هیدروکورتیزون-چشمی چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف هیدروکورتیزون-چشمی

موارد مصرف تایید شده و تحلیل بالینی
هیدروکورتیزون موضعی چشمی برای کنترل شرایط التهابی پاسخ‌دهنده به استروئید در بخش جلویی چشم تجویز می‌شود. کاربردهای اصلی آن شامل موارد زیر است:

۱. التهاب ملتحمه غیرعفونی

• این دارو برای درمان انواع التهاب‌های ملتحمه از جمله مدل‌های آلرژیک، بهاری و التهاب‌های ناشی از عوامل شیمیایی یا حرارتی تایید شده است.
• تحلیل بالینی: هیدروکورتیزون با مهار تجمع سلول‌های التهابی و کاهش نفوذپذیری مویرگ‌ها، به سرعت قرمزی، ادم و خارش را تسکین می‌دهد. به دلیل قدرت کمتر نسبت به استروئیدهای قوی (مانند دگزامتازون)، برای موارد با شدت کمتر یا درمان‌های کوتاه‌مدت انتخاب مناسبی است.

۲. التهاب پلک و بخش‌های خارجی

• درمان التهاب‌های لبه پلک که منشأ عفونی ندارند و همچنین واکنش‌های حساسیتی پوست پلک که به چشم سرایت کرده‌اند.
• تحلیل بالینی: در موارد درماتیت پلک، استفاده از فرم پماد چشمی به دلیل ایمنی بالاتر در صورت تماس ناخواسته با سطح کره چشم، نسبت به کرم‌های پوستی ارجحیت دارد.

۳. التهاب قرنیه و بخش جلویی کره چشم

• درمان التهاب‌های سطحی قرنیه و بخش‌های عمقی‌تر مانند التهاب صلبیه و اپی‌اسکلریت که به درمان‌های استروئیدی پاسخ می‌دهند.
• تحلیل بالینی: پزشک باید پیش از تجویز، از سالم بودن سطح قرنیه (عدم وجود نقص اپیتلیال) اطمینان حاصل کند، زیرا استروئیدها می‌توانند ترمیم بافتی را به تأخیر بیندازند.

۴. آسیب‌های ناشی از اجسام خارجی یا سوختگی

• پس از خروج اجسام خارجی غیرعفونی یا پس از سوختگی‌های شیمیایی خفیف برای کاهش اسکار و کنترل پاسخ‌های ایمنی شدید.

موارد مصرف خارج برچسب
در برخی شرایط بالینی، پزشکان بر اساس تجربه و مطالعات ثانویه از هیدروکورتیزون چشمی در موارد زیر استفاده می‌کنند:

۱. مدیریت پس از اعمال جراحی جزئی

• استفاده برای کنترل التهاب پس از جراحی‌های سطحی ملتحمه یا پلک که نیاز به استروئیدهای بسیار قوی ندارند.
• تحلیل بالینی: استفاده از یک استروئید ملایم مانند هیدروکورتیزون ریسک افزایش فشار داخل چشم را نسبت به داروهای قوی‌تر کاهش می‌دهد، که این موضوع در بیماران مستعد به گلوکوم حائز اهمیت است.

۲. سندرم خشکی چشم شدید همراه با التهاب

• در برخی پروتکل‌ها، از این دارو به صورت دوره‌ای و کوتاه برای شکستن چرخه التهابی در بیماران مبتلا به خشکی چشم مزمن استفاده می‌شود.
• تحلیل بالینی: این دارو می‌تواند به بهبود پایداری لایه اشکی از طریق کاهش واسطه‌های التهابی در سطح چشم کمک کند.

۳. التهاب‌های ناشی از استفاده از لنز تماسی

• در مواردی که استفاده از لنز باعث ایجاد واکنش‌های پاپیلاری در ملتحمه پشت پلک شده است.
• تحلیل بالینی: در این موارد قطع لنز همزمان با دوره کوتاه مصرف هیدروکورتیزون می‌تواند به سرعت علائم را برطرف کند.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پایش فشار داخل چشم: اگرچه هیدروکورتیزون پتانسیل کمتری برای افزایش فشار چشم دارد، اما در صورت مصرف بیش از ده روز، اندازه‌گیری فشار داخل چشم و معاینه با لامپ شکاف‌دار برای بررسی احتمال ایجاد کاتاراکت یا عفونت ثانویه الزامی است.
• رد عفونت‌های ویروسی: مصرف این دارو در موارد مشکوک به هرپس سیمپلکس قرنیه (تبخال چشمی) اکیداً ممنوع است و می‌تواند منجر به سوراخ شدن قرنیه شود.
• توصیه به بیمار: به بیمار آموزش دهید که نوک لوله پماد یا قطره‌چکان نباید با سطح چشم یا مژه‌ها تماس پیدا کند تا از آلودگی دارو جلوگیری شود.

مکانیسم اثر هیدروکورتیزون-چشمی

هیدروکورتیزون به عنوان یک کورتیکواستروئید با قدرت ملایم، از طریق مسیرهای پیچیده داخل سلولی بر روی فرآیندهای التهابی اثر می‌گذارد. مکانیسم عمل آن شامل مراحل زیر است:

۱. مهار پاسخ ایمنی و التهابی

• این دارو با عبور از غشای سلول به گیرنده‌های اختصاصی در سیتوپلاسم متصل می‌شود. این اتصال باعث تحریک تولید پروتئین‌هایی می‌شود که آنزیم فسفولیپاز آ ۲ را مهار می‌کنند. این آنزیم مسئول آزاد سازی اسید آراشیدونیک است که پیش‌ساز اصلی واسطه‌های التهابی مانند پروستاگلاندین‌ها و لوکوترین‌ها محسوب می‌شود.

۲. پایداری غشای سلولی

• هیدروکورتیزون باعث پایداری غشای لیزوزوم‌ها در گلبول‌های سفید می‌شود و از آزاد شدن آنزیم‌های مخرب بافتی جلوگیری می‌کند. همچنین با کاهش نفوذپذیری مویرگ‌ها، از خروج مایعات و ایجاد تورم در بافت چشم جلوگیری می‌نماید.

۳. اثر بر عروق و سلول‌ها

• این دارو باعث انقباض عروق کوچک ملتحمه شده و تجمع سلول‌های دفاعی مانند لنفوسیت‌ها و ماکروفاژها را در محل التهاب کاهش می‌دهد که منجر به فروکش کردن سریع قرمزی و تحریک چشم می‌شود.

فارماکوکینتیک هیدروکورتیزون-چشمی

رفتار هیدروکورتیزون در محیط چشم و سیستم گردش خون به شرح زیر است:

۱. جذب موضعی

• پس از چکاندن قطره یا مصرف پماد در کیسه ملتحمه، دارو از طریق قرنیه و ملتحمه جذب می‌شود. نفوذ این دارو به داخل زلالیه (مایع جلوی چشم) در حضور التهاب افزایش می‌یابد. به طور کلی، هیدروکورتیزون به دلیل حلالیت خاص خود، نفوذ متوسطی به بخش‌های عمیق‌تر چشم دارد که آن را برای درمان التهابات بخش قدامی (جلویی) بسیار مناسب می‌سازد.

۲. توزیع و متابولیسم

• بخش کوچکی از دارو ممکن است از طریق مجرای اشکی وارد بینی شده و به صورت سیستمیک جذب گردد. هیدروکورتیزونی که وارد گردش خون می‌شود، به شدت به پروتئین‌های پلاسما متصل می‌گردد. متابولیسم این مقدار ناچیز در کبد انجام می‌شود.

۳. دفع و نیمه‌عمر

• نیمه‌عمر هیدروکورتیزون در مایع زلالیه کوتاه است، به همین دلیل در موارد حاد ممکن است نیاز به دفعات مصرف بیشتری در طول روز باشد. متابولیت‌های سیستمیک دارو در نهایت از طریق کلیه و ادرار دفع می‌شوند.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• انتخاب قدرت دارو: هیدروکورتیزون در مقایسه با استروئیدهای قوی‌تر مانند دگزامتازون، خطر کمتری برای افزایش فشار داخل چشم دارد، اما در صورت مصرف طولانی‌مدت، پایش فشار چشم همچنان الزامی است.
• نفوذپذیری در التهاب: در چشم‌هایی که دچار آسیب شدید یا التهاب حاد هستند، نفوذ دارو به لایه‌های عمقی‌تر قرنیه به طور چشمگیری افزایش می‌یابد که پزشک باید در تنظیم دوز به این نکته توجه کند.
• فرم دارویی: فرم پماد به دلیل ماندگاری بیشتر در سطح ملتحمه، برای استفاده قبل از خواب ارجحیت دارد تا غلظت درمانی دارو در طول شب حفظ شود.

منع مصرف هیدروکورتیزون-چشمی

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
تجویز هیدروکورتیزون چشمی در شرایط زیر به دلیل خطر تشدید بیماری یا سوراخ شدن لایه‌های چشم ممنوع است:

۱. عفونت‌های ویروسی قرنیه و ملتحمه

• مصرف این دارو در بیماران مبتلا به تبخال چشمی (هرپس سیمپلکس) در مرحله فعال اکیداً ممنوع است. استروئیدها باعث تسهیل تکثیر ویروس و گسترش زخم‌های قرنیه می‌شوند. همچنین در موارد آبله‌مرغان و سایر بیماری‌های ویروسی چشم نباید استفاده شود.

۲. عفونت‌های قارچی و مایکوباکتریایی

• در صورتی که چشم دچار عفونت قارچی باشد یا مشکوک به بیماری‌های سلی چشم باشد، استفاده از هیدروکورتیزون ممنوع است. استروئیدها پاسخ ایمنی بدن را سرکوب کرده و باعث تهاجم گسترده‌تر قارچ‌ها به عمق بافت چشم می‌شوند.

۳. عفونت‌های باکتریایی درمان نشده

• هیدروکورتیزون نباید در موارد عفونت حاد و چرکی چشم به تنهایی استفاده شود، زیرا می‌تواند علائم عفونت را پنهان کرده و باعث پیشرفت بی‌صدای بیماری شود.

۴. گلوکوم (آب سیاه)

• در بیمارانی که سابقه فشار چشم بالا یا گلوکوم دارند، مصرف این دارو باید با احتیاط فراوان و تنها در صورت ضرورت تحت نظارت دقیق انجام شود، زیرا استروئیدها می‌توانند فشار داخل چشم را به طور ناگهانی افزایش دهند.

۵. وجود اجسام خارجی یا آسیب‌های اپیتلیال

• تا زمانی که لایه سطحی قرنیه به طور کامل ترمیم نشده باشد، مصرف استروئید می‌تواند سرعت بازسازی سلول‌ها را کاهش داده و خطر سوراخ شدن قرنیه را در پی داشته باشد.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت درمان در این دوران بر اساس ارزیابی دقیق سود در برابر زیان توسط پزشک انجام می‌شود:

۱. دوران بارداری

• وضعیت ایمنی: هیدروکورتیزون چشمی در دسته‌بندی‌هایی قرار دارد که نشان‌دهنده نبود مطالعات کافی و کنترل‌شده در زنان باردار است.
• تحلیل بالینی: اگرچه جذب سیستمیک دارو از طریق چشم ناچیز است، اما مصرف دوزهای بالای استروئید در مطالعات حیوانی با ناهنجاری‌های جنینی همراه بوده است. توصیه می‌شود تنها در صورت ضرورت مبرم و با حداقل دوز ممکن استفاده شود. انسداد مجرای اشکی پس از مصرف برای کاهش جذب سیستمیک الزامی است.

۲. دوران شیردهی

• وضعیت انتقال: هنوز به طور دقیق مشخص نیست که آیا مصرف موضعی چشمی منجر به ظهور مقادیر قابل اندازه‌گیری دارو در شیر مادر می‌شود یا خیر.
• تحلیل بالینی: با توجه به غلظت پایین دارو، احتمال خطر برای نوزاد کم است، اما پزشک باید پتانسیل سرکوب هورمونی یا عوارض دیگر را در نظر گرفته و در صورت لزوم، شیردهی را در طول درمان پایش نماید.

موارد منع مصرف در کودکان

۱. حساسیت به افزایش فشار داخل چشم

• کودکان نسبت به بزرگسالان به مراتب نسبت به افزایش فشار چشم ناشی از استروئیدها حساس‌تر هستند.
• تحلیل بالینی: مصرف طولانی‌مدت (بیش از یک یا دو هفته) در کودکان خطر بروز آب‌سیاه و کاتاراکت (آب مروارید) زودرس را به شدت افزایش می‌دهد. مصرف در نوزادان و کودکان زیر سنین دبستان باید با نظارت بسیار دقیق متخصص چشم‌پزشکی انجام شود.

۲. تداخل با رشد بافت‌ها

• مصرف مداوم در اطفال ممکن است در مکانیسم‌های طبیعی ترمیم و رشد بافت‌های ظریف چشم اختلال ایجاد کند.

نکات کلیدی مدیریت ریسک برای پزشک

• تکنیک انسداد مجرای اشکی: به بیمار آموزش دهید پس از چکاندن قطره یا گذاشتن پماد، گوشه داخلی چشم (محل مجرای اشکی) را به مدت یک تا دو دقیقه فشار دهد تا جذب سیستمیک به حداقل برسد.
• قانون دو هفته: در صورت نیاز به مصرف بیش از دو هفته، معاینه با دستگاه مخصوص برای کنترل فشار داخل چشم و شفافیت عدسی الزامی است.
• پیشگیری از عفونت ثانویه: در صورت وجود هرگونه احتمال عفونت، هیدروکورتیزون باید حتماً در ترکیب با یک آنتی‌بیوتیک مناسب تجویز شود.

عوارض جانبی هیدروکورتیزون-چشمی

۱. عوارض با شیوع بالا (بیش از ۱۰ درصد)

شایع‌ترین واکنش‌ها معمولاً بلافاصله پس از مصرف رخ می‌دهند:

• سوزش و تحریک گذرا: این عارضه در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بیماران گزارش شده است که معمولاً به دلیل مواد نگهدارنده یا ویسکوزیته پماد ایجاد می‌شود و ظرف چند دقیقه برطرف می‌گردد.
• تاری دید موقت: به ویژه در فرم پماد، بیش از ۲۰ درصد کاربران بلافاصله پس از استفاده دچار تاری دید می‌شوند که ناشی از ایجاد لایه چربی روی سطح قرنیه است.

۲. عوارض با شیوع متوسط (۱ تا ۱۰ درصد)

این دسته از عوارض نیازمند توجه بالینی در ویزیت‌های پیگیری هستند:

• افزایش فشار داخل چشم: در حدود ۵ تا ۸ درصد از بیماران (به ویژه در مصرف بیش از دو هفته) مشاهده می‌شود. این نرخ در افراد دارای سابقه خانوادگی آب‌سیاه یا کودکان می‌تواند تا ۱۵ درصد افزایش یابد.
• پرخونی ملتحمه و قرمزی ثانویه: در حدود ۳ تا ۵ درصد از مصرف‌کنندگان گزارش شده است.
• احساس وجود جسم خارجی: حدود ۲ تا ۴ درصد بیماران این حس ناخوشایند را پس از چکاندن قطره گزارش می‌کنند.

۳. عوارض با شیوع کم (کمتر از ۱ درصد)

این موارد اگرچه نادر هستند، اما پتانسیل آسیب جدی به بینایی را دارند:

• کاتاراکت یا آب‌مروارید زیرکپسولی خلفی: در مصرف طولانی‌مدت (چند ماهه)، خطر بروز آن در حدود ۰.۵ تا ۱ درصد برآورد می‌شود.
• عفونت‌های ثانویه چشم: شامل عفونت‌های قارچی یا فعال شدن مجدد ویروس تبخال چشمی که در کمتر از ۱ درصد موارد رخ می‌دهد اما بسیار خطرناک است.
• تاخیر در ترمیم اپیتلیوم قرنیه: در کمتر از ۱ درصد بیماران، به ویژه در افرادی که دچار خراش قرنیه هستند، مشاهده می‌شود.
• نازک شدن قرنیه یا صلبیه: در موارد نادر و با مصرف مزمن، خطر سوراخ شدن کره چشم وجود دارد.

ملاحظات مدیریت عوارض برای پزشکان

• پاسخ به فشار چشم: هیدروکورتیزون جزو کورتیکواستروئیدهای با ریسک پایین برای افزایش فشار چشم است، اما در اصطلاح بالینی به برخی بیماران «پاسخ‌دهنده به استروئید» گفته می‌شود که حتی با ضعیف‌ترین دوزها دچار افزایش فشار می‌شوند.
• اهمیت طول درمان: خطر بروز آب‌مروارید و آب‌سیاه به طور مستقیم با مجموع دوز مصرفی و مدت زمان درمان رابطه دارد. پزشک باید تلاش کند درمان را در کوتاه‌ترین زمان ممکن به نتیجه برساند.
• واکنش‌های آلرژیک: اگر بیمار دچار تورم پلک یا خارش شدید شد، باید بین واکنش آلرژیک به ماده نگهدارنده و عدم پاسخ به درمان اصلی تمایز قائل شد.

تداخلات دارویی هیدروکورتیزون-چشمی

تداخلات دارویی مهم
هیدروکورتیزون چشمی به دلیل استفاده موضعی، جذب سیستمیک محدودی دارد، اما تداخلات آن در سطح بافت چشم و در موارد جذب از طریق مجرای اشکی حائز اهمیت است:

۱. تداخل با داروهای ضد آب‌سیاه (ضد گلوکوم)

• مانند تیمولول، لاتانوپروست، دُرزولامید و بِریمونیدین.
• نوع تداخل: هیدروکورتیزون می‌تواند فشار داخل چشم را افزایش دهد و بدین ترتیب اثر درمانی داروهای کاهنده فشار چشم را خنثی کند.
• مدیریت: در صورت مصرف همزمان، فشار داخل چشم باید به صورت هفتگی پایش شود و ممکن است نیاز به تنظیم دوز داروهای ضد آب‌سیاه باشد.

۲. تداخل با داروهای ضد عفونی‌کننده چشمی

• مانند سیپروفلوکساسین، جنتامایسین و سلفاسِتامید.
• نوع تداخل: استروئیدها می‌توانند پاسخ ایمنی بدن را سرکوب کرده و به طور بالقوه اثر آنتی‌بیوتیک‌ها را در ریشه‌کنی عفونت تضعیف کنند یا علائم بالینی عدم موفقیت درمان را بپوشانند.
• مدیریت: استفاده ترکیبی باید تحت نظارت دقیق پزشک باشد تا از بروز عفونت‌های ثانویه قارچی یا ویروسی جلوگیری شود.

۳. تداخل با داروهای گشادکننده مردمک

• مانند آتروپین و فنیل‌افرین.
• نوع تداخل: مصرف همزمان کورتیکواستروئیدها با این داروها ممکن است خطر افزایش فشار داخل چشم را در افراد مستعد تشدید کند.

۴. تداخل با داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی موضعی

• مانند دیکلوفناک چشمی و کتورولاک چشمی.
• نوع تداخل: استفاده همزمان استروئیدهای موضعی و داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی ممکن است خطر مشکلات ترمیم قرنیه را افزایش داده و منجر به نازک شدن یا سوراخ شدن قرنیه در بیماران حساس شود.

تداخل با غذا و نوشیدنی‌ها

• تداخل سیستمیک با غذا: به دلیل مصرف موضعی و جذب بسیار اندک سیستمیک، هیچ تداخل شناخته شده‌ای بین هیدروکورتیزون چشمی و مواد غذایی یا نوشیدنی‌ها وجود ندارد.
• الکل: مصرف الکل تداخل مستقیمی با این قطره ندارد، اما به طور کلی می‌تواند فرآیندهای التهابی بدن را تحت تاثیر قرار دهد و روند بهبودی بیماری‌های چشمی را کند نماید.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی
پزشکان باید هنگام تفسیر نتایج آزمایش‌های زیر، مصرف هیدروکورتیزون چشمی را مد نظر قرار دهند:

۱. آزمایش‌های میکروبیولوژی چشم

• مصرف هیدروکورتیزون می‌تواند منجر به نتایج منفی کاذب در کشت‌های باکتریایی یا قارچی سطح چشم شود.
• مدیریت: توصیه می‌شود نمونه‌برداری برای کشت قبل از شروع مصرف استروئید انجام شود.

۲. تست‌های سنجش فشار داخل چشم (تونومتری)

• این دارو به طور مستقیم بر نتیجه تست اثر نمی‌گذارد، بلکه با ایجاد تغییر فیزیکی (افزایش فشار)، عدد قرائت شده را تغییر می‌دهد که باید به عنوان عارضه دارویی تفسیر شود نه لزوماً پیشرفت بیماری زمینه‌ای.

۳. تست‌های حساسیت پوستی

• در صورت جذب سیستمیک غیرمعمول (به ویژه در نوزادان یا مصرف طولانی‌مدت)، کورتیکواستروئیدها می‌توانند واکنش‌های تست‌های آلرژی پوستی را سرکوب کنند.

۴. پایش قند خون

• اگرچه در مصرف چشمی بسیار نادر است، اما در بیماران دیابتی بسیار حساس یا در صورت مصرف مقادیر زیاد، جذب سیستمیک استروئید ممکن است باعث نوسانات جزئی در سطح قند خون شود.

هشدار ها هیدروکورتیزون-چشمی

هشدارهای کامل و جامع کاربردی برای پزشکان
استفاده از هیدروکورتیزون در محیط حساس چشم نیازمند نظارت دقیق بر تغییرات بافتی و فشار داخلی است. پزشکان باید به هشدارهای زیر توجه ویژه داشته باشند:

۱. پدیده افزایش فشار داخل چشم

• حتی استروئیدهای ملایم مانند هیدروکورتیزون می‌توانند در افراد مستعد، باعث افزایش فشار مایع داخل چشم شوند. این عارضه معمولاً پس از دو هفته درمان مداوم بروز می‌کند و در صورت عدم تشخیص، می‌تواند منجر به آسیب به عصب بینایی شود.
• نکته کاربردی: در بیمارانی که سابقه خانوادگی آب‌سیاه دارند یا نیازمند درمان بیش از ده روز هستند، اندازه‌گیری منظم فشار چشم الزامی است.

۲. ایجاد کاتاراکت یا آب‌مروارید زیرکپسولی

• مصرف طولانی‌مدت کورتیکواستروئیدهای چشمی یکی از عوامل اصلی ایجاد کاتاراکت در بخش خلفی عدسی است. این تغییرات معمولاً با قطع دارو متوقف می‌شوند اما از بین نمی‌روند.
• نکته کاربردی: شفافیت عدسی باید در معاینات دوره‌ای با دستگاه‌های تخصصی بررسی شود.

۳. تاخیر در ترمیم زخم‌های قرنیه

• استروئیدها با مهار فعالیت سلول‌های سازنده بافت، فرآیند بازسازی قرنیه را به شدت کند می‌کنند. در بیماری‌هایی که باعث نازک شدن قرنیه یا صلبیه می‌شوند، خطر سوراخ شدن کره چشم وجود دارد.
• نکته کاربردی: در صورت وجود خراش‌های عمقی قرنیه، مصرف استروئید باید تا زمان ترمیم اولیه سطح چشم به تعویق بیفتد.

۴. ماسک کردن و تشدید عفونت‌ها

• هیدروکورتیزون پاسخ ایمنی موضعی را سرکوب می‌کند. این امر می‌تواند علائم بالینی یک عفونت حاد را مخفی کرده و اجازه دهد عامل بیماری‌زا بدون مقاومت بدن گسترش یابد. همچنین خطر بروز عفونت‌های ثانویه قارچی در مصرف طولانی‌مدت وجود دارد.
• نکته کاربردی: اگر بیمار پس از ۴۸ ساعت بهبود علامتی نشان نداد، باید احتمال وجود عفونت مقاوم یا قارچی بررسی شود.

۵. حساسیت به مواد نگهدارنده

• بسیاری از قطره‌ها و پمادهای چشمی حاوی موادی مانند بنزالکونیوم کلراید هستند که می‌تواند باعث تحریک شدید یا آسیب به لایه‌های سطحی چشم در بیماران حساس شود.

مسمومیت (اوردوز) و مدیریت درمانی
با توجه به حجم کم بسته‌بندی‌های چشمی (معمولاً ۵ تا ۱۰ میلی‌لیتر یا گرم)، بیش‌مصرفی سیستمیک حاد از طریق جذب چشمی بسیار نادر است. با این حال، سناریوهای زیر باید مدیریت شوند:

۱. مسمومیت موضعی مداوم

• استفاده از دارو با فواصل بسیار کوتاه یا در مقادیر زیاد در کیسه ملتحمه.
• تظاهرات: افزایش شدید فشار داخل چشم، درد چشم، تاری دید و قرمزی غیرطبیعی.
• درمان: شستشوی فوری چشم با آب نمک استریل یا آب ولرم. قطع موقت دارو و تجویز قطره‌های کاهنده فشار چشم در صورت تایید افزایش فشار توسط پزشک.

۲. بلع تصادفی دارو

• این مورد به ویژه در کودکان به دلیل طعم یا کنجکاوی ممکن است رخ دهد.
• تظاهرات: با توجه به غلظت پایین هیدروکورتیزون در این فرآورده‌ها، مسمومیت سیستمیک جدی بسیار بعید است. با این حال، مواد پایه پماد یا قطره ممکن است باعث ناراحتی گوارشی، تهوع یا اسهال شوند.
• درمان: در صورت بلع مقدار کم، رقیق‌سازی با نوشاندن آب یا شیر کافی است. در صورت بلع حجم زیادی از پماد توسط کودک، پایش علائم گوارشی توصیه می‌شود. تحریک به استفراغ معمولاً توصیه نمی‌شود.

۳. جذب سیستمیک مزمن

• در صورت استفاده طولانی‌مدت و در سطوح وسیع (به ویژه در نوزادان)، احتمال جذب سیستمیک و سرکوب غده فوق‌کلیوی وجود دارد.
• درمان: در این موارد قطع ناگهانی دارو مجاز نیست و باید دوز دارو به تدریج طی چندین روز کاهش یابد تا فعالیت طبیعی غدد بدن بازیابی شود.

توصیه های دارویی هیدروکورتیزون-چشمی

توصیه‌های دارویی جهت ارائه به بیمار
آموزش صحیح بیمار در مورد داروهای استروئیدی چشمی برای جلوگیری از عوارض جدی بینایی بسیار حیاتی است:

۱. روش صحیح استفاده و بهداشت

• به بیمار آموزش دهید که پیش از استفاده، دست‌های خود را به دقت بشوید. هنگام استفاده از قطره یا پماد، نوک ظرف دارو نباید با سطح چشم، مژه‌ها یا پلک تماس پیدا کند، زیرا این کار باعث آلودگی کل ظرف دارو می‌شود.

۲. تکنیک کاهش جذب سیستمیک

• به بیمار توصیه کنید پس از چکاندن قطره، گوشه داخلی چشم خود را (محل مجرای اشکی) به مدت یک تا دو دقیقه با فشار ملایم انگشت ببندد. این کار باعث می‌شود دارو در چشم باقی بماند و از ورود آن به مجرای بینی و جذب در خون جلوگیری شود.

۳. محدودیت در استفاده از لنزهای تماسی

• تأکید کنید که در طول دوره درمان نباید از لنزهای تماسی استفاده شود، مگر اینکه پزشک اجازه داده باشد. مواد نگهدارنده در قطره‌های چشمی می‌توانند جذب لنز شده و باعث تحریک شدید یا آسیب به قرنیه شوند.

۴. مدیریت تاری دید

• بیمار باید بداند که بلافاصله پس از مصرف (به ویژه در فرم پماد)، تاری دید موقتی رخ می‌دهد. بنابراین باید تا بازگشت بینایی کامل از رانندگی یا کار با ماشین‌آلات حساس خودداری کند.

۵. ممنوعیت قطع ناگهانی و مصرف خودسرانه

• به بیمار هشدار دهید که هرگز دارو را به صورت ناگهانی قطع نکند، مگر با دستور پزشک. همچنین تأکید کنید که این دارو را برای موارد مشابه در آینده یا به پیشنهاد دیگران استفاده نکند، زیرا مصرف اشتباه استروئید در برخی عفونت‌های ویروسی می‌تواند منجر به نابینایی شود.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
نظارت دقیق بر روند درمان با استروئیدها وظیفه اصلی پزشک برای پیشگیری از عوارض یاتروژنیک است:

۱. پایش فشار داخل چشم

• در صورت تجویز هیدروکورتیزون برای دوره‌های بیش از ده روز، اندازه‌گیری فشار داخل چشم در فواصل منظم الزامی است. حتی با وجود قدرت کمتر هیدروکورتیزون نسبت به دگزامتازون، خطر پاسخ‌های چشمی و افزایش فشار در افراد مستعد وجود دارد.

۲. معاینات دوره‌ای عدسی و قرنیه

• در درمان‌های طولانی‌مدت، معاینه با لامپ شکاف‌دار برای بررسی شفافیت عدسی (پیشگیری از کاتاراکت) و نازک نشدن لایه‌های قرنیه ضروری است. در صورت وجود سابقه بیماری‌هایی که باعث نازکی صلبیه می‌شوند، خطر سوراخ شدن کره چشم باید مد نظر باشد.

۳. پروتکل قطع تدریجی دارو

• برای جلوگیری از بازگشت التهاب یا پدیده بازگشتی، دوز دارو باید به تدریج کاهش یابد. قطع ناگهانی استروئید پس از مصرف طولانی‌مدت می‌تواند منجر به تشدید حاد پاسخ‌های التهابی اولیه شود.

۴. رد عفونت‌های پنهان

• پزشک باید پیش از تجویز، با دقت کامل احتمال عفونت‌های ویروسی (به ویژه تبخال چشمی) و قارچی را رد کند. مصرف هیدروکورتیزون در این موارد می‌تواند به قیمت از دست رفتن شفافیت قرنیه تمام شود. اگر پس از ۴۸ ساعت بهبود بالینی مشاهده نشد، تشخیص باید مجدداً ارزیابی گردد.

۵. مدیریت در کودکان و افراد مسن

• در کودکان، خطر افزایش فشار داخل چشم بسیار سریع‌تر و شدیدتر از بزرگسالان است. در افراد مسن نیز پتانسیل بروز عفونت‌های ثانویه و آب‌مروارید افزایش می‌یابد. در این گروه‌ها، از کمترین دوز موثر در کوتاه‌ترین زمان ممکن استفاده کنید.