دگزامتازون چشمی چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دگزامتازون چشمی

موارد مصرف تایید شده
دگزامتازون چشمی به عنوان یک کورتیکواستروئید سنتزی قوی، برای مهار پاسخ‌های التهابی ناشی از عوامل مکانیکی، شیمیایی یا ایمونولوژیک در بافت‌های مختلف چشم تجویز می‌شود:

۱. التهاب ملتحمه و بخش قدامی چشم

• درمان شرایط التهابی غیرعفونی که به استروئید پاسخ می‌دهند، مانند التهاب ملتحمه آلرژیک شدید و التهاب قرنیه.
• توضیح بالینی: دگزامتازون با پایداری غشای لیزوزومی و مهار آزادسازی واسطه‌های التهابی، قرمزی، ادم و نفوذ سلول‌های دفاعی را به سرعت کاهش می‌دهد. پزشک باید پیش از تجویز، از عدم وجود عفونت فعال باکتریایی یا ویروسی اطمینان حاصل کند، زیرا استروئیدها می‌توانند سد دفاعی طبیعی را تضعیف کنند.

۲. یووئیت قدامی حاد و مزمن

• مدیریت التهاب عنبیه و جسم مژگانی که می‌تواند منجر به چسبندگی‌های داخل چشمی شود.
• توضیح بالینی: در موارد یووئیت، استفاده از دگزامتازون برای جلوگیری از تشکیل چسبندگی بین عنبیه و عدسی حیاتی است. پزشک باید فشار داخل چشمی را به طور مرتب پایش کند، زیرا دگزامتازون پتانسیل بالایی در افزایش فشار چشم در این بیماران دارد.

۳. آسیب‌های ناشی از سوختگی‌های شیمیایی، حرارتی یا تابشی

• جلوگیری از پاسخ التهابی شدید و تشکیل بافت جوشگاهی پس از آسیب‌های فیزیکی به سطح چشم.
• توضیح بالینی: تجویز زودهنگام دگزامتازون به کاهش نئواسکولاریزاسیون یا همان رگ‌زایی غیرطبیعی قرنیه کمک می‌کند. با این حال، مصرف آن در مراحل دیررس ترمیم زخم قرنیه ممکن است باعث نازک شدن استروما و افزایش خطر سوراخ شدن کره چشم شود.

۴. مدیریت التهاب پس از جراحی

• کنترل ادم و پاسخ‌های ایمنی پس از عمل‌های جراحی داخل چشمی مانند آب‌مروارید یا جراحی‌های انکساری.
• توضیح بالینی: دگزامتازون به کاهش درد و ناراحتی پس از عمل کمک کرده و شفافیت قرنیه را حفظ می‌کند. پزشک باید توجه داشته باشد که مصرف طولانی‌مدت می‌تواند خطر عفونت‌های ثانویه قارچی یا ویروسی را افزایش دهد.

موارد مصرف خارج برچسب
کاربردهای زیر بر اساس مطالعات بالینی و تجربه متخصصان در شرایط خاص تجویز می‌شوند:

۱. ادم ماکولای سیستوئید

• تجمع مایع در ناحیه مرکزی شبکیه که ممکن است پس از جراحی یا به دلیل بیماری‌های عروقی رخ دهد.
• توضیح بالینی: اگرچه قطره‌های چشمی نفوذ محدودی به بخش خلفی چشم دارند، اما در موارد خاص یا به عنوان درمان کمکی همراه با داروهای دیگر، دگزامتازون برای کاهش نشت عروقی در شبکیه به کار می‌رود.

۲. کراتیت حاشیه‌ای ناشی از حساسیت به باکتری

• التهاب قرنیه که ناشی از پاسخ ایمنی به سموم باکتریایی (مانند استافیلوکوک) است و نه خودِ عفونت مستقیم.
• توضیح بالینی: در این موارد، استفاده از دگزامتازون برای خاموش کردن پاسخ ایمنی مخرب در حاشیه قرنیه ضروری است. معمولاً این درمان باید با یک آنتی‌بیوتیک پوششی همراه باشد تا از تکثیر باکتری‌های محرک جلوگیری شود.

۳. پیشگیری از پس‌زدن پیوند قرنیه

• مدیریت سیستم ایمنی پس از انجام جراحی پیوند قرنیه برای جلوگیری از حمله سلول‌های دفاعی به بافت جدید.
• توضیح بالینی: دگزامتازون با مهار تکثیر لنفوسیت‌ها، شانس بقای پیوند را به طور معناداری افزایش می‌دهد. دوز مصرفی معمولاً بر اساس شدت واکنش ایمنی و شفافیت بافت پیوندی توسط جراح تنظیم می‌شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پدیده بازگشت التهاب: از قطع ناگهانی دگزامتازون در درمان‌های طولانی‌مدت خودداری کنید. کاهش تدریجی دوز برای جلوگیری از بازگشت شدید علائم التهابی الزامی است.
• خطر آب‌سیاه و آب‌مروارید: پزشک موظف است در تمام بیمارانی که بیش از ده روز از این دارو استفاده می‌کنند، فشار داخل چشمی را اندازه‌گیری کرده و عدسی را از نظر شفافیت بررسی کند.
• تشخیص افتراقی: در زخم‌های قرنیه که به درمان با دگزامتازون پاسخ نمی‌دهند، همیشه باید احتمال عفونت قارچی یا آکانتامبا را مد نظر قرار داد، زیرا استروئیدها می‌توانند ظاهر این عفونت‌ها را تغییر دهند.

مکانیسم اثر دگزامتازون چشمی

دگزامتازون یک کورتیکواستروئید سنتزی بسیار قوی است که با قدرت ضدالتهابی بالا، پاسخ‌های ایمنی و التهابی بافت چشم را در چندین سطح کنترل می‌کند:

۱. مهار مسیرهای التهابی سلولی

• دگزامتازون با عبور از غشای سلول و اتصال به گیرنده‌های اختصاصی در سیتوپلاسم، وارد هسته سلول می‌شود. در آنجا با تغییر در بیان ژن‌ها، سنتز پروتئین‌های التهابی را مهار کرده و در مقابل، تولید پروتئین‌های ضدالتهابی را افزایش می‌دهد.

۲. پایداری غشاهای سلولی و لیزوزومی

• این دارو با پایدار کردن غشای لیزوزوم‌ها در گلبول‌های سفید، از آزاد شدن آنزیم‌های مخرب بافتی جلوگیری می‌کند. همچنین با مهار آنزیم فسفولیپاز آ ۲، مانع از تولید اسید آراشیدونیک می‌شود که پیش‌ساز اصلی واسطه‌های التهابی مانند پروستاگلاندین‌ها و لکوترین‌ها است.

۳. مهار مهاجرت سلولی و نفوذپذیری عروق

• دگزامتازون نفوذپذیری مویرگ‌های ملتهب را کاهش داده و از نشت پلاسما و ادم بافتی جلوگیری می‌کند. همچنین با مهار چسبندگی گلبول‌های سفید به دیواره عروق، مانع از تجمع آن‌ها در محل التهاب می‌شود. این عمل به طور موثری از تشکیل عروق خونی جدید و بافت زخم در قرنیه جلوگیری می‌کند.

فارماکوکینتیک دگزامتازون چشمی

رفتار دگزامتازون در چشم تابع ویژگی‌های فیزیکوشیمیایی آن و وضعیت سلامت بافت‌های پوششی است:

۱. جذب بافتی

• دگزامتازون به دلیل ساختار چربی‌دوست، نفوذپذیری بسیار خوبی از لایه‌های مختلف قرنیه دارد. میزان جذب این دارو در حضور التهاب یا آسیب‌های سطحی قرنیه به طور قابل توجهی افزایش می‌یابد. پس از مصرف موضعی، این ماده به سرعت در زلالیه (مایع اتاق قدامی چشم) ظاهر می‌شود و بیشترین غلظت آن معمولاً بین ۳۰ تا ۹۰ دقیقه پس از مصرف ایجاد می‌گردد.

۲. توزیع و نفوذ در بخش‌های چشم

• بیشترین غلظت دگزامتازون در قرنیه و زلالیه یافت می‌شود. نفوذ این دارو به بخش‌های خلفی چشم مانند زجاجیه و شبکیه از طریق قطره‌های موضعی بسیار محدود است، اما در صورت وجود التهاب شدید، مقادیر اندکی ممکن است به این نواحی برسد.

۳. متابولیسم و دفع

• دگزامتازون جذب شده در بافت‌های چشم توسط آنزیم‌های موضعی متابولیزه می‌شود. بخشی از دارو که وارد گردش خون سیستیمک می‌شود (از طریق مجرای اشکی یا جذب ملتحمه)، در کبد متابولیزه شده و عمدتاً از طریق ادرار دفع می‌گردد. نیمه‌عمر این دارو در مایع زلالیه حدود ۳ ساعت برآورد می‌شود که ضرورت مصرف مکرر در فاز حاد التهاب را توجیه می‌کند.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی

• توالی مصرف: به دلیل نیمه‌عمر کوتاه در زلالیه، در موارد التهاب شدید (مانند یووئیت قدامی)، ممکن است نیاز به چکاندن دارو در فواصل زمانی کوتاه (هر ۱ تا ۲ ساعت) باشد.
• پایش فشار چشم: به دلیل نفوذ عالی دگزامتازون به اتاق قدامی، پتانسیل این دارو برای افزایش فشار داخل چشمی نسبت به سایر استروئیدها بالاتر است؛ لذا پایش فشار چشم در مصرف بیش از ۱۰ روز الزامی است.
• تداخل با مواد نگهدارنده: اکثر فرمولاسیون‌های دگزامتازون حاوی بنزالکونیوم کلراید هستند که می‌تواند جذب دارو را افزایش دهد اما در عین حال برای قرنیه‌های آسیب‌دیده سمی باشد.

منع مصرف دگزامتازون چشمی

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
دگزامتازون چشمی یک کورتیکواستروئید قوی است که در صورت استفاده در شرایط نامناسب، می‌تواند منجر به آسیب‌های دائمی به بینایی شود. موارد منع مصرف مطلق و هشدارها شامل موارد زیر است:

۱. عفونت‌های ویروسی فعال

• استفاده از این دارو در اکثر بیماری‌های ویروسی قرنیه و ملتحمه، به ویژه تبخال چشمی (هرپس سیمپلکس)، آبله مرغان و واکسینیا ممنوع است.
• تحلیل بالینی: استروئیدها پاسخ ایمنی را سرکوب کرده و اجازه می‌دهند ویروس به سرعت در لایه‌های قرنیه تکثیر شود که می‌تواند منجر به ایجاد زخم‌های جغرافیایی و سوراخ شدن قرنیه گردد.

۲. عفونت‌های قارچی چشم

• در صورت وجود یا حتی شک به عفونت قارچی در هر یک از ساختارهای چشم، مصرف دگزامتازون ممنوع است.
• تحلیل بالینی: کورتیکواستروئیدها محیط را برای رشد قارچ مستعد می‌کنند. در زخم‌های قرنیه‌ای که پس از درمان طولانی با استروئید بهبود نمی‌یابند، همیشه باید احتمال تهاجم قارچی را در نظر گرفت.

۳. عفونت‌های مایکوباکتریایی (سل چشمی)

• مانند سایر عفونت‌های گرانولوماتوز، استفاده از استروئید می‌تواند باعث گسترش بیماری شود.

۴. مرحله حاد بیماری‌های چرکی درمان نشده

• در عفونت‌های شدید باکتریایی که با ترشحات چرکی همراه است، استروئیدها ممکن است علائم را پنهان کرده و باعث پیشرفت عفونت زیربنایی شوند.

۵. بیماری‌های نازک‌کننده قرنیه و صلبیه

• در شرایطی که بافت‌های پوششی چشم دچار نازک‌شدگی شده‌اند، استروئیدها خطر سوراخ شدن کره چشم را به شدت افزایش می‌دهند.

۶. گلوکوم (آب‌سیاه)

• در بیماران با فشار داخل چشمی بالا، مصرف دگزامتازون به دلیل پتانسیل بالای آن در افزایش فشار چشم، باید با احتیاط فراوان و تنها در صورت ضرورت مطلق انجام شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
ارزیابی سود و زیان در این دوران برای محافظت از جنین و نوزاد الزامی است:

۱. دوران بارداری

• رده‌بندی ایمنی: دگزامتازون چشمی در رده سی قرار دارد.
• تحلیل بالینی: مطالعات حیوانی نشان داده است که دوزهای بالای استروئیدهای چشمی می‌تواند باعث نقص‌های مادرزادی مانند شکاف کام شود. اگرچه جذب سیستیمک از طریق چشم ناچیز است، اما این دارو تنها در صورتی باید در بارداری تجویز شود که سود بالقوه برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند.

۲. دوران شیردهی

• وضعیت انتقال: مشخص نیست که آیا دوزهای موضعی دگزامتازون به مقدار معنادار در شیر مادر ترشح می‌شوند یا خیر.
• تحلیل بالینی: به دلیل احتمال بروز عوارض جانبی در نوزاد، توصیه می‌شود در طول دوره درمان، شیردهی به طور موقت متوقف شود یا از داروهای جایگزین با ایمنی بالاتر استفاده گردد.

موارد منع مصرف در کودکان
استفاده از دگزامتازون در اطفال نیازمند پایش‌های سخت‌گیرانه است:

۱. محدودیت‌های سنی

• ایمنی و اثربخشی دگزامتازون چشمی در نوزادان و کودکان زیر ۲ سال به طور کامل به اثبات نرسیده است.

۲. خطر افزایش فشار داخل چشم

• کودکان نسبت به بزرگسالان بسیار حساس‌تر به استروئیدها هستند. پاسخ افزایش فشار چشم در اطفال سریع‌تر و شدیدتر رخ می‌دهد که می‌تواند منجر به آب‌سیاه ناشی از استروئید شود.

۳. سرکوب محور هورمونی

• در کودکان کم‌سن، به دلیل حجم کم خون، جذب سیستیمک دگزامتازون از طریق مخاط چشم می‌تواند در موارد مصرف طولانی‌مدت و مکرر، منجر به سرکوب غده فوق‌کلیوی و اختلال در رشد شود.

توصیه‌های مدیریتی برای پزشک

• انسداد مجرای اشکی: به بیماران (به ویژه باردار و کودکان) آموزش دهید که پس از چکاندن قطره، گوشه داخلی چشم را به مدت ۱ تا ۲ دقیقه فشار دهند تا جذب سیستیمک به حداقل برسد.
• پایش فشار چشم: در تمام گروه‌های سنی، اگر درمان بیش از ۱۰ روز ادامه یابد، فشار داخل چشمی باید به طور منظم توسط پزشک اندازه‌گیری شود.
• نگهدارنده‌ها: توجه داشته باشید که بنزالکونیوم کلراید موجود در قطره‌ها می‌تواند توسط لنزهای تماسی نرم جذب شود؛ لذا استفاده از لنز در طول درمان ممنوع است.

عوارض جانبی دگزامتازون چشمی

عوارض جانبی شایع (مشاهده شده در ۱ تا ۱۰ درصد بیماران)
این عوارض عمدتاً موضعی هستند و در مراحل اولیه درمان یا در صورت حساسیت به مواد جانبی دارو رخ می‌دهند:

افزایش فشار داخل چشمی

• شایع‌ترین عارضه جدی دگزامتازون است که در حدود ۵ تا ۱۰ درصد از کل جمعیت مصرف‌کننده دیده می‌شود. با این حال، در افراد حساس به استروئید، این آمار می‌تواند بسیار بالاتر باشد. افزایش فشار معمولاً پس از ۱ تا ۴ هفته از شروع درمان ظاهر می‌شود.

تحریک موضعی و ناراحتی سطحی

• سوزش گذرا، خارش و احساس جسم خارجی در چشم در حدود ۲ تا ۵ درصد بیماران گزارش شده است. این واکنش‌ها اغلب به دلیل ماده نگهدارنده موجود در قطره رخ می‌دهد.

تاری دید و نقص موقت بینایی

• اختلال در وضوح بینایی بلافاصله پس از چکاندن قطره یا استفاده از پماد در حدود ۱ تا ۳ درصد موارد رخ می‌دهد که معمولاً گذرا است.

عوارض جانبی با فراوانی کمتر (مشاهده شده در کمتر از ۱ درصد بیماران)
این موارد اگرچه درصد وقوع پایینی دارند، اما به دلیل ماهیت تخریبی، پایش آن‌ها برای پزشک حیاتی است:

کاتاراکت یا آب‌مروارید

• تشکیل کاتاراکت زیرکپسولی خلفی در مصرف‌های کوتاه‌مدت بسیار نادر (کمتر از ۱ درصد) است، اما در صورت مصرف مداوم بیش از یک سال، درصد وقوع آن به شدت افزایش می‌یابد.

تأخیر در ترمیم زخم

• کاهش سرعت بازسازی سلول‌های قرنیه و نازک شدن لایه‌های پوششی چشم در حدود ۰.۵ درصد موارد گزارش شده است که خطر سوراخ شدن کره چشم را در بیماران حساس افزایش می‌دهد.

عفونت‌های ثانویه چشم

• بروز عفونت‌های باکتریایی یا قارچی ثانویه به دلیل سرکوب سیستم ایمنی موضعی در کمتر از ۱ درصد موارد دیده می‌شود. با این حال، در صورت وجود زخم قرنیه، خطر تهاجم قارچی به طرز معناداری بالا می‌رود.

عوارض بسیار نادر (مشاهده شده در کمتر از ۰.۱ درصد بیماران)

افتادگی پلک و گشاد شدن مردمک

• تغییرات عضلانی و عصبی در بافت‌های اطراف چشم که منجر به افتادگی پلک یا میدریاز غیرطبیعی می‌شود، در موارد بسیار نادر گزارش شده است.

آسیب عصب بینایی

• نقص در میدان بینایی ناشی از گلوکوم طولانی‌مدت درمان نشده، در درصدهای بسیار ناچیز اما با پیامد سنگین رخ می‌دهد.

نکات کلیدی در مدیریت بالینی درصد عوارض

• پاسخ‌دهندگان به استروئید: پزشک باید در نظر داشته باشد که حدود ۵ درصد از جمعیت عمومی "پاسخ‌دهنده شدید" هستند و ممکن است فشار چشم آن‌ها پس از تنها چند دوز دگزامتازون به شدت بالا برود.
• رابطه زمان و عارضه: عوارض تحریکی معمولاً در روزهای اول (۲ تا ۵ درصد) رخ می‌دهند، در حالی که عوارض ساختاری مانند آب‌مروارید معمولاً محصول مصرف مزمن هستند.
• توصیه پایش: با توجه به آمار ۱۰ درصدی افزایش فشار چشم، انجام معاینه با دستگاه تونومتر برای هر بیماری که بیش از دو هفته تحت درمان است، الزامی است.

تداخلات دارویی دگزامتازون چشمی

تداخلات دارویی مهم
اگرچه دگزامتازون چشمی به صورت موضعی مصرف می‌شود، اما نفوذ بافتی بالا و احتمال جذب سیستمیک (به‌ویژه در مصرف مکرر) می‌تواند منجر به تداخلات زیر شود:

۱. داروهای ضد ویروس چشمی

• مانند گاسیکلوویر و ایدوکسوریدین.
• نوع تداخل: مصرف همزمان استروئیدها با ضد ویروس‌ها در درمان عفونت‌های ویروسی قرنیه بسیار حساس است. دگزامتازون می‌تواند تکثیر ویروس را تسهیل کرده و اثر داروهای ضد ویروس را خنثی یا ضعیف کند. پزشک باید تنها در موارد خاص و تحت نظارت دقیق برای کنترل التهاب ناشی از ویروس، این ترکیب را در نظر بگیرد.

۲. داروهای کاهنده فشار چشم

• مانند تیمولول، لاتانوپروست، بریمونیدین و دُرزولامید.
• نوع تداخل: دگزامتازون به طور مستقیم باعث افزایش فشار داخل چشمی می‌شود. این عمل با مکانیسم اثر داروهای ضد آب‌سیاه مقابله کرده و کارایی آن‌ها را در کنترل فشار چشم کاهش می‌دهد. در بیماران مبتلا به گلوکوم، دوز داروهای کاهنده فشار ممکن است نیاز به تنظیم مجدد داشته باشد.

۳. آنتی‌بیوتیک‌های موضعی (در درمان عفونت‌های باکتریایی)

• مانند سیپروفلوکساسین، جنتامایسین و افلوکساسین.
• نوع تداخل: استروئیدها می‌توانند با سرکوب پاسخ‌های دفاعی، علائم پیشرفت عفونت باکتریایی را پنهان کنند. اگرچه تداخل شیمیایی مستقیم نادر است، اما تداخل فارماکودینامیک (عملکردی) می‌تواند منجر به طولانی شدن دوره عفونت شود.

۴. داروهای ضد التهاب غیرکورتونی موضعی

• مانند دیکلوفناک چشمی و کتورولاک چشمی.
• نوع تداخل: استفاده همزمان از این داروها با دگزامتازون خطر بروز مشکلات قرنیه از جمله نازک شدن قرنیه یا حتی سوراخ شدن آن را افزایش می‌دهد. این تداخل به‌ویژه در بیمارانی که تحت جراحی‌های تهاجم قرنیه قرار گرفته‌اند، اهمیت حیاتی دارد.

۵. مهارکننده‌های آنزیمی سیستمیک (تداخل سیستمیک نادر)

• مانند ریتوناویر و کوبیسیستات.
• نوع تداخل: این داروها (که در درمان نقص ایمنی کاربرد دارند) می‌توانند مسیر متابولیک دگزامتازون را در کبد مهار کنند. در صورت جذب سیستمیک قطره از راه مجرای اشکی، سطح خونی استروئید افزایش یافته و خطر سرکوب غده فوق‌کلیوی ایجاد می‌شود.

تداخل با غذا و نوشیدنی‌ها

• تداخل مستقیم: به دلیل استفاده موضعی و غلظت بسیار اندک در گردش خون، تداخل شناخته شده و معناداری بین مواد غذایی و دگزامتازون چشمی گزارش نشده است.
• رژیم غذایی: مصرف مواد غذایی تأثیری بر میزان جذب یا اثربخشی این قطره در بافت هدف (چشم) ندارد.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی
پزشک باید نتایج آزمایش‌های زیر را در بیماران تحت درمان با دگزامتازون با احتیاط تفسیر کند:

• تست سنجش فشار داخل چشمی: دگزامتازون باعث افزایش فشار چشم می‌شود که می‌تواند نتایج غربالگری گلوکوم را تغییر داده و تشخیص بیماری زمینه‌ای را دشوار کند.
• کشت باکتریایی و قارچی: استروئیدها با تغییر محیط سطح چشم و سرکوب پاسخ ایمنی، ممکن است منجر به تغییر در نتایج کشت‌های آزمایشگاهی شوند (به‌ویژه احتمال مثبت شدن کاذب در عفونت‌های ثانویه).
• آزمایش ضخامت قرنیه: به دلیل تأثیر استروئیدها بر هیدراتاسیون و بازسازی سلولی قرنیه، اندازه‌گیری‌های دقیق ضخامت قرنیه ممکن است با خطا همراه باشد.
• تست‌های هورمونی سیستمیک (در موارد نادر): در کودکان یا بیمارانی که دوزهای بسیار بالای دارو را برای طولانی‌مدت مصرف می‌کنند، ممکن است سطح کورتیزول خون در آزمایش‌های صبحگاهی به دلیل جذب سیستمیک دارو، کاهش نشان دهد.

هشدار ها دگزامتازون چشمی

هشدارهای کامل و جامع کاربردی برای پزشکان
استفاده از دگزامتازون به عنوان یک کورتیکواستروئید قوی در چشم پزشکی، نیازمند پایش دقیق بالینی است تا از آسیب‌های جبران‌ناپذیر جلوگیری شود:

۱. افزایش فشار داخل چشمی و گلوکوم

• دگزامتازون یکی از قوی‌ترین استروئیدها در افزایش فشار داخل چشمی است. این عارضه می‌تواند منجر به آسیب عصب بینایی و کاهش میدان بینایی شود.
• توصیه بالینی: در صورت تجویز دارو برای بیش از ۱۰ روز، فشار داخل چشمی باید به طور منظم اندازه‌گیری شود. بیماران دارای سابقه آب‌سیاه یا کسانی که پاسخ شدید به استروئید نشان می‌دهند، باید با احتیاط ویژه تحت نظر باشند.

۲. تشکیل کاتاراکت (آب‌مروارید)

• مصرف طولانی‌مدت یا مکرر استروئیدهای موضعی چشمی با تشکیل آب‌مروارید زیرکپسولی خلفی مرتبط است.
• توصیه بالینی: پزشک باید در معاینات دوره‌ای، شفافیت عدسی را با دستگاه مخصوص بررسی کند. این خطر با افزایش طول دوره درمان و دوز دارو به صورت تجمعی افزایش می‌یابد.

۳. تأخیر در بهبود زخم و خطر سوراخ شدن قرنیه

• استروئیدها با مهار سنتز کلاژن و فعالیت سلول‌های بازسازی‌کننده، ترمیم زخم‌های قرنیه را به تأخیر می‌اندازند.
• توصیه بالینی: در بیماری‌هایی که باعث نازک شدن قرنیه یا صلبیه می‌شوند، خطر سوراخ شدن کره چشم وجود دارد. در این موارد باید از حداقل دوز ممکن استفاده کرد و ضخامت بافت را روزانه کنترل نمود.

۴. ماسک کردن و تشدید عفونت‌ها

• دگزامتازون می‌تواند علائم عفونت‌های باکتریایی، قارچی یا ویروسی را پنهان کرده و به دلیل سرکوب ایمنی، باعث پیشرفت سریع آن‌ها شود.
• توصیه بالینی: در صورت عدم بهبود علائم پس از چند روز درمان، باید به عفونت‌های ثانویه، به ویژه عفونت‌های قارچی، شک کرد. استفاده از این دارو در مراحل فعال تبخال چشمی ممنوع است.

مسمومیت(اوردوز) دگزامتازون چشمی و پروتکل درمان
بیش‌مصرفی در مورد فرآورده‌های چشمی معمولاً به دو صورت موضعی (تعداد دفعات زیاد در روز) یا بلعیدن اتفاقی رخ می‌دهد:

۱. مسمومیت موضعی در چشم

• استفاده بیش از حد از قطره در یک نوبت یا دفعات بسیار زیاد در طول روز معمولاً منجر به مسمومیت حاد نمی‌شود، اما می‌تواند تحریکات سطحی را تشدید کند.
• علائم: قرمزی شدید، سوزش، ریزش اشک فراوان و ورم پلک.
• درمان: چشم باید بلافاصله با مقدار زیادی آب ولرم یا سرم فیزیولوژی شستشو داده شود. در صورت بروز التهاب شدید، درمان‌های حمایتی برای تسکین سطح چشم انجام می‌شود.

۲. بلعیدن اتفاقی (به ویژه در کودکان)

• اگرچه حجم کل دگزامتازون در یک بطری قطره چشمی معمولاً به اندازه‌ای نیست که منجر به مسمومیت سیستمیک مرگبار شود، اما بلعیدن آن نیازمند توجه است.
• علائم: ممکن است شامل ناراحتی‌های گوارشی خفیف باشد. در موارد نادر و حجم‌های بالا، احتمال بروز اثرات سیستمیک کورتون‌ها وجود دارد.
• درمان: به دلیل حجم کم دارو در ظرف‌های چشمی، معمولاً اقدامات تهاجمی مانند شستشوی معده لازم نیست. توصیه می‌شود بیمار مقداری مایعات بنوشد تا دارو رقیق شود. در صورت بلعیده شدن توسط کودک، پایش علائم حیاتی و مشورت با مرکز سم‌شناسی توصیه می‌گردد.

۳. بیش‌مصرفی مزمن

• این حالت زمانی رخ می‌دهد که بیمار دارو را برای ماه‌ها بدون نظارت پزشک مصرف کند.
• پیامد: این وضعیت منجر به ایجاد گلوکوم یا کاتاراکت می‌شود.
• درمان: قطع دارو نباید به صورت ناگهانی انجام شود. برای جلوگیری از بازگشت شدید التهاب، دوز دارو باید به تدریج طی چند هفته کاهش یابد و فشار داخل چشم به دقت کنترل شود.

توصیه های دارویی دگزامتازون چشمی

توصیه‌های دارویی جهت ارائه به بیمار
آموزش صحیح بیمار نقش کلیدی در کاهش جذب سیستمیک و پیشگیری از عفونت‌های ثانویه دارد:

۱. روش صحیح چکاندن و بهداشت ظرف دارو

• به بیمار آموزش دهید پیش از مصرف دست‌ها را بشوید. نوک قطره‌چکان یا تیوب پماد نباید با هیچ سطحی، حتی مژه‌ها و پلک تماس پیدا کند؛ زیرا این کار باعث آلودگی کل ظرف دارو به باکتری‌ها و قارچ‌ها می‌شود.

۲. تکنیک کاهش جذب بدنی

• برای جلوگیری از ورود دارو به جریان خون و کاهش عوارض جانبی، به بیمار بیاموزید که پس از چکاندن قطره، گوشه داخلی چشم (محل مجرای اشکی) را به مدت یک تا دو دقیقه با فشار ملایم انگشت ببندد.

۳. ممنوعیت استفاده از لنزهای تماسی

• بیمار نباید در طول دوره درمان از لنزهای تماسی استفاده کند. مواد نگهدارنده موجود در دگزامتازون می‌تواند توسط لنز جذب شده و باعث آسیب به قرنیه شود. همچنین، وجود خود لنز می‌تواند التهاب را تشدید کند.

۴. پیگیری علائم خطر

• به بیمار هشدار دهید که در صورت مشاهده علائمی نظیر درد شدید چشم، تاری دید ناگهانی، مشاهده هاله‌های نورانی در اطراف اشیاء یا بدتر شدن قرمزی، بلافاصله مصرف را قطع کرده و به پزشک مراجعه کند.

۵. تکان دادن سوسپانسیون

• اگر دارو به شکل سوسپانسیون است، تأکید کنید که قبل از هر بار مصرف ظرف را به خوبی تکان دهد تا دوز دقیق دارو به چشم برسد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت دقیق این دارو برای پیشگیری از عوارض دائمی بینایی مانند آب‌سیاه و آب‌مروارید الزامی است:

۱. پایش فشار داخل چشمی

• دگزامتازون یکی از قوی‌ترین استروئیدها در افزایش فشار چشم است. در تمام بیمارانی که بیش از ده روز از این دارو استفاده می‌کنند، فشار داخل چشمی باید به طور منظم اندازه‌گیری شود. این موضوع در بیماران دارای سابقه خانوادگی آب‌سیاه اهمیت دوچندان دارد.

۲. قطع تدریجی دارو

• از قطع ناگهانی دگزامتازون در درمان‌های طولانی‌مدت بپرهیزید. برای جلوگیری از پدیده بازگشت التهاب، دوز دارو باید به تدریج طی چند روز یا هفته کاهش یابد تا پاسخ ایمنی چشم به ثبات برسد.

۳. غربالگری عفونت‌های پنهان

• پیش از شروع درمان، از عدم وجود عفونت‌های ویروسی (به ویژه تبخال چشمی) و قارچی اطمینان حاصل کنید. استروئیدها می‌توانند باعث تکثیر سریع ویروس و سوراخ شدن قرنیه شوند. در صورت عدم بهبود زخم قرنیه پس از چند روز، بلافاصله احتمال عفونت قارچی را بررسی کنید.

۴. معاینه دوره‌ای عدسی چشم

• در مصرف‌های طولانی‌مدت (بیش از چند هفته)، معاینه با دستگاه اسلیت‌لمپ برای بررسی تشکیل آب‌مروارید زیرکپسولی خلفی الزامی است.

۵. احتیاط در بیماری‌های نازک‌کننده چشم

• در بیماران مبتلا به بیماری‌هایی که باعث نازک شدن قرنیه یا صلبیه می‌شوند، دگزامتازون می‌تواند منجر به سوراخ شدن کره چشم شود. در این موارد، پایش روزانه ضخامت بافت ضروری است.

۶. مدیریت تداخل زمان مصرف

• اگر بیمار داروهای چشمی دیگری نیز مصرف می‌کند، توصیه کنید حداقل ده دقیقه بین مصرف دگزامتازون و سایر قطره‌ها فاصله بگذارد تا از شسته شدن دارو توسط قطره بعدی جلوگیری شود.