دیفن هیدرامین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دیفن هیدرامین

دیفن هیدرامین یک آنتی‌هیستامین نسل اول است که به طور گسترده‌ای در بالین مورد استفاده قرار می‌گیرد. این دارو با مهار انتخابی گیرنده‌های هیستامین نوع یک (H1)، اثرات هیستامین درون‌زا را مسدود می‌کند. با این حال، به دلیل داشتن خواص قوی آنتی‌کولینرژیک و سداتیو، کاربردهای متنوعی فراتر از درمان صرف آلرژی پیدا کرده است. برای پزشکان، درک دقیق موارد مصرف تأیید شده و مصارف خارج برچسب این دارو، به‌ویژه با توجه به عوارض جانبی آنتی‌کولینرژیک که در سالمندان خطرناک است، حیاتی است.

موارد مصرف تایید شده (مصارف برچسبی)
این موارد، کاربردهای اصلی دیفن هیدرامین هستند که توسط نهادهای نظارتی بین‌المللی تأیید شده‌اند و برای جامعه پزشکی از اهمیت بالایی برخوردارند:

۱. اختلالات آلرژیک و پاسخ‌های افزایش حساسیت

• تسکین علائم آلرژی فصلی و دائمی: دیفن هیدرامین برای کاهش موقت علائم ناشی از رینیت آلرژیک فصلی یا دائمی و آلرژی‌های دستگاه تنفسی فوقانی، از جمله عطسه، آبریزش بینی، خارش چشم و گلو، و قرمزی چشم، مؤثر است.
• مدیریت کهیر و خارش: برای درمان موارد غیرپیچیده کهیر و خارش ناشی از شرایط مختلف پوستی و سیستمیک، به خصوص در موارد حاد که نیاز به کنترل سریع علائم و تسکین خارش (به دلیل اثر خواب‌آور) وجود دارد.
• درمان کمکی آنافیلاکسی: دیفن هیدرامین تزریقی (وریدی یا عضلانی)، به عنوان درمان کمکی به اپی‌نفرین ، پس از کنترل علائم حاد آنافیلاکسی، برای مهار بیشتر واسطه‌های التهابی و کاهش علائم تأخیری به کار می‌رود.
• واکنش‌های انتقال خون: برای پیشگیری و درمان واکنش‌های خفیف تا متوسط آلرژیک ناشی از انتقال خون یا فرآورده‌های پلاسمایی، به‌ویژه زمانی که تجویز خوراکی میسر نیست، استفاده می‌شود.

۲. اختلالات حرکتی و دیستونی

• واکنش‌های دیستونیک حاد: این دارو برای درمان واکنش‌های دیستونیک ناشی از مصرف داروهای آنتی‌سایکوتیک تیپیک، از جمله دیستونی گردن (تورتیکولی) و بحران اکولوژیریک، کاربرد بالینی اثبات شده و بسیار مؤثری دارد و اغلب به‌صورت تزریقی در اورژانس تجویز می‌شود.
• پارکینسونیسم: به عنوان یک عامل کمکی در درمان علائم پارکینسونیسم، به‌ویژه در بیمارانی که تحمل عوامل قوی‌تر را ندارند، استفاده می‌شود. اثرات آنتی‌کولینرژیک آن به کاهش ترمور (لرزش) و سفتی عضلات کمک می‌کند.

۳. بیماری حرکت و بی‌خوابی

• پیشگیری و درمان بیماری حرکت: دیفن هیدرامین به دلیل اثرات آنتی‌کولینرژیک مرکزی، در پیشگیری و درمان علائم مرتبط با بیماری حرکت مانند تهوع و استفراغ بسیار کارآمد است و باید پیش از شروع سفر تجویز شود.
• بی‌خوابی گذرا: به دلیل خاصیت آرام‌بخش قوی (سدیشن)، به عنوان کمک‌کننده کوتاه‌مدت برای مدیریت بی‌خوابی  موقتی در بزرگسالان تأیید شده است. با این حال، به دلیل ایجاد تحمل و خطر سوءمصرف، برای مدیریت مزمن بی‌خوابی توصیه نمی‌شود.

موارد مصرف خارج برچسب
این موارد کاربردهای رایجی هستند که اگرچه تأییدیه رسمی برای آن کسب نشده، اما شواهد بالینی و استفاده گسترده در طبابت آنها را توجیه می‌کند و پزشکان از آن بهره می‌برند:

۱. بی‌حس کننده موضعی جایگزین

• کاربرد بالینی: دیفن هیدرامین دارای خواص بی‌حس‌کننده موضعی است. از این خاصیت می‌توان در بیمارانی استفاده کرد که به بی‌حس کننده‌های رایج مانند لیدوکائین حساسیت (آلرژی) دارند. در این موارد، یک محلول یک درصدی (۱۰ میلی‌گرم در میلی‌لیتر) دیفن هیدرامین آماده و برای بی‌حسی موضعی در بخیه‌ها یا مداخلات جزئی پوستی استفاده می‌شود.
• توجه بالینی: پزشک باید به پتانسیل بروز نکروز بافت در صورت استفاده نادرست یا غلظت‌های بالاتر توجه داشته باشد.

۲. تسکین تهوع و استفراغ

• کاربرد بالینی: اگرچه دیفن هیدرامین در درجه اول یک ضدتهوع اصلی نیست، اما به دلیل اثرات آنتی‌کولینرژیک و آرام‌بخش قوی، گاهی در مدیریت تهوع و استفراغ، به‌ویژه در موارد ناشی از اختلالات دهلیزی یا پس از برخی جراحی‌ها، به صورت کمکی استفاده می‌شود.

۳. آرام‌بخشی و کنترل تحریک

• کاربرد بالینی: در بخش اورژانس، دیفن هیدرامین تزریقی به تنهایی یا در ترکیب با سایر داروها (مانند هالوپریدول)، برای مدیریت تحریک حاد و اضطراب در بیمارانی که همکاری نمی‌کنند یا نیاز به آرام‌بخشی سریع دارند، به کار می‌رود. این استفاده بیشتر به دلیل اثر سداتیو قوی آنتی‌هیستامین‌های نسل اول است.

نکته مهم برای پزشکان: ایمنی و عوارض جانبی
به عنوان یک داروی نسل اول، پروفایل ایمنی دیفن هیدرامین در مقایسه با آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم، ضعیف‌تر است. پزشک باید همواره به موارد زیر توجه کند:

• خطر آنتی‌کولینرژیک: عوارضی مانند خشکی دهان، تاری دید، احتباس ادراری و یبوست شایع است.
• خطر شناختی در سالمندان: بر اساس معیارهای بیرز، استفاده از دیفن هیدرامین در سالمندان به دلیل افزایش خطر گیجی ، دلیریوم  و سقوط  باید به حداقل برسد و در صورت لزوم، با دوزهای پایین‌تر و برای دوره‌های کوتاه تجویز شود.
• اثر خواب‌آور: اثر خواب‌آور این دارو می‌تواند مهارت‌های رانندگی و کار با ماشین‌آلات سنگین را مختل کند.

مکانیسم اثر دیفن هیدرامین

دیفن هیدرامین به عنوان یک داروی چندمنظوره شناخته می‌شود که اثرات درمانی گسترده آن ناشی از فعالیت‌های گوناگون بر سیستم‌های گیرنده‌ای مختلف در بدن است. این مکانیسم‌ها عبارتند از:

۱. اثر آنتی‌هیستامینیک (ضد هیستامین)

• گیرنده هیستامین H1: دیفن هیدرامین یک مهارکننده (آنتاگونیست) رقابتی یا به طور دقیق‌تر، یک آگونیست معکوس در سطح گیرنده‌های هیستامین نوع یک (H1) است. این گیرنده‌ها هم در بافت‌های محیطی (مانند پوست، عروق و برونش‌ها) و هم در سیستم عصبی مرکزی وجود دارند.
• عملکرد بالینی: با مسدود کردن این گیرنده‌ها، از اثرات هیستامین درون‌زا که شامل افزایش نفوذپذیری عروقی، گشاد شدن عروق، خارش، انقباض عضلات صاف مجاری تنفسی و ترشح مخاط است، جلوگیری می‌کند. این عمل منجر به تسکین علائم آلرژی می‌شود.
• اثر خواب‌آور: به دلیل قابلیت عبور آسان از سد خونی مغزی و مهار گیرنده‌های H1 مرکزی، این دارو سبب خواب‌آلودگی (سدیشن) می‌شود. این خاصیت، اساس استفاده از آن برای درمان بی‌خوابی گذرا و آرام‌بخشی است.

۲. اثر آنتی‌کولینرژیک (ضد استیل کولین)

• گیرنده‌های موسکارینی: دیفن هیدرامین یک مهارکننده قوی در سطح گیرنده‌های موسکارینی استیل کولین است.
• عملکرد بالینی: این خاصیت آنتی‌کولینرژیک سبب بروز عوارض جانبی رایج مانند خشکی دهان، تاری دید، یبوست و احتباس ادراری می‌شود. در عین حال، به دلیل همین اثر مرکزی، در مدیریت اختلالات حرکتی، از جمله پارکینسونیسم و واکنش‌های دیستونیک حاد ناشی از داروهای ضدروان‌پریشی، مفید است. این اثر همچنین به خاصیت ضد تهوع آن در بیماری حرکت کمک می‌کند، زیرا مسیرهای عصبی مرکزی مرتبط با تعادل را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

۳. مهار کانال سدیم

• اثر بی‌حسی موضعی: دیفن هیدرامین به عنوان یک مسدودکننده کانال سدیم داخل سلولی عمل می‌کند، مشابه برخی بی‌حس کننده‌های موضعی.
• عملکرد بالینی: این مکانیسم مسئول خاصیت بی‌حس‌کنندگی موضعی آن است که اجازه می‌دهد در بیمارانی که به داروهای بی‌حس‌کننده رایج حساسیت دارند، به عنوان جایگزین استفاده شود.

فارماکوکینتیک دیفن هیدرامین

۱. جذب 

• راه خوراکی: دیفن هیدرامین پس از مصرف خوراکی به خوبی از دستگاه گوارش جذب می‌شود.
• فراهمی زیستی: فراهمی زیستی خوراکی (بخشی از دارو که وارد گردش خون سیستمیک می‌شود) تقریباً ۷۲ درصد (با انحراف معیار ۸ درصد) تخمین زده می‌شود.
• زمان رسیدن به حداکثر غلظت: حداکثر غلظت پلاسمایی (Cmax) به طور معمول حدود ۱ تا ۲.۵ ساعت پس از مصرف خوراکی رخ می‌دهد. شروع اثر آن معمولاً سریع و طی ۱۵ تا ۶۰ دقیقه قابل مشاهده است.

۲. توزیع 

• اتصال به پروتئین: دیفن هیدرامین به شدت به پروتئین‌های پلاسما (حدود ۹۸ درصد) متصل می‌شود.
• حجم توزیع: این دارو حجم توزیع بسیار زیادی دارد (حدود ۱۷ لیتر بر کیلوگرم)، که نشان‌دهنده توزیع گسترده آن در بافت‌های بدن، از جمله بافت چربی است.
• سیستم عصبی مرکزی: به دلیل ماهیت لیپوفیل (چربی‌دوست) و وزن مولکولی پایین، به راحتی از سد خونی مغزی عبور می‌کند، که علت اصلی اثرات مرکزی آن مانند خواب‌آلودگی و خواص ضد پارکینسون است.

۳. متابولیسم 

• محل و فرایند: دیفن هیدرامین به طور وسیعی در کبد متابولیزه می‌شود. این فرایند شامل متابولیسم عبور اول قابل توجهی پس از مصرف خوراکی است.
• آنزیم‌های اصلی: متابولیسم عمدتاً از طریق سیستم آنزیمی سیتوکروم پی۴۵۰ و در درجه اول توسط ایزوزیم CYP2D6 صورت می‌گیرد. همچنین، مسیرهای متابولیک دیگر مانند N-دمتیلاسیون و گلوکورونیداسیون در غیر فعال کردن آن دخیل هستند.

۴. دفع 

• نیمه‌عمر حذف: نیمه‌عمر حذفی دیفن هیدرامین در بزرگسالان سالم متغیر است، اما معمولاً در محدوده ۴ تا ۱۵ ساعت (به طور متوسط حدود ۷ تا ۱۰ ساعت) قرار دارد. این نیمه‌عمر طولانی‌تر در سالمندان یا افراد دارای نارسایی کبدی و کلیوی، نیاز به تنظیم دوز را ایجاد می‌کند.
• مسیر دفع: دارو عمدتاً از طریق ادرار دفع می‌شود و تنها حدود ۱ تا ۲ درصد از آن به صورت تغییر نیافته از طریق ادرار دفع می‌گردد. متابولیت‌های غیرفعال شده نیز از طریق ادرار حذف می‌شوند.
• توجه بالینی: به دلیل وابستگی به آنزیم CYP2D6، بیماران با متابولیسم کند یا مصرف همزمان داروهایی که این آنزیم را مهار می‌کنند، ممکن است افزایش قابل توجهی در غلظت پلاسمایی و عوارض جانبی (به ویژه سدیشن) را تجربه کنند.

منع مصرف دیفن هیدرامین

۱. موارد منع مصرف در بیماری‌های خاص
تجویز دیفن هیدرامین در بیمارانی که شرایط پزشکی زیر را دارند، به دلیل پتانسیل تشدید بیماری‌ها توسط اثرات آنتی‌کولینرژیک یا آرام‌بخشی (سدیشن) دارو، منع شده است یا بسیار پرخطر تلقی می‌شود:

حساسیت شدید:

• بیمارانی که سابقه واکنش‌های حساسیتی شدید، از جمله شوک یا آنژیوادم، به دیفن هیدرامین یا سایر آنتی‌هیستامین‌های با ساختار شیمیایی مشابه دارند.

حمله آسم حاد:

• در طول حمله حاد آسم ، به‌ویژه در کودکان. دیفن هیدرامین به دلیل خواص غلیظ‌کنندگی ترشحات برونشی (اگرچه این مورد در گذشته رایج‌تر بود و اکنون بحث‌برانگیز است)، می‌تواند مدیریت وضعیت تنفسی را دشوارتر کند. در موارد مزمن، استفاده از آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم ترجیح داده می‌شود.

گلوکوم با زاویه بسته :

• به دلیل اثر آنتی‌کولینرژیک، دیفن هیدرامین می‌تواند منجر به میدریاز (گشاد شدن مردمک) شود که در بیماران مبتلا به گلوکوم با زاویه بسته، خطر افزایش شدید فشار داخل چشم (IOP) را در پی دارد و منع مصرف دارد.

بیماری زخم گوارشی تنگی‌زا:

• خواص آنتی‌کولینرژیک دیفن هیدرامین می‌تواند حرکات دستگاه گوارش را کاهش دهد و باعث تأخیر در تخلیه معده شود، که در شرایط انسداد یا تنگی گوارشی، ممنوع است.

انسداد گردن مثانه:

• این دارو می‌تواند منجر به احتباس ادراری شود. بنابراین، در بیمارانی با هیپرتروفی پروستات خوش‌خیم (BPH) شدید یا سایر شرایط انسداد گردن مثانه، کاملاً منع مصرف دارد.

مصرف همزمان با مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز:

• استفاده از دیفن هیدرامین در بیمارانی که در حال مصرف مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز یا کمتر از ۱۴ روز پس از قطع مصرف این داروها هستند، ممنوع است. این ترکیب می‌تواند اثرات آنتی‌کولینرژیک و سداتیو دارو را تشدید کند.

۲. موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

بارداری:

• گروه بارداری: دیفن هیدرامین معمولاً در گروه B یا در برخی منابع در گروه C قرار می‌گیرد. با این حال، استفاده از آن، به ویژه در سه ماهه سوم، باید تنها در صورتی باشد که مزایای آن به وضوح بر خطرات احتمالی آن بر جنین ارجحیت داشته باشد.
• احتیاط بالینی: به طور کلی، آنتی‌هیستامین‌های نسل اول، از جمله دیفن هیدرامین، معمولاً به عنوان خط اول درمان آلرژی در دوران بارداری توصیه نمی‌شوند و داروهایی با پروفایل ایمنی اثبات‌شده‌تر (مانند ستیریزین یا لوراتادین در صورت لزوم) ترجیح داده می‌شوند.

شیردهی:

• ترشح در شیر مادر: دیفن هیدرامین به مقدار قابل توجهی در شیر مادر ترشح می‌شود.
• خطرات شیردهی: به دلیل ریسک عوارض جانبی برای نوزاد شیرخوار، از جمله سدیشن، تحریک‌پذیری غیرعادی و به‌ویژه خطر آپنه در نوزادان بسیار جوان یا نارس، استفاده از این دارو در مادران شیرده توصیه نمی‌شود. همچنین، خواص آنتی‌کولینرژیک آن ممکن است ترشح شیر را کاهش دهد.

۳. موارد منع مصرف در کودکان

نوزادان نارس و نوزادان:

• استفاده از دیفن هیدرامین در نوزادان تازه متولد شده و به ویژه نوزادان نارس به شدت منع شده است. این گروه سنی نسبت به عوارض جانبی، به ویژه اثرات تحریکی مرکزی و خطر آپنه (ایست تنفسی)، حساسیت بیشتری دارند.

بیماری‌های خاص کودکان:

• استفاده از آن در کودکان مبتلا به بیماری‌هایی مانند پورفیری یا کودکان مبتلا به اختلالات تنفسی مزمن مانند آسم شدید، مگر با احتیاط و نظارت شدید، منع مصرف دارد.

ایمنی و دوز:

• باید توجه داشت که گاهی اوقات دیفن هیدرامین به جای اثر خواب‌آور، می‌تواند در کودکان واکنش‌های پارادوکسیکال (متناقض) شامل تحریک‌پذیری و بی‌قراری ایجاد کند. تجویز در کودکان باید صرفاً بر اساس دوز مناسب برای سن و وزن و تحت نظارت دقیق پزشک انجام شود. استفاده از آن برای آرام‌بخشی صرف در کودکان توصیه نمی‌شود.

عوارض جانبی دیفن هیدرامین

به دلیل تفاوت در روش‌های مطالعه و دوزهای مورد استفاده، ارائه درصد دقیق و واحد برای تمامی عوارض چالش‌برانگیز است. با این حال، عوارض جانبی دیفن هیدرامین معمولاً بر اساس فراوانی به سه دسته بسیار شایع (بیش از ۱۰ درصد)، شایع (۱ تا ۱۰ درصد) و نادر (کمتر از ۱ درصد) تقسیم می‌شوند:

۱. عوارض جانبی بسیار شایع (بیش از ۱۰ درصد)
این عوارض اغلب در بیمارانی که دیفن هیدرامین مصرف می‌کنند، به خصوص در دوزهای بالاتر یا در شروع درمان، مشاهده می‌شوند و ریشه در فعالیت مرکزی دارو دارند:

• خواب‌آلودگی (سدیشن): این شایع‌ترین عارضه جانبی است و تقریباً ۱۵ تا ۳۵ درصد بیماران آن را تجربه می‌کنند. این اثر به دلیل عبور دارو از سد خونی مغزی و مهار گیرنده‌های هیستامین مرکزی رخ می‌دهد.
• خشکی دهان، بینی و گلو: به دلیل اثرات قوی آنتی‌کولینرژیک محیطی ایجاد می‌شود و در بسیاری از کاربران، به‌ویژه در شروع درمان، گزارش شده است.

۲. عوارض جانبی شایع (۱ تا ۱۰ درصد)
این عوارض در یک بخش قابل توجهی از بیماران رخ می‌دهد و باید در هنگام تجویز، به بیمار گوشزد شود:

اثرات گوارشی:

• تهوع، استفراغ، اسهال یا یبوست: این علائم معمولاً خفیف هستند و در حدود ۲ تا ۸ درصد بیماران دیده می‌شوند.

اثرات آنتی‌کولینرژیک:

• احتباس ادراری: این عارضه به ویژه در مردان با هیپرتروفی پروستات خوش‌خیم (بزرگی پروستات) می‌تواند خطرناک باشد و فراوانی آن به طور کلی حدود ۱ تا ۵ درصد است.
• تاری دید: به دلیل تأثیر بر عضلات مژگانی چشم و ایجاد میدریاز (گشاد شدن مردمک)، رخ می‌دهد.

اثرات مرکزی:

• گیجی و سرگیجه: این عارضه در سالمندان شایع‌تر است و خطر سقوط را افزایش می‌دهد.
• عدم هماهنگی یا آتاکسی: به ویژه پس از دوزهای بالا مشاهده می‌شود.

۳. عوارض جانبی نادر (کمتر از ۱ درصد)
این عوارض کمتر شایع هستند، اما می‌توانند در برخی موارد جدی باشند و نیاز به قطع دارو دارند:

واکنش‌های پارادوکسیکال:

• تحریک‌پذیری، بی‌قراری، بی‌خوابی و لرزش: به‌ویژه در کودکان و گاهی در سالمندان، دیفن هیدرامین می‌تواند به جای خواب‌آوری، باعث افزایش فعالیت سیستم عصبی مرکزی شود.

اثرات قلبی-عروقی:

• تاکی‌کاردی (افزایش ضربان قلب) و افت فشار خون: این موارد نادر هستند، اما به‌ویژه در موارد اوردوز یا تجویز وریدی سریع باید مورد توجه قرار گیرند.

عوارض خونی:

• نظیر کم‌خونی همولیتیک، ترومبوسیتوپنی (کاهش پلاکت‌ها) و آگرانولوسیتوز (کاهش شدید گلبول‌های سفید). این عوارض بسیار نادر و معمولاً نشان‌دهنده واکنش‌های افزایش حساسیت غیرمعمول هستند.

واکنش‌های افزایش حساسیت:

• کهیر، راش (Rash) و در موارد بسیار نادر، شوک آلرژیک (آنافیلاکسی) می‌توانند رخ دهند.

ملاحظات بالینی برای پزشک
به عنوان یک راهنمای کاربردی، پزشک باید بداند که شایع‌ترین دلیل عدم تحمل دیفن هیدرامین، خواب‌آلودگی و عوارض آنتی‌کولینرژیک است. این عوارض به ویژه در بیمارانی که به طور همزمان داروهای دیگری با اثرات مشابه (مانند برخی ضد افسردگی‌های سه‌حلقه‌ای یا داروهای ضد پارکینسون) مصرف می‌کنند، به طور قابل توجهی تشدید می‌شوند. ارزیابی دقیق داروهای مصرفی بیمار و شرایط زمینه‌ای، برای به حداقل رساندن این عوارض و اطمینان از ایمنی درمان، ضروری است.

تداخلات دارویی دیفن هیدرامین

مشخصات کلی تداخلات:

• مهار کنندهCYP2D6 (ضعیف)
• تشدید اثرات آنتی کولینرژیک
• تشدید اثرات تضعیف کننده CNS
• کاهش اثرات مرکزی هیستامین

تداخلات رده X (پرهیز):

• آکلیدینیوم، آزلاستین (بینی)، برومپریدول، سیمتروپیوم، دی سولفیرام، الوکسادولین، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، لووسولپیراید، متوتریمپرازین، ارفنادرین، اوکساتومید، اوکسوممازین، پارالدهید، پیتولیسانت، پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات، روفناسین، تالیدومید، تیوتروپیوم، اومکلیدینیوم

کاهش اثرات داروها توسط دیفن هیدرامین:

• مهار کننده های استیل کولین استراز، بنزیل پنیسیلوئیل پلی لیزین، بتاهیستین، عوامل معده روده ای (پروکینتیک ها)، هیالورونیداز، ایتوپرید، لووسولپیرید، نیتروگلیسرین، پیتولیسانت، سکرتین

کاهش اثرات دیفن هیدرامین توسط داروها:

• مهار کننده های استیل کولین استراز، آمفتامین ها

افزایش اثرات داروها توسط دیفن هیدرامین:

• اتانول، آمزینیوم، داروهای آنتی کولینرژیک، آریپیپرازول، آزلاستین (بینی)، بلونانسرین، برکسانولون، بوپرنورفین، سیمتروپیوم، کلوزاپین، سرکوب کننده های CNS، الوکسادولین، فلونیترازپام، گلوکاگون، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، متوتریمپرازین، متیروزین، میرابگرون، اگونیست های اپیوئیدی، ارفنادرین، اوکسی کدون، پارالدهید، پرهگزیلین، پیریبدیل، پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات، پرامی پکسول، راموسترون، روفناسین، روپی نیرول، روتیگوتین، SSRIها، سوورکسانت، تالیدومید، دیورتیک های تیازیدی و شبه تیازیدی، تیوتروپیوم، توپیرامات، زولپیدم

افزایش اثرات دیفن هیدرامین توسط داروها:

• آکلیدینیوم، آلیزاپرید، آمانتادین، فراورده های حاوی توکسین بوتولینیوم، بریمونیدین (موضعی)، بروموپرید، برومپریدول، کانابیدیول، کانابیس، کلرال بتائین، کلرمتیازول، کلرفنسین کاربامات، دیمتیندن (موضعی)، دی سولفیرام، دوکسیلامین، درونابینول، دروپریدول، اسکتامین، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، هیدروکسی زین، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، کاوا کاوا، لمبورکسانت، لوفکسیدین، منیزیم سولفات، متوکلوپرامید، میانسرین، مینوسیکلین (سیستمیک)، نابیلون، اوکساتومید، اوکسوممازین، پرامپانل، پراملینتید، روفینامید، سدیم اکسیبات، تتراهیدروکانابینول، تتراهیدروکانابینول و کانابیدیول، تریمپرازین، اومکلیدینیوم

 

تداخلات مهم دارویی

تداخلات دیفن هیدرامین اغلب منجر به تشدید اثرات آرام‌بخش یا آنتی‌کولینرژیک می‌شوند. مهم‌ترین گروه‌های دارویی دخیل در تداخلات عبارتند از:

الف. تشدید اثرات تضعیف کننده سیستم عصبی مرکزی (افزایش سدیشن)

مصرف همزمان دیفن هیدرامین با داروهای زیر به دلیل تضعیف بیشتر سیستم عصبی مرکزی، می‌تواند منجر به افزایش شدید خواب‌آلودگی، اختلال در عملکرد روانی-حرکتی، سرگیجه، و حتی سرکوب تنفسی شود:

• آرام‌بخش‌ها و خواب‌آورها: مانند آلپرازولام، دیازپام، لورازپام (از دسته بنزودیازپین‌ها) یا زولپیدم.
• مسکن‌های اپیوئیدی (مخدرها): مانند مورفین، کدئین، و اکسی‌کدون.
• داروهای ضد افسردگی سه‌حلقه‌ای: مانند آمی‌تریپتیلین، نورتریپتیلین.
• آنتی‌سایکوتیک‌ها (داروهای ضد روان‌پریشی): مانند هالوپریدول یا کلوزاپین.
• سایر آنتی‌هیستامین‌های سداتیو: سایر آنتی‌هیستامین‌های نسل اول.
• الکل: مصرف الکل همزمان با دیفن هیدرامین منع مصرف دارد و خطر عوارض جانبی جدی را افزایش می‌دهد.

ب. تشدید اثرات آنتی‌کولینرژیک

مصرف همزمان با داروهایی که خود دارای خاصیت آنتی‌کولینرژیک هستند، می‌تواند اثرات محیطی مانند خشکی دهان، احتباس ادراری، تاری دید و یبوست را به شدت تشدید کند. این ترکیب به‌ویژه در سالمندان باید با احتیاط فراوان و به ندرت انجام شود:

• داروهای ضد پارکینسون: مانند تری‌هگزی‌فنیدیل یا بنزتروپین.
• داروهای ضد اسپاسم (ضد گرفتگی): مانند هیوسین.
• داروهای ضد افسردگی سه‌حلقه‌ای: (علاوه بر سدیشن، خواص آنتی‌کولینرژیک قوی نیز دارند).
• داروهای ضد روان‌پریشی قدیمی‌تر (تیپیک).

ج. تداخلات متابولیک

• مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز (MAOIs): داروهایی مانند فنلزین یا سلژیلین. استفاده همزمان یا با فاصله زمانی نزدیک، می‌تواند باعث تشدید عوارض آنتی‌کولینرژیک دیفن هیدرامین شود و منع مصرف دارد.
• مهارکننده‌های CYP2D6: دیفن هیدرامین توسط آنزیم کبدی CYP2D6 متابولیزه می‌شود. داروهایی که این آنزیم را مهار می‌کنند (مانند فلوکستین یا کینیدین) می‌توانند غلظت دیفن هیدرامین در پلاسما را افزایش دهند و خطر سدیشن و سمیت را بالا ببرند.

تداخل با غذا

• به طور کلی، دیفن هیدرامین تداخل مهمی با غذا ندارد. جذب دارو تحت تأثیر غذا قرار نمی‌گیرد.
• توصیه بالینی: دارو را می‌توان با یا بدون غذا مصرف کرد. با این حال، مصرف آن به همراه غذا می‌تواند به کاهش جزئی تحریکات گوارشی خفیف (مانند تهوع) که گاهی با مصرف دیفن هیدرامین رخ می‌دهد، کمک کند.

تداخل در آزمایشات
دیفن هیدرامین می‌تواند در نتایج برخی تست‌های آزمایشگاهی، به ویژه تست‌هایی که وابسته به واسطه‌های شیمیایی خاص هستند، اختلال ایجاد کند:

تست‌های پوستی آلرژی:

• تداخل: دیفن هیدرامین به عنوان یک آنتی‌هیستامین، می‌تواند واکنش هیستامین پوست به مواد آلرژی‌زا را مهار کند.
• توصیه بالینی: پزشکان باید توصیه کنند که بیمار حداقل ۴۸ تا ۷۲ ساعت (بسته به روش و حساسیت تست) قبل از انجام تست‌های پوستی برای تشخیص آلرژی (مانند تست پریک پوستی)، مصرف دیفن هیدرامین و سایر آنتی‌هیستامین‌ها را قطع کند تا از نتیجه منفی کاذب (عدم واکنش به آلرژن در فرد حساس) جلوگیری شود.

آزمایش تشخیص فنیل‌کتونوری (PKU):

• در برخی روش‌های غربالگری فنیل‌کتونوری با استفاده از استخراج، مصرف دیفن هیدرامین ممکن است منجر به نتیجه مثبت کاذب شود.
• توصیه بالینی: در صورت مثبت شدن نتیجه آزمایش، مصرف داروی اخیر بیمار باید بررسی شود.
• سایر تست‌ها: به دلیل تأثیر بر گیرنده‌های مرکزی، دیفن هیدرامین ممکن است در نتایج آزمایش‌های تعیین سطح برخی انتقال‌دهنده‌های عصبی نیز اختلال ایجاد کند.

هشدار ها دیفن هیدرامین

۱. هشدارهای مرتبط با سیستم عصبی مرکزی

• اختلال در هوشیاری و عملکرد: دیفن هیدرامین به دلیل عبور از سد خونی مغزی، اثرات خواب‌آور قوی ایجاد می‌کند که می‌تواند به طور قابل توجهی توانایی بیمار در انجام فعالیت‌هایی که نیاز به هوشیاری کامل دارند (مانند رانندگی و کار با ماشین‌آلات) را مختل کند. بیمار باید به طور کامل از این خطر آگاه شود.
• تشدید اثرات سایر داروها: مصرف همزمان با سایر داروهای تضعیف کننده سیستم عصبی مرکزی از جمله الکل، آرام‌بخش‌ها، مسکن‌های اپیوئیدی (مخدرها)، خواب‌آورها یا داروهای ضد اضطراب، می‌تواند منجر به افزایش شدید سدیشن، سرکوب تنفسی و گیجی شود.
• واکنش‌های پارادوکسیکال: در برخی بیماران، به‌ویژه کودکان کوچک و سالمندان، ممکن است به جای خواب‌آلودگی، تحریک‌پذیری بی‌قراری ، بی‌خوابی  و حتی تشنج رخ دهد.

۲. هشدارهای مرتبط با خواص آنتی‌کولینرژیک

• خطر در سالمندان: بیماران سالمند (به خصوص افراد ۶۵ سال و بالاتر) نسبت به اثرات آنتی‌کولینرژیک، حساسیت بیشتری دارند. این امر خطر بروز عوارضی نظیر گیجی، هذیان (دلیریوم)، افت فشار وضعیتی و زمین خوردن را به شدت افزایش می‌دهد.
• تشدید بیماری‌های زمینه‌ای: دیفن هیدرامین می‌تواند بیماری‌هایی مانند گلوکوم با زاویه بسته (به دلیل گشاد شدن مردمک)، احتباس ادراری (به دلیل شل شدن مثانه و تنگ شدن اسفنکتر)، و انسداد گوارشی (به دلیل کاهش حرکات پریستالتیسم) را تشدید کند. در این شرایط، پزشک باید از تجویز آن خودداری کند یا با احتیاط بسیار بالا و تحت نظارت کامل اقدام به درمان نماید.

۳. هشدارهای مرتبط با استفاده طولانی مدت و سوءمصرف

• وابستگی و تحمل: مصرف مداوم دیفن هیدرامین به عنوان کمک‌کننده خواب ممکن است منجر به ایجاد تحمل دارویی و وابستگی فیزیکی یا روانی شود. مصرف طولانی مدت آن به منظور خواب‌آوری توصیه نمی‌شود.
• سوءمصرف: این دارو پتانسیل سوءمصرف دارد، به خصوص به دلیل ایجاد سدیشن و اثرات آنتی‌کولینرژیک در دوزهای بالا که می‌تواند حالت سرخوشی و توهم ایجاد کند.

۴. هشدارهای ویژه در شرایط پزشکی

• بیماری‌های تنفسی: در بیماران مبتلا به اختلالات تنفسی مزمن مانند آمفیزم یا برونشیت مزمن، یا در حین حمله آسم حاد، باید با احتیاط فراوان استفاده شود، زیرا ممکن است ترشحات برونش را غلیظ کند و دفع آن را دشوار سازد.
• بیماران قلبی-عروقی: در بیمارانی با سابقه افزایش فشار خون یا بیماری عروق کرونر، به دلیل اثرات آنتی‌کولینرژیک که می‌تواند ضربان قلب را افزایش دهد، با احتیاط مصرف شود.

اوردوز (مسمومیت با دیفن هیدرامین) و راهکارهای درمانی
مسمومیت حاد با دیفن هیدرامین، یک فوریت پزشکی است که نیاز به درمان حمایتی فوری دارد.

الف) علائم بالینی اوردوز

اوردوز با دیفن هیدرامین عمدتاً به دلیل فعالیت شدید آنتی‌کولینرژیک مرکزی و محیطی و اثرات سداتیو شدید رخ می‌دهد. علائم می‌تواند خفیف تا تهدیدکننده حیات باشد:

علائم مرکزی:

• خواب‌آلودگی شدید و اغما .
• دلیریوم و توهم (اغلب دیداری و ترسناک).
• لرزش، آتتوز، اسپاسم عضلانی و در موارد شدید، تشنج.
• تب و گر گرفتگی (به دلیل اختلال در تنظیم دمای بدن).

علائم محیطی:

• تاکی‌کاردی سینوسی (افزایش ضربان قلب) و آریتمی‌های جدی، به خصوص آریتمی‌های بطنی.
• خشکی پوست، دهان و غشاهای مخاطی.
• میدریاز (گشاد شدن مردمک‌ها) همراه با عدم پاسخ به نور.
• احتباس ادراری و کاهش پریستالتیسم (یبوست شدید یا ایلئوس پارالیتیک).

علائم تهدیدکننده حیات:

• سرکوب تنفسی و ایست تنفسی .
• اختلالات الکتروکاردیوگرافی (EKG) شامل طولانی شدن فاصله کیو آر اس (QRS) و فاصله کیو تی (QT)، که نشان‌دهنده خطر آریتمی بطنی است.

ب) درمان اوردوز
درمان مسمومیت با دیفن هیدرامین در درجه اول حمایتی است و بر کنترل علائم حیاتی و کاهش جذب دارو تمرکز دارد:

حمایت از راه هوایی و تنفس:

• حفظ راه هوایی باز، تهویه مناسب و در صورت لزوم، لوله‌گذاری تراشه و تنفس مکانیکی.

کنترل علائم حیاتی:

• نظارت مستمر بر نوار قلب، فشار خون، نبض و دمای بدن.
• درمان هیپرترمی (افزایش دمای بدن) با استفاده از روش‌های خنک‌سازی خارجی.

کاهش جذب:

• اگر بیمار هوشیار است و مدت زمان کوتاهی از مصرف دارو گذشته است، می‌توان از زغال فعال برای جذب داروی باقی‌مانده در دستگاه گوارش استفاده کرد.

کنترل تشنج:

• در صورت بروز تشنج، بنزودیازپین‌ها (مانند لورازپام یا دیازپام) خط اول درمان هستند.

مدیریت آریتمی‌های قلبی و طولانی شدن QRS:

• در صورت مشاهده طولانی شدن فاصله QRS در نوار قلب یا آریتمی‌های بطنی جدی، تجویز بی‌کربنات سدیم وریدی توصیه می‌شود.

مدیریت سندرم آنتی‌کولینرژیک مرکزی:

• فیزوستیگمین: این دارو یک مهارکننده استیل کولین استراز با اثر مرکزی است. استفاده از آن فقط در موارد دلیریوم شدید، توهم آزاردهنده یا کما که به درمان‌های حمایتی پاسخ نداده‌اند، و در غیاب علائم کاردیوتوکسیسیتی (مانند طولانی شدن QRS)، باید در نظر گرفته شود. استفاده از فیزوستیگمین به دلیل خطر برادی‌کاردی شدید و تشنج باید به صورت آهسته و تحت نظارت دقیق قلبی-عروقی انجام شود.
• توجه: داروهای ضد آریتمی نوع IA (مانند پروکائین‌آمید) و نوع III (مانند آمیودارون) معمولاً در مسمومیت با آنتی‌کولینرژیک‌ها منع مصرف دارند، زیرا می‌توانند سمیت قلبی را تشدید کنند.

توصیه های دارویی دیفن هیدرامین

۱. توصیه‌های دارویی بیمار
این نکات باید توسط پزشک به بیمار آموزش داده شوند تا از مصرف صحیح و ایمن دارو اطمینان حاصل شود:

خطر خواب‌آلودگی و احتیاط در فعالیت‌ها:

• به بیمار هشدار دهید که دیفن هیدرامین می‌تواند باعث خواب‌آلودگی شدید (سدیشن) و کاهش هوشیاری شود.
• تا زمانی که اثر دارو بر هوشیاری مشخص نشده است، بیمار باید از رانندگی، کار با ماشین‌آلات سنگین و انجام فعالیت‌هایی که نیاز به تمرکز کامل دارند، پرهیز کند.

پرهیز از مصرف الکل و سایر آرام‌بخش‌ها:

• به بیمار تأکید کنید که مصرف الکل و سایر داروهایی که باعث خواب‌آلودگی می‌شوند (مانند مسکن‌های قوی، خواب‌آورها یا داروهای اعصاب) را به طور همزمان با دیفن هیدرامین متوقف کند یا با پزشک مشورت نماید. این ترکیب خطر سرکوب تنفسی را افزایش می‌دهد.

مصرف داروهای بدون نسخه:

• به بیمار توصیه کنید که قبل از مصرف هرگونه داروی بدون نسخه (OTC)، به‌ویژه داروهای سرماخوردگی و خواب‌آور، حتماً با پزشک یا داروساز مشورت کند، زیرا بسیاری از آنها حاوی دیفن هیدرامین یا سایر آنتی‌هیستامین‌های سداتیو هستند و مصرف همزمان می‌تواند منجر به اوردوز یا افزایش شدید عوارض جانبی شود.

عوارض جانبی آنتی‌کولینرژیک:

• بیمار را در مورد عوارض جانبی شایع مانند خشکی دهان، تاری دید و احتباس ادراری آگاه سازید.
• برای رفع خشکی دهان، استفاده از آب‌نبات‌های سفت یا جویدن آدامس توصیه می‌شود.
• اگر بیمار دچار مشکل در دفع ادرار یا تغییرات بینایی جدی شد، باید فوراً با پزشک تماس بگیرد.

مصرف برای خواب:

• اگر دارو برای بی‌خوابی تجویز شده است، به بیمار اطلاع دهید که این دارو صرفاً برای استفاده کوتاه‌مدت و گذرا است و نباید به طور مزمن مصرف شود.
• دارو باید تقریباً ۳۰ دقیقه قبل از خواب مصرف شود.

۲. توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
این نکات بالینی برای اطمینان از تجویز هوشمندانه و نظارت مستمر بر وضعیت بیمار، به‌ویژه در گروه‌های پرخطر، ضروری هستند:
الف. گروه‌های پرخطر و تنظیم دوز

سالمندان:

• در بیماران مسن (۶۵ سال به بالا)، دیفن هیدرامین باید با دوز پایین‌تر شروع شود و در صورت امکان، از داروهای با پروفایل ایمنی بهتر (مانند آنتی‌هیستامین‌های نسل دوم) استفاده گردد.
• نظارت دقیق بر علائم گیجی، دلیریوم و خطر زمین خوردن حیاتی است، زیرا این دارو در فهرست داروهای با پتانسیل نامناسب برای سالمندان قرار دارد.

نارسایی‌های ارگانی:

• در بیمارانی با نارسایی کبدی یا نارسایی کلیوی متوسط تا شدید، به دلیل کاهش متابولیسم و دفع دارو، باید دوز دارو کاهش یابد یا فاصله دوزها طولانی‌تر شود.

کودکان:

• استفاده در نوزادان و کودکان بسیار کوچک ممنوع است.
• در کودکان، نظارت بر بروز تحریک‌پذیری پارادوکسیکال (بی‌قراری به جای خواب‌آلودگی) و مصرف دقیق دوز بر اساس وزن الزامی است.

ب. نظارت و تشخیص‌های افتراقی

تداخلات دارویی:

• همواره سابقه کامل داروهای مصرفی بیمار، به‌ویژه داروهای فعال در سیستم عصبی مرکزی و داروهای با خاصیت آنتی‌کولینرژیک (مانند ضد افسردگی‌های سه‌حلقه‌ای) را بررسی کنید تا از تداخلات جدی جلوگیری شود.

بیماری‌های منع مصرف:

• قبل از تجویز، بیمار را از نظر وجود گلوکوم با زاویه بسته، انسداد مجاری ادراری (به ویژه در مردان با بزرگی پروستات) و زخم‌های گوارشی تنگی‌زا بررسی کنید. در این شرایط، دیفن هیدرامین منع مصرف دارد.

قطع مصرف برای تست‌های آلرژی:

• به پزشکان همکار (به ویژه متخصصین آلرژی) اطلاع دهید که بیمار باید حداقل ۴۸ تا ۷۲ ساعت قبل از انجام تست‌های پوستی آلرژی، مصرف دیفن هیدرامین را قطع کند.

ج. توصیه‌های تجویز خاص

مصرف تزریقی:

• در صورت تجویز وریدی (IV) برای درمان واکنش‌های حاد یا دیستونی، دارو باید به آرامی تزریق شود (در طی حداقل ۵ دقیقه) تا خطر افت فشار خون وریدی و تاکی‌کاردی به حداقل برسد.

استفاده موضعی:

• هنگام تجویز فرم‌های موضعی (مانند کرم‌ها)، بیمار را آگاه کنید که استفاده همزمان از فرم‌های خوراکی و موضعی می‌تواند منجر به افزایش جذب سیستمیک و بروز مسمومیت شود. استفاده از فرم موضعی بر روی نواحی وسیع یا پوست آسیب‌دیده توصیه نمی‌شود.