل کرده و جذب آن ها را تقریبا مسدود می کند. مصرف همزمان توصیه نمی شود.

2. داروهای رتینوئیدی و مکمل های ویتامین آ

• ایزوترتینوئین، اسیترتین و ترتینوئین
• نوع تداخل: تشدید سمیت رتینوئیدی و تداخل فارماکودینامیک.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: مصرف همزمان با مشتقات صناعی رتینوئیک اسید خطر بروز سمیت تجمعی رتینوئید ها را افزایش می دهد و می تواند کنترل دوز و نظارت بر پروفایل لیپیدی و آنزیم های کبدی را به شدت مخدوش سازد. از تجویز همزمان باید اجتناب شود.

3. مکمل های خوراکی ویتامین آ

• نوع تداخل: همپوشانی در ذخایر کبدی و تداخل فارماکودینامیک.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: گرچه تبدیل بتاکاروتن به ویتامین آ پدیده ای خودتنظیم است، مصرف همزمان دوز های بالای ویتامین آ سبب مهار آنزیم بتاکاروتن دی اکسیژناز شده و غلظت بتاکاروتن آزاد در بافت ها را به شدت بالا می برد که منجر به بروز سریع تر تغییر رنگ پوست می گردد.

4. داروهای مهارکننده مسیر متابولیک استاتین ها و نیاسین

• پروواستاتین، آتورواستاتین، سیمواستاتین و نیاسین
• نوع تداخل: تداخل در متابولیسم چربی های با چگالی بالا و تغییرات عروقی.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: برخی کارآزمایی های بین المللی نشان داده اند که مصرف دوز های بالای بتاکاروتن همراه با آنتی اکسیدان های دیگر می تواند اثرات مفید ترکیبی نیاسین و استاتین ها در افزایش کلسترول با چگالی بالا را تا حدی تعدیل و کم اثر کند. پایش پروفایل لیپید در مصرف توام توصیه می گردد.

5. داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت

• وارفارین، آسپرین، کلوپیدوگرل و هپارین
• نوع تداخل: افزایش بالقوه تمایل به خونریزی در صورت مصرف دوزهای فوق درمانی.
• مکانیسم و اهمیت بالینی: مقادیر بسیار بالای کاروتنوئید ها در موارد نادر ممکن است با مهار رقابتی جذب یا عملکرد ویتامین کا یا تغییر در فعالیت غشایی پلاکت ها اثر ضد انعقادی را تقویت کند. اندازه گیری دقیق زمان پروترومبین در بیماران مصرف کننده وارفارین پیشنهاد می شود.

تداخل با غذا

غذاهای با درصد چربی بالا

• تاثیر بر دارو: افزایش چشمگیر در نرخ جذب و فراهمی زیستی بتاکاروتن.
• توصیه بالینی: بتاکاروتن باید حتما همراه وعده های غذایی حاوی مقادیر کافی تری گلیسیرید، روغن های گیاهی یا لبنیات مصرف شود، زیرا وجود چربی ترشح اسید های صفراوی و آنزیم های لوزالمعده را تحریک کرده و فراهمی زیستی دارو را تا چند برابر ارتقا می بخشد. مصرف آن با معده خالی جذب ناچیزی دارد.

ترکیبات فیبری بسیار غلیظ مانند پکتین و فیبرهای رژیمی

• تاثیر بر دارو: کاهش قابل توجه در جذب روده‌ای بتاکاروتن.
• توصیه بالینی: فیبرهای نامحلول یا پکتین غلیظ با به دام انداختن ذرات میسلی و ایجاد ژل های روده ای مانع انتشار آزادانه بتاکاروتن به پرزهای روده می شوند. توصیه می شود میان وعده های حاوی مکمل های فیبر دار با مصرف دارو دست کم دو ساعت فاصله داشته باشد.

نوشیدنی های الکلی

• تاثیر بر دارو: افزایش سمیت بالقوه و اختلال در فعالیت آنزیم های تبدیل کننده کبدی.
• توصیه بالینی: مصرف مزمن یا حاد الکل علاوه بر القای آسیب های سلولی کبد، فرآیند اکسیداسیون بتاکاروتن را دچار انحراف کرده و تولید رادیکال های آزاد خطرناک و متابولیت های سمی را افزایش می دهد. این پدیده به ویژه در بافت های ریه و کبد ریسک آسیب های سلولی را تشدید می کند. مصرف الکل در دوره درمان با بتاکاروتن باید به طور کامل قطع شود.

غذاهای به شدت سرشار از کاروتنوئید

• تاثیر بر دارو: تسریع در ظهور زردی پوست.
• توصیه بالینی: مصرف همزمان مقادیر فراوان آب هویج، مرکبات نارنجی رنگ و کدو تنبل با مکمل های دارویی، فرآیند اشباع شدن بافتی را تسریع کرده و بیمار زودتر دچار تغییر رنگ پوست می گردد.

تداخل در آزمایشات

تداخل در اندازه گیری غلظت بیلی روبین تام و مستقیم خون

• ماهیت و پیامد آزمایشگاهی: بتاکاروتن یک پیگمان با رنگ زرد مایل به نارنجی است که در طول موج های نوری مشابه بیلی روبین جذب نوری دارد. در بیمارانی که دوز های بالایی مصرف می کنند، غلظت بالای رنگدانه در سرم می تواند در روش های اسپکتروفتومتری و رنگ سنجی سنتی باعث مثبت کاذب شدن یا افزایش غیرواقعی میزان بیلی روبین گزارش شده گردد. پزشک معالج برای افتراق این امر باید علاوه بر بررسی بالینی صلبیه چشم، از متدهای تشخیصی غیرمتاثر از کاروتنوئید بهره گیرد.

تداخل در سنجش ویتامین آ سرمی

• ماهیت و پیامد آزمایشگاهی: افزایش شدید بتاکاروتن پلاسما در برخی کیت های سنجش آزمایشگاهی که فاقد مرحله خالص سازی و جداسازی کامل هستند، می تواند به شکل خطای ابزاری مقادیر ویتامین آ را بالاتر از حد واقعی نشان دهد. تفکیک به روش های پیشرفته جداسازی برای تعیین سطح واقعی رتینول سرم ضرورت دارد.

آزمایش بررسی چربی مدفوع

• ماهیت و پیامد آزمایشگاهی: در دوز های زیاد، دفع بخش جذب نشده بتاکاروتن همراه مدفوع، رنگ مدفوع را به زرد درخشان یا نارنجی متمایل می کند. این وضعیت در ارزیابی های چشمی و میکروسکوپی ممکن است به اشتباه به عنوان استئاتوره یا سوء جذب حاد چربی تفسیر شود.

آزمایش های پایش آنزیم های کبد

• ماهیت و پیامد آزمایشگاهی: در موارد بسیار نادر، تداخل با معرف های آنزیمی در روش های رنگ سنجی خودکار ممکن است انحرافات جزئی در اندازه گیری آلکالین فسفاتاز یا آمینوترانسفراز ها ایجاد کند، هرچند این خطا شایع نیست و در روش های مدرن به حداقل رسیده است.

هشدار ها بتاکاروتن

هشدار ها بصورت کامل و جامع کاربردی

هشدار بیماری های قلبی و عروقی

• پزشک باید در بیماران دارای ریسک بالای بیماری های عروق کرونر، از تجویز دوز های بالای ضد اکسیداسیون بتاکاروتن خودداری کند، چرا که مطالعات نشان داده اند استفاده طولانی مدت دوز های بالا می تواند روند تشکیل پلاک های سخت عروقی را در موارد خاص تشدید نماید.

هشدار زرد شدن پوست

• بیماران باید آگاه شوند که تغییر رنگ پوست به رنگ زرد یا نارنجی متمایل به هویج، که اغلب در کف دست ها، کف پا ها و چین های نازولابیال رخ می دهد، پدیده ای فیزیولوژیک ناشی از انباشت رنگدانه است و نشانه آسیب سلولی یا زردی با منشا کبدی نیست. افتراق این حالت از یرقان از طریق معاینه صلبیه چشم است؛ در این وضعیت صلبیه به هیچ وجه زرد نمی شود.

هشدار کم کاری تیروئید

• در بیماران مبتلا به هیپوتیروئیدیسم، تبدیل بتاکاروتن به ویتامین آ به دلیل کاهش فعالیت آنزیم های کبدی دچار افت شدید می شود. تجویز دارو در این گروه با بروز سریع تر هایپرکاروتنمی شدید و زردی پوست همراه است و باید سطح هورمون های تیروئید پیش از مصرف تثبیت گردد.

هشدار همپوشانی با ضد آفتاب ها

• در بیماران حساس به نور باید تفهیم شود که این دارو اثرات ضد آفتاب های موضعی فیزیکی و شیمیایی را جایگزین نمی کند و نباید مراقبت های استاندارد محافظتی مانند پوشاک مناسب و کرم های محافظ پرتو های فرابنفش کنار گذاشته شوند.

اوردوز و مسمومیت بتاکاروتن و درمان

تظاهرات بالینی اوردوز و مسمومیت

مصرف مقادیر بسیار زیاد بتاکاروتن در کوتاه مدت یا دوز های فراتر از محدوده درمانی در بلند مدت، مسمومیت های کشنده و برق آسا نظیر اوردوز حاد ویتامین آ ایجاد نمی کند، زیرا فرایند تبدیل آن به ویتامین آ خود تنظیم است. با این حال تظاهرات مسمومیت و بار اضافی شامل موارد زیر است:

• تغییر رنگ مشخص و عمیق پوست به زرد مایل به نارنجی تیره در تمام سطوح بدن
• اختلالات گوارشی گذرا مانند درد های کولیکی شکم، مدفوع شل، تهوع و دفع بی اختیار رنگدانه در مدفوع
• خستگی، بی حالی عمومی و در موارد نادر دردهای پراکنده مفصلی
• در آزمایش های خونی، افزایش بارز سطح کاروتنوئید سرم ممکن است در تفسیر برخی تست های آزمایشگاهی تداخل رنگ سنجی ایجاد کند.

اقدامات و پروتکل درمانی مسمومیت
درمان اوردوز بتاکاروتن اساسا حمایتی و علامتی است و هیچ گونه پادزهر اختصاصی برای این ترکیب وجود ندارد.

قطع فوری تجویز دارو

• اصلی ترین گام درمان، توقف کامل مصرف هر نوع مکمل بتاکاروتن و پرهیز از مصرف غذا های غنی از کاروتنوئید ها مانند هویج، کدو حلوایی و مرکبات غلیظ است.

شستشوی معده و تخلیه گوارشی

• در صورت بلع دوز های غیرعادی بسیار زیاد در کمتر از دو ساعت، انجام شستشوی معده یا استفاده از زغال فعال می تواند در محدود کردن میزان جذب موثر باشد، هرچند به ندرت ضرورت پیدا می کند.

مراقبت پوستی و دفع بافتی

• رنگدانه ذخیره شده در پوست به تدریج و طی بازه زمانی چهل تا نود روز، همگام با پوسته ریزی و تجدید لایه شاخی اپیدرم محو می شود. آرام بخشی روانی به بیمار در خصوص برگشت پذیر بودن این وضعیت بسیار حائز اهمیت است.

پایش آزمایشگاهی

• پزشک باید پانل های بیوشیمیایی کبد، آزمون های خونی عملکرد کلیه و وضعیت بیلی روبین سرم را ارزیابی کند تا علل همزمان پاتولوژیک که ممکن است باعث اختلال در دفع شده باشند، به طور کامل رد گردند.

توصیه های دارویی بتاکاروتن

توصیه های دارویی ویژه پزشک

ارزیابی وضعیت مصرف دخانیات

• پزشک معالج پیش از شروع درمان با دوزهای بالای بتاکاروتن باید سابقه مصرف سیگار، قلیان یا مواجهه با دود دست دوم و غبار آزبست را به دقت جویا شود و در صورت مثبت بودن سابقه، از تجویز مکمل با دوز بالا به دلیل افزایش خطر بروز سرطان ریه پرهیز نماید.

تنظیم دوز بر اساس هدف بالینی

• در بیماران مبتلا به پروتوپورفیری اریتروپوئیتیک، هدف ایجاد لایه پیگمانی محافظ در پوست است. پزشک باید بداند که آغاز اثرات محافظتی نیازمند دو تا شش هفته مصرف منظم جهت تجمع پوستی دارو است و نباید دوز را پیش از طی این بازه زمانی شتابزده افزایش داد.

پایش بالینی و تفکیک گزانتودرمیا از زردی

• پزشک باید در معاینات دوره‌ای صلبیه چشم های بیمار را بررسی کند. رنگدانه بتاکاروتن برخلاف املاح بیلی روبین در صلبیه چشم نفوذ نمی کند و سفید ماندن چشم نشانه قطعی عدم درگیری مجاری صفراوی و کبد است.

ارزیابی دوره ای آنزیم های کبد

• با وجود ایمنی بالای کاروتنوئیدها، در درمان های مزمن و طولانی مدت، کنترل سطح سرمی آلانین آمینوترانسفراز و آسپارتات آمینوترانسفراز برای اطمینان از عملکرد سالم هپاتوسیت ها ضروری است.

تنظیم همزمانی با فرآورده های ضد آفتاب

• پزشک باید درمان محافظتی بتاکاروتن را مکمل و تقویت کننده تدابیر فیزیکی بداند و به بیمار یادآور شود که این دارو هرگز نباید جایگزین کرم های ضد آفتاب یا پوشش محافظ شود.

توصیه های دارویی برای بیمار

زمان بندی مصرف با وعده های غذایی

• دارو را حتما همراه یا بلافاصله پس از وعده غذایی حاوی مقداری چربی مانند ماست، شیر، روغن زیتون یا کره میل کنید تا جذب آن در بدن به حداکثر برسد.

آگاهی از تغییر رنگ پوست

• طی چند هفته اول مصرف ممکن است پوست بدن به خصوص در کف دست ها، پاشنه پاها و صورت به رنگ زرد یا نارنجی متمایل شود. این مسئله کاملا بی خطر و ناشی از عملکرد دارو است و پس از کاهش دوز یا قطع دارو به تدریج محو خواهد شد.

پرهیز از مصرف الکل و سیگار

• در طول دوره مصرف این دارو به هیچ عنوان از فرآورده های تنباکو استفاده نکنید و مصرف نوشیدنی های حاوی الکل را کاملا قطع کنید، زیرا اثرات نامطلوب دارو را بر ریه و کبد افزایش می دهد.

تغییر رنگ مدفوع

• ممکن است رنگ مدفوع به نارنجی یا زرد تغییر یابد یا دفع مدفوع اندکی نرم تر شود. این حالت طبیعی است و نیازی به قطع خودسرانه دارو ندارد مگر اینکه با دردهای شدید یا اسهال مداوم همراه گردد.

مراقبت های ضد آفتاب

• حتی پس از تغییر رنگ پوست و احساس بهبودی، همچنان باید در محیط بیرون از منزل از عینک آفتابی، کلاه لبه دار و کرم های ضد آفتاب استاندارد استفاده کنید.

اطلاع رسانی به سایر پزشکان و پرسنل آزمایشگاه

• پیش از انجام آزمایش های خون یا مراجعه به سایر پزشکان، مصرف این دارو را گزارش دهید تا از اشتباه در تفسیر تست های کبدی جلوگیری شود.