فلوفنازین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف فلوفنازین

فلوفنازین یک داروی ضد روان‌پریشی تیپیک (نسل اول) با قدرت بالا است که به دسته فنوتیازین‌ها تعلق دارد. این دارو عمدتاً از طریق مهار قوی گیرنده‌های دوپامین D2 در مسیر مزولیمبیک، اثرات درمانی خود را اعمال می‌کند.
۱. موارد مصرف تایید شده
این موارد مصرف، بر اساس تایید نهادهای بین‌المللی دارویی، موارد اصلی تجویز فلوفنازین را تشکیل می‌دهند:

الف. مدیریت اختلالات روان‌پریشی

• هدف درمانی: کنترل و مدیریت علائم حاد و مزمن اختلالات روان‌پریشی، به ویژه اسکیزوفرنی.

توضیحات کاربردی برای پزشک:

• علائم هدف: فلوفنازین در کنترل علائم مثبت (مانند توهم، هذیان، و تفکر آشفته) بسیار مؤثر است.
• شروع درمان: معمولاً با فرم خوراکی (قرص یا محلول) آغاز می‌شود تا دوز مناسب و میزان تحمل بیمار نسبت به عوارض جانبی مشخص شود.
• تفاوت دوز: فلوفنازین از جمله فنوتیازین‌های با قدرت بالا است و دوزهای مؤثر آن به طور قابل توجهی پایین‌تر از داروهایی مانند کلرپرومازین است.

ب. درمان نگهدارنده طولانی‌مدت در اختلالات روان‌پریشی مزمن

• هدف درمانی: جلوگیری از عود علائم روان‌پریشی در بیمارانی که به فرم خوراکی دارو پاسخ مثبت داده‌اند و نیاز به مصرف دوزهای متوالی دارند.

توضیحات کاربردی برای پزشک:

• فرمولاسیون دپو (طولانی‌اثر): از فرم‌های دکانوات یا انانتات فلوفنازین که به صورت تزریق عضلانی عمیق تجویز می‌شوند، استفاده می‌شود.
• مزیت بالینی: استفاده از فرم دپو، راهکار طلایی برای بیمارانی است که به دلیل عدم پایبندی یا فراموشی در مصرف روزانه داروهای خوراکی، دچار عود مکرر می‌شوند. این فرمولاسیون، مصرف دارو را به یک بار در هر ۲ تا ۴ هفته کاهش می‌دهد و پایش مصرف را تسهیل می‌کند.

۲. موارد مصرف خارج از برچسب
این موارد مصرف در منابع بالینی و تجربیات پزشکی گزارش شده‌اند، اما لزوماً تاییدیه رسمی تمامی سازمان‌های دارویی را ندارند و باید با احتیاط تجویز شوند:

الف. کنترل حاد آشفتگی و رفتارهای آشفته

• هدف درمانی: آرام‌سازی سریع بیمار در شرایط اورژانس روان‌پزشکی، مانند آشفتگی شدید یا پرخاشگری.

توضیحات کاربردی برای پزشک:

• استفاده در اورژانس: فلوفنازین تزریقی ممکن است برای مهار رفتار آشفته شدید استفاده شود تا زمان اثربخشی داروهای خط اول فرا برسد. با این حال، به دلیل ریسک بالای عوارض خارج هرمی حاد، اغلب داروهای نسل دوم یا هالوپریدول ترجیح داده می‌شوند.
• ترکیب با بنزودیازپین‌ها: معمولاً برای افزایش اثربخشی آرام‌بخشی و کاهش خطر عوارض جانبی حاد حرکتی، با بنزودیازپین‌هایی مانند لورازپام ترکیب می‌شود.

ب. سندرم تورت

• هدف درمانی: کاهش شدت تیک‌های حرکتی و صوتی پایدار و ناتوان‌کننده در بیماران مبتلا به سندرم تورت.

توضیحات کاربردی برای پزشک:

• انتخاب درمان: فلوفنازین به دلیل قدرت بالای مهار دوپامین، در کنترل تیک‌ها مؤثر است. این دارو معمولاً زمانی در نظر گرفته می‌شود که درمان‌های خط اول (مانند آنتاگونیست‌های گیرنده آلفا-۲) موفقیت‌آمیز نبوده‌اند.
• ملاحظات دوز: دوزهای مورد استفاده برای تیک معمولاً پایین‌تر از دوزهای درمانی اسکیزوفرنی است، اما پایش دقیق برای عوارض خارج هرمی ضروری است.

ج. اختلال دو قطبی

• هدف درمانی: کنترل علائم شیدایی (مانیک) یا دوره‌های مختلط در اختلال دو قطبی.

توضیحات کاربردی برای پزشک:

• استفاده کمکی: فلوفنازین ممکن است به صورت کوتاه مدت به عنوان یک عامل کمکی برای کنترل هیجان و روان‌پریشی حاد در دوره‌های شیدایی، در کنار داروهای تثبیت‌کننده خلق (مانند لیتیوم یا والپروات)، استفاده شود.

د. مدیریت تشنج و آشفتگی در بیماری هانتینگتون

• هدف درمانی: کنترل حرکات غیرارادی (کُره) و علائم روان‌پریشی مرتبط با بیماری هانتینگتون.

توضیحات کاربردی برای پزشک:

• فلوفنازین به دلیل فعالیت شدید آنتی‌دوپامینرژیک، در سرکوب حرکات غیرارادی ناشی از اختلال عملکرد گانگلیون‌های قاعده‌ای مؤثر است.

مکانیسم اثر فلوفنازین

فلوفنازین اثرات بالینی خود را عمدتاً از طریق مهار چندین نوع گیرنده در سیستم عصبی مرکزی اعمال می‌کند:

مهار گیرنده دوپامین:

• هدف اصلی: فلوفنازین به عنوان یک آنتاگونیست بسیار قوی گیرنده دوپامین نوع ۲ (D2) عمل می‌کند.
• اثر ضد روان‌پریشی: این مهار در مسیر مزولیمبیک مغز، مسئول کاهش علائم مثبت اسکیزوفرنی (مانند توهم و هذیان) است.
• عوارض جانبی حرکتی: مهار دوپامین در مسیر نیگروستریاتال، مسئول بروز عوارض جانبی شایع و جدی این دارو، یعنی عوارض خارج هرمی (مانند دیستونی، آکاتیزیا و پارکینسونیسم دارویی) است.

مهار سایر گیرنده‌ها:

این دارو همچنین گیرنده‌های دیگری را مهار می‌کند، اگرچه با قدرت کمتری نسبت به گیرنده‌های دوپامین:

• گیرنده‌های هیستامین (H1): این مهار منجر به اثرات آرام‌بخشی و افزایش وزن احتمالی می‌شود.
• گیرنده‌های آلفا-۱ آدرنرژیک: مهار این گیرنده‌ها می‌تواند باعث افت فشار خون وضعیتی شود.
• گیرنده‌های موسکارینی کولینرژیک: این مهار باعث بروز عوارض جانبی آنتی‌کولینرژیک (مانند خشکی دهان، تاری دید و یبوست) می‌شود، هرچند قدرت آنتی‌کولینرژیک فلوفنازین نسبت به برخی دیگر از فنوتیازین‌ها (مانند کلرپرومازین) کمتر است.

فارماکوکینتیک فلوفنازین

خصوصیات فارماکوکینتیک فلوفنازین به طور قابل توجهی بین فرم‌های خوراکی و دپو (طولانی‌اثر) متفاوت است:

الف. فرم خوراکی (هیدروکلراید فلوفنازین)

• جذب: پس از مصرف خوراکی، دارو به خوبی جذب می‌شود، اما تحت تأثیر متابولیسم عبور اول در کبد قرار می‌گیرد.
• توزیع: دارو بسیار لیپوفیلیک (چربی‌دوست) بوده و به خوبی از سد خونی مغزی عبور کرده و به طور گسترده در بافت‌ها توزیع می‌شود.
• نیمه‌عمر حذف: نیمه‌عمر پلاسمایی فلوفنازین خوراکی نسبتاً کوتاه است و معمولاً بین ۱۵ تا ۳۰ ساعت متغیر است که نیاز به تجویز چندین بار در روز برای حفظ غلظت ثابت دارد.
• متابولیسم: عمدتاً در کبد و از طریق واکنش‌های اکسیداسیون و کونژوگاسیون (اتصال) صورت می‌گیرد.

ب. فرم تزریقی طولانی‌اثر (دکانوات و انانتات فلوفنازین)

فرمولاسیون دپو، با اتصال فلوفنازین به یک زنجیره بلند اسید چرب (مانند دکانوات) تولید می‌شود. این فرمولاسیون برای مدیریت نگهدارنده استفاده می‌شود:

• جذب: پس از تزریق عضلانی عمیق، دارو به آرامی از محل تزریق به داخل جریان خون آزاد می‌شود.
• نیمه‌عمر مؤثر: نیمه‌عمر حذف فرم دکانوات بسیار طولانی‌تر از فرم خوراکی است و به طور متوسط به حدود ۷ تا ۱۰ روز می‌رسد. این ویژگی امکان تجویز دارو را در فواصل دو تا چهار هفته‌ای فراهم می‌کند.
• اوج غلظت: اوج غلظت پلاسمایی در فرم دکانوات معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از تزریق رخ می‌دهد.
• مزیت بالینی: این خصوصیت فارماکوکینتیک طولانی‌مدت، ابزاری حیاتی برای بهبود پایبندی به درمان در بیماران مبتلا به اختلالات روان‌پریشی مزمن است.

ملاحظات کلی

• دفع: دارو و متابولیت‌های غیرفعال آن عمدتاً از طریق ادرار و مدفوع دفع می‌شوند.

منع مصرف فلوفنازین

۱. موارد منع مصرف در بیماری‌های زمینه‌ای
فلوفنازین در شرایط بالینی زیر نباید تجویز شود:

• حالات کمای و افسردگی شدید: فلوفنازین و به ویژه فرم‌های تزریقی دپو آن، در بیمارانی که در حالت کما هستند یا دچار افسردگی شدید و کاهش شدید عملکرد سیستم عصبی مرکزی می‌باشند، منع مصرف دارد.
• آسیب‌های مغزی زیر قشر مغز: در بیماران با سابقه آسیب مشکوک یا اثبات شده در ساختارهای زیر قشر مغز، مصرف فنوتیازین‌ها ممنوع است.
• اختلالات خونی: وجود اختلالات خونی (مانند دیسکرازیاهای خونی یا کاهش شدید گلبول‌های سفید) مانع تجویز فلوفنازین است.
• نارسایی یا آسیب شدید کبدی: فلوفنازین می‌تواند باعث تشدید یا بروز یرقان کلستاتیک شود. لذا، نارسایی شدید کبدی یک منع مصرف محسوب می‌شود.
• مصرف همزمان دوزهای بالای داروهای تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی: مانند داروهای خواب‌آور قوی، به دلیل تشدید خطر تضعیف تنفسی و کما.
• حساسیت مفرط: حساسیت قبلی به فلوفنازین یا سایر مشتقات فنوتیازین.

۲. هشدارهای جعبه سیاه و احتیاط‌های جدی

• افزایش خطر مرگ در سالمندان مبتلا به روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل: همانند سایر داروهای ضد روان‌پریشی، فلوفنازین برای درمان روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل (مانند آلزایمر) در بیماران سالمند تایید نشده است و مصرف آن در این جمعیت با افزایش خطر حوادث عروق مغزی و مرگ همراه است.
• سندرم نورولپتیک بدخیم (NMS): این عارضه نادر اما بالقوه کشنده است و با علائمی مانند تب بالا، سفتی عضلانی شدید، تغییر وضعیت ذهنی و بی‌ثباتی خودکار (مانند ضربان قلب یا فشار خون نامنظم) مشخص می‌شود. در صورت بروز، دارو باید فوراً قطع شود.
• دیسکینزی دیررس: خطر بروز حرکات غیرارادی و بالقوه غیرقابل برگشت، به ویژه در صورت مصرف طولانی‌مدت. پایش منظم بیمار برای تشخیص زودهنگام علائم ضروری است.
• عوارض خارج هرمی (EPS): فلوفنازین به دلیل قدرت بالای آنتاگونیستی دوپامین، خطر بالایی برای بروز عوارض خارج هرمی حاد (مانند دیستونی و آکاتیزیا) دارد.
• تغییرات قلبی: احتیاط ویژه در بیماران با سابقه آریتمی یا سایر بیماری‌های قلبی-عروقی، زیرا فلوفنازین می‌تواند باعث تغییرات در الکتروکاردیوگرام (مانند طولانی شدن فاصله کیوتی) و افت فشار خون شود.

۳. موارد منع مصرف و محدودیت‌ها در جمعیت‌های خاص

الف. بارداری

• سه‌ماهه سوم: مصرف فلوفنازین در سه‌ماهه سوم بارداری می‌تواند منجر به بروز عوارض جانبی شدید یا طولانی‌مدت در نوزاد تازه متولد شده شود. این عوارض شامل علائم سندرم ترک و علائم خارج هرمی (مانند سفتی عضلانی، لرزش، مشکلات تنفسی یا تغذیه‌ای) هستند.
• توصیه بالینی: دارو باید در دوران بارداری تنها در صورتی استفاده شود که منافع بالقوه آن، ریسک احتمالی برای جنین را توجیه کند. در صورت مصرف در سه‌ماهه سوم، نوزاد باید برای علائم سندروم ترک تحت پایش شدید قرار گیرد.

ب. شیردهی

• ترشح در شیر: فلوفنازین وارد شیر مادر می‌شود.
• توصیه بالینی: به دلیل عدم وجود داده‌های کافی در مورد ایمنی کامل و پتانسیل بروز عوارض جانبی (مانند خواب‌آلودگی یا تأخیر رشدی) در نوزاد، شیردهی در حین مصرف فلوفنازین توصیه نمی‌شود.

ج. کودکان

• محدودیت سنی: ایمنی و اثربخشی فلوفنازین در کودکان زیر ۱۲ سال برای اکثر فرمولاسیون‌ها (از جمله دپو) به خوبی اثبات نشده است و مصرف آن در این گروه سنی توصیه نمی‌شود.
• حساسیت بیشتر: کودکان ممکن است به ویژه نسبت به عوارض جانبی دارو، از جمله عوارض خارج هرمی و دیسکینزی دیررس، حساسیت بیشتری نشان دهند.

عوارض جانبی فلوفنازین

فلوفنازین  به عنوان یک داروی ضد روان‌پریشی تیپیک با قدرت بالا، به دلیل مهار شدید گیرنده‌های دوپامین، شیوع بالایی از عوارض خارج هرمی دارد. آگاهی از فراوانی این عوارض برای مدیریت بالینی ضروری است.
از آنجا که داده‌های بالینی ممکن است در منابع مختلف اندکی متغیر باشند، عوارض جانبی زیر بر اساس گروه‌های شیوع تعریف شده در کارآزمایی‌های بالینی بزرگ و مستندات رسمی دارویی ارائه می‌شوند:

۱. عوارض جانبی بسیار شایع (بیش از ۱۰ درصد موارد)

این عوارض در بیش از یک نفر از هر ۱۰ بیمار مشاهده می‌شوند و مشخصه اصلی داروهای ضد روان‌پریشی با قدرت بالا هستند:

• عوارض خارج هرمی (EPS): شیوع این عارضه در فلوفنازین بسیار بالاست و می‌تواند شامل لرزش، سفتی عضلانی (ریجیدیتی)، حرکت کند (برادی‌کینزی)، و آکاتیزیا (بی‌قراری حرکتی) باشد. این علائم می‌توانند در بیش از ۱۰ درصد بیماران و گاهی تا ۵۰ درصد بیماران دیده شوند و بستگی به دوز دارند.
• خواب‌آلودگی (سدیشن): اگرچه فلوفنازین به اندازه داروهای کم‌قدرت‌تر باعث خواب‌آلودگی نمی‌شود، اما رخوت یا خواب‌آلودگی به ویژه در ابتدای درمان شایع است.

۲. عوارض جانبی شایع (بین ۱ تا ۱۰ درصد موارد)

این عوارض در تقریباً یک تا ده نفر از هر ۱۰۰ بیمار رخ می‌دهد:

• علائم آنتی‌کولینرژیک: اگرچه فلوفنازین دارای اثر آنتی‌کولینرژیک متوسطی است، اما این عوارض شایع هستند و شامل خشکی دهان، تاری دید، یبوست، و احتباس ادراری می‌شوند.
• افت فشار خون وضعیتی: به دلیل مهار گیرنده‌های آلفا-۱ آدرنرژیک، بیمار هنگام تغییر وضعیت از نشسته به ایستاده ممکن است دچار افت فشار خون شود.
• افزایش وزن: اگرچه کمتر از داروهای آتیپیک (نسل دوم)، اما افزایش وزن هنوز یک عارضه شایع است.
• تغییرات در نوار قلب: شامل افزایش ضربان قلب (تاکی‌کاردی) و طولانی شدن فاصله کیوآر‌اس یا کیوتی در نوار قلب.
• ناکارآمدی جنسی: شامل اختلال در ارگاسم و اختلال نعوظ.

۳. عوارض جانبی غیر شایع تا نادر (کمتر از ۱ درصد موارد)

این عوارض در تقریباً یک نفر از هر ۱۰۰ تا ۱۰۰۰ بیمار و یا کمتر دیده می‌شوند:

• اختلالات خونی: شامل کاهش گلبول‌های سفید (لکوپنی، نوتروپنی) و در موارد بسیار نادر، آگرانولوسیتوز (کاهش خطرناک نوتروفیل‌ها) که یک وضعیت بالقوه کشنده است.
• یرقان کلستاتیک: اختلال در عملکرد کبد که با زردی پوست و چشم‌ها همراه است.
• دیسکینزی دیررس: بروز حرکات غیرارادی و مزمن صورت و زبان، که خطر آن با طول مدت درمان افزایش می‌یابد.
• تشنج: کاهش آستانه تشنج، به ویژه در بیمارانی که سابقه صرع دارند.
• اختلالات غدد درون‌ریز: افزایش سطح پرولاکتین در خون (هیپرپرولاکتینمی)، که می‌تواند منجر به آمنوره (قطع قاعدگی)، گالاکتوره (ترشح شیر)، یا بزرگی پستان مردانه (ژنیکوماستی) شود.
• سندرم نورولپتیک بدخیم (NMS): این عارضه یک اورژانس پزشکی با شیوع کمتر از ۰٫۱ درصد است.

تداخلات دارویی فلوفنازین

مشخصات کلی تداخلات:

• وبسترای CYP1A2
• سوبسترای CYP2D6
• تشدید اثرات آنتی کولینرژیک
• تشدید اثرات تضعیف کننده CNS
• کاهش اثرات هیستامین مرکزی
• آنتاگونیست دوپامین
• تشدید اثرات اکستراپیرامیدال
• تشدید هایپرگلیسمی
• تشدید هایپرپرولاکتینمی (قوی)
• تشدید هیپودوپامینرژیک
• تشدید هیپوناترمی
• تشدید اثرات کاهنده فشارخون
• کاهش آستانه تشنج
• تشدید حساسیت به نور
• امکان ایجاد تداخل با ترکیبات حساس به PH ادرار

تداخلات رده X (پرهیز):

آکلیدینیوم، آمینولوولینیک اسید (سیستمیک)، آمی سولپرید، آزلاستین (نازال)، بروموپرید، برومپریدول، کابرگولین، سیمتروپیوم، دی سولفیرام، الوکسادولین، گلیکوپیرولات (استنشاقی دهانی)، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، ایپراتروپیوم (استنشاقی دهانی)، لووسولپیرید، متوتری‌مپرازین، متوکلوپرامید، اورفنادرین، اوکساتومید، اوکسوممازین، پارالدهید، پیریبدیل، پتاسیم کلرید، پتاسیم سیترات، پراملینتید، روفناسین، ساکویناویر، سولپیرید، تالیدومید، تیوتروپیوم، اومکلیدینیوم

کاهش اثرات داروها توسط فلوفنازین:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز، آمفتامین‌ها، ترکیبات آنتی پارکینسون (آگونیست دوپامین)، عوامل معدی روده‌ای (پروکینتیک)، گوانتیدین، ایتوپرید، لووسولپیرید، نیتروگلیسیرین، پیریبدیل، کیناگولید، سکرتین

کاهش اثرات فلوفنازین توسط داروها:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز، آنتی‌اسیدها، عوامل ضد پارکینسون (آگونیست دوپامین)، کابرگولین، لیتیوم، پیریبدیل

افزایش اثرات داروها توسط فلوفنازین:

الکل (اتیل)، آمی‌فامپریدین، آمینولوولینیک اسید (سیستمیک و موضعی)، عوامل آنتی کولینرژیک، آزلاستین (نازال)، بتابلاکرها، بلونانسرین، برکسانولون، بوپرنورفین، سیمتروپیوم، کلوزاپین، داروهای تضعیف کننده CNS، الوکسادولین، فلونیترازپام، گلوکاگون، گلیکوپیرولات (استنشاقی دهانی)، هالوپریدول، آیوهگزول، آیومپرول، آیوپامیدول، مکیتازین، متوتری‌مپرازین، متیل‌فنیدات، متی‌روسین، میرابگرون، آگونیست های اپیوئیدی، اورفنادرین، اکسی کدون، پارالدهید، پورفیمر، پتاسیم کلرید، پتاسیم سیترات، عوامل طولانی کننده فاصله QT (بالاترین خطر)، راموسترون، روفناسین، ساکویناویر، عوامل سروتونرژیک (خطر بالا)، سولپرید، سورکسانت، تالیدومید، داروهای دیورتیک های تیازیدی و شبه تیازیدی، تیوپنتال، تیوتروپیوم، توپیرامات، ورتپورفین، زولپیدم

افزایش اثرات فلوفنازین توسط دارو:

مهارکننده های استیل کولین استراز (مرکزی)، آکلیدینیوم، آلیزاپرید، آمی سولپرید (خوراکی)، عوامل ضد مالاریا، بتابلاکرها، فراورده های حاوی سم بوتولینوم، بریمونیدین، برومپرید، برومپریدول، بوپروپیون، کانابیدول، ماری‌جوانا (شاهدانه)، کلرال بتائین، کلرمتیازول، کلرفنسین کاربامات، مهارکننده قوی CYP2D6، دیوتترابنازین، دایمتیندن (موضعی)، دی سولفیرام، دوکسیلامین، درونابینول، دروپریدول، اسکتامین، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، هیدروکسی زین، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، گیاه کاوا، لمبورکسانت، لیتیم، لوفکسیدین، منیزیم سولفات، متیل فنیدات، متوکلوپرامید، متی‌روسین، میانسرین، مینوسیکلین (سیستمیک)، نابیلون، اوکساتومید، اوکسوممازین، پرامپانل، پراملینتید، روفینامید، عوامل سروتونرژیک (خطر بالا)، سدیم اکسیبات، تترابنازین، تتراهیدروکانابینول، تتراهیدروکانابینول و کانابیدول، تریمپرازین، اومکلیدینوم
 

تداخلات دارویی مهم

تداخلات فلوفنازین را می‌توان بر اساس نوع اثر متقابل تقسیم‌بندی کرد:

الف. تداخلات افزایش‌دهنده تضعیف سیستم عصبی مرکزی (خطرناک‌ترین تداخل)

مصرف همزمان فلوفنازین با داروهای زیر باعث تشدید شدید خواب‌آلودگی، کاهش هوشیاری، تضعیف تنفسی و کما می‌شود. این ترکیب‌ها باید اجتناب شوند یا با احتیاط شدید و دوزهای کاهش‌یافته انجام گیرند:

• داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور (مانند دیازپام، لورازپام، فلونیترازپام): تشدید اثرات آرام‌بخش و خواب‌آور.
• الکل (اتانول): مصرف الکل باید به طور کامل اجتناب شود، زیرا اثرات تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی به شدت افزایش می‌یابد.
• مسکن‌های قوی اپیوئیدی (مانند مورفین، کدئین، فنتانیل): افزایش خطر سدیشن شدید و تضعیف تنفسی.
• آنتی‌هیستامین‌های نسل اول (مانند دیفن‌هیدرامین): افزایش خواب‌آلودگی به دلیل خواص آرام‌بخشی آن‌ها.

ب. تداخلات افزایش‌دهنده خطر عوارض جانبی حرکتی و عصبی

• داروهای ضد پارکینسون (مانند لوودوپا): فلوفنازین اثرات دوپامینرژیک لوودوپا را مسدود می‌کند و می‌تواند اثربخشی آن را کاهش دهد. فلوفنازین مستقیماً با مکانیسم اثر این داروها تداخل دارد.
• سایر داروهای ضد روان‌پریشی: ترکیب فلوفنازین با سایر ضد روان‌پریشی‌ها، به ویژه داروهای نسل اول، به طور چشمگیری خطر عوارض خارج هرمی و دیسکینزی دیررس را افزایش می‌دهد.

ج. تداخلات قلبی و الکترولیتی

• داروهای طولانی‌کننده فاصله کیوتی: مصرف همزمان با داروهایی که فاصله کیوتی (QT) را طولانی می‌کنند (مانند برخی ضد آریتمی‌ها، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها مانند ماکرولیدها یا فلوروکینولون‌ها)، خطر بروز آریتمی‌های جدی و کشنده (مانال تورساد دی پوانت) را به شدت بالا می‌برد.
• داروهای کاهش‌دهنده پتاسیم یا منیزیم: این داروها (مانند برخی دیورتیک‌ها یا داروهای اسهال‌آور) می‌توانند سطح الکترولیت‌های خون را پایین بیاورند. کمبود پتاسیم یا منیزیم، خطر آریتمی‌های قلبی ناشی از طولانی شدن فاصله کیوتی توسط فلوفنازین را افزایش می‌دهد.

د. تداخلات متابولیک و آنزیمی

فلوفنازین عمدتاً توسط آنزیم‌های سیتوکروم P450، به ویژه CYP2D6، متابولیزه می‌شود.

• مهارکننده‌های قوی CYP2D6 (مانند فلوکستین، پاروکستین، کینیدین): این داروها سرعت متابولیسم فلوفنازین را کاهش می‌دهند و منجر به افزایش غلظت فلوفنازین در خون می‌شوند، که ریسک سمیت و عوارض جانبی (مانند EPS) را بالا می‌برد.
• القاکننده‌های آنزیمی (مانند کاربامازپین، فنی‌توئین، ریفامپین): این داروها ممکن است متابولیسم فلوفنازین را افزایش داده و غلظت آن را کاهش دهند، که منجر به کاهش اثربخشی درمانی می‌شود.

تداخل با غذا

• اثر غذا: به طور کلی، جذب فلوفنازین خوراکی می‌تواند تحت تأثیر غذا قرار گیرد. با این حال، منابع معتبر بین‌المللی توصیه خاصی در مورد زمان مصرف دقیق نسبت به غذا (به جز اینکه باید ثابت باشد) ارائه نمی‌کنند و دارو را می‌توان همراه یا بدون غذا مصرف کرد.
• نکته بالینی: اگر دارو همراه با غذا مصرف شود، باید بیمار در دوزهای بعدی نیز آن را همراه با غذا مصرف کند تا ثبات غلظت پلاسمایی حفظ شود.

تداخل در آزمایشات

فلوفنازین می‌تواند بر نتایج برخی از آزمایش‌های آزمایشگاهی تأثیر بگذارد:

• تست‌های بارداری: مصرف فنوتیازین‌ها با نتایج مثبت کاذب در برخی تست‌های تشخیص بارداری ادراری مرتبط است.
• نتایج هماتولوژی (خون‌شناسی): به دلیل خطر عوارض خونی جدی، مصرف فلوفنازین ممکن است باعث ایجاد تغییرات در شمارش گلبول‌های سفید (مانند لکوپنی یا نوتروپنی) شود.
• تست‌های عملکرد کبدی: افزایش آنزیم‌های کبدی (مانند آلانین آمینوترانسفراز و آسپارتات آمینوترانسفراز) و تغییرات در بیلی‌روبین که نشان‌دهنده آسیب یا یرقان کلستاتیک است، ممکن است رخ دهد.
• نوار قلب (ECG): دارو به طور مستقیم باعث طولانی شدن فاصله کیوتی می‌شود که یک یافته مهم در نوار قلب است و باید به عنوان یک تداخل قلبی پایش شود.

هشدار ها فلوفنازین

۱. هشدارهای کامل و کاربردی برای پزشکان 

الف. هشدارهای جعبه سیاه

• افزایش خطر مرگ در سالمندان مبتلا به روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل: همانند سایر داروهای ضد روان‌پریشی، فلوفنازین برای درمان روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل در بیماران سالمند تایید نشده است و مصرف آن در این جمعیت با افزایش خطر حوادث عروق مغزی و مرگ همراه است.
• سندرم نورولپتیک بدخیم (NMS): این عارضه نادر، اما بالقوه کشنده است و در صورت بروز، نیاز به قطع فوری دارو دارد. علائم اصلی شامل تب بالا، سفتی عضلانی شدید، تغییر وضعیت ذهنی و بی‌ثباتی خودکار (مانند تاکی‌کاردی و فشار خون نامنظم) است.

ب. هشدارهای حرکتی و عصبی

• عوارض خارج هرمی (EPS): فلوفنازین به دلیل قدرت مهار بالای دوپامین، خطر بالایی برای بروز عوارض خارج هرمی دارد. این عوارض شامل دیستونی حاد (انقباضات غیر ارادی عضلانی)، آکاتیزیا (بی‌قراری حرکتی شدید) و پارکینسونیسم دارویی (لرزش و سفتی) هستند. تجویز دوزهای بالا و شروع ناگهانی درمان، خطر بروز این عوارض را افزایش می‌دهد.
• دیسکینزی دیررس: این سندرم که با حرکات غیرارادی و دیسکینتیک ریتمیک، به ویژه در زبان، صورت و فک مشخص می‌شود، می‌تواند غیرقابل برگشت باشد. درمان‌های طولانی‌مدت با فلوفنازین، ریسک این عارضه را به شدت افزایش می‌دهد. باید به صورت دوره‌ای نیاز بیمار به ادامه درمان مجدداً ارزیابی شود.

ج. هشدارهای قلبی و عروقی

• طولانی شدن فاصله کیوتی و آریتمی: فلوفنازین می‌تواند باعث طولانی شدن فاصله کیوتی در نوار قلب شود، که خطر آریتمی‌های جدی و کشنده (مانند تورساد دی پوانت) را افزایش می‌دهد. احتیاط ویژه در بیماران با سابقه بیماری قلبی، آریتمی‌ها یا در کسانی که سایر داروهای طولانی‌کننده کیوتی مصرف می‌کنند، ضروری است.
• افت فشار خون وضعیتی: به دلیل اثرات مهارکنندگی گیرنده آلفا-۱ آدرنرژیک، بیمار ممکن است دچار افت فشار خون وضعیتی (هنگام تغییر وضعیت از نشسته به ایستاده) شود که می‌تواند منجر به سنکوپ و سقوط گردد. این خطر در سالمندان بیشتر است.

د. سایر هشدارهای مهم

• تغییرات چشمی: استفاده طولانی‌مدت از فنوتیازین‌ها با رسوب رنگدانه‌ها در قرنیه و عدسی مرتبط است. معاینه منظم چشم‌پزشکی توصیه می‌شود.
• تشنج: فلوفنازین آستانه تشنج را کاهش می‌دهد. در بیماران با سابقه صرع، درمان ضد تشنج باید به طور مناسب تنظیم و پایش شود.
• لکوپنی، نوتروپنی و آگرانولوسیتوز: اختلالات خونی بالقوه جدی شامل کاهش گلبول‌های سفید گزارش شده است. پایش منظم شمارش کامل خون (CBC) در صورت بروز تب یا سایر علائم عفونت ضروری است.

 

۲. اوردوز فلوفنازین و درمان آن

اوردوز با فلوفنازین می‌تواند بسیار جدی و بالقوه کشنده باشد و درمان آن عمدتاً حمایتی و علامتی است.
الف. علائم اوردوز
علائم اوردوز با فلوفنازین ناشی از تشدید اثرات دارویی در سیستم عصبی مرکزی، قلبی و عروقی است:

• تضعیف سیستم عصبی مرکزی: خواب‌آلودگی شدید، گیجی، بی‌قراری، گنگی، کما.
• تشنج: ممکن است به دلیل کاهش آستانه تشنج رخ دهد.
• علائم شدید خارج هرمی: تظاهرات شدید پارکینسونیسم و دیستونی.
• علائم قلبی-عروقی: افت شدید فشار خون (هیپوتانسیون)، تاکی‌کاردی (افزایش ضربان قلب)، آریتمی‌های قلبی (مانند طولانی شدن کیوتی و فیبریلاسیون بطنی).
• علائم آنتی‌کولینرژیک: احتباس ادراری، یبوست شدید، خشکی مخاط، و گشاد شدن مردمک‌ها.
• اختلالات تنفسی: تضعیف تنفسی شدید.

ب. مدیریت و درمان اوردوز
درمان اوردوز فلوفنازین باید در محیط اورژانس یا بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) انجام شود. پادزهر اختصاصی برای فلوفنازین وجود ندارد:

تثبیت اولیه و حمایت حیاتی:

• حفظ راه هوایی باز، اطمینان از تنفس کافی و حمایت از گردش خون اولویت اصلی هستند.
• در صورت تضعیف تنفسی، لوله‌گذاری و تهویه مکانیکی ضروری است.

کاهش جذب:

• در صورت مراجعه زودهنگام (معمولاً در کمتر از یک ساعت پس از مصرف)، می‌توان از ذغال فعال برای کاهش جذب گوارشی استفاده کرد. القای استفراغ و شستشوی معده به دلیل خطر تضعیف هوشیاری و آسپیراسیون توصیه نمی‌شود.

مدیریت افت فشار خون:

• برای درمان افت فشار خون، از افزایش حجم داخل وریدی (تزریق مایعات) و سپس از داروهای منقبض کننده عروقی (مانند نوراپی‌نفرین) استفاده می‌شود. استفاده از اپی‌نفرین به دلیل احتمال بدتر شدن وضعیت فشار خون (به دلیل اثرات مهارکنندگی آلفای فلوفنازین) توصیه نمی‌شود.

کنترل آریتمی:

آریتمی‌های قلبی باید بر اساس پروتکل‌های اورژانسی مدیریت شوند. طولانی شدن فاصله کیوتی نیازمند پایش دقیق است.

مدیریت عوارض خارج هرمی:

• علائم خارج هرمی شدید با داروهایی مانند بنزتروپین یا دیفن‌هیدرامین قابل درمان هستند.

مدیریت تشنج:

• تشنج‌ها باید با داروهای ضد تشنج معمول مانند بنزودیازپین‌ها (مانند دیازپام یا لورازپام) کنترل شوند.

توصیه های دارویی فلوفنازین

۱. توصیه‌های دارویی مخصوص بیمار
این موارد باید به صورت شفاهی و کتبی به بیمار آموزش داده شوند:

الف. نحوه مصرف و پایبندی به درمان

• ثبات در مصرف: بیمار باید دارو را دقیقاً طبق دستور پزشک و بدون تغییر دوز مصرف کند. فرم خوراکی باید چندین بار در روز مصرف شود تا سطح پلاسمایی ثابت حفظ گردد.
• پایبندی به تزریق دپو: اگر بیمار از فرم تزریقی دپو (دکانوات/انانتات) استفاده می‌کند، رعایت دقیق برنامه زمانی تزریق (معمولاً هر ۲ تا ۴ هفته) برای جلوگیری از عود علائم ضروری است.
• قطع ناگهانی ممنوع: بیمار هرگز نباید مصرف دارو را به طور ناگهانی متوقف کند، زیرا این کار خطر عود علائم روان‌پریشی و بروز عوارض خارج هرمی حاد را افزایش می‌دهد.

ب. هشدارهای ایمنی و عوارض جانبی

• خواب‌آلودگی و احتیاط: به دلیل اثر آرام‌بخشی، بیمار باید از رانندگی، کار با ماشین‌آلات سنگین یا انجام فعالیت‌های خطرناک تا زمان مشخص شدن واکنش بدنش به دارو خودداری کند.
• ممنوعیت الکل: مصرف الکل باید به طور کامل اجتناب شود، زیرا اثرات تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی را تشدید می‌کند.
• گزارش علائم حرکتی: بیمار باید فوراً هرگونه حرکات غیرعادی، لرزش، سفتی عضلانی، یا بی‌قراری شدید در پاها (آکاتیزیا) را گزارش دهد، زیرا این علائم نیازمند تنظیم دوز یا تجویز داروهای کمکی هستند.
• افزایش دمای بدن: در صورت مشاهده علائمی مانند تب بالا، سفتی شدید عضلانی یا گیجی، بیمار باید فوراً به اورژانس مراجعه کند، زیرا این‌ها می‌توانند نشانه‌های سندرم نورولپتیک بدخیم باشند.

ج. مدیریت عوارض آنتی‌کولینرژیک

• خشکی دهان: بیمار می‌تواند برای رفع خشکی دهان از آدامس‌های بدون قند یا آب نبات‌های سفت استفاده کند.
• یبوست: توصیه به مصرف فیبر و مایعات کافی برای مدیریت یبوست.

۲. توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
این توصیه‌ها بر مدیریت ریسک، پایش عوارض جانبی و استفاده صحیح از فرمولاسیون‌های دپو تمرکز دارند:

الف. دوزینگ و انتخاب فرمولاسیون

• شروع با دوز پایین: درمان خوراکی باید با پایین‌ترین دوز مؤثر شروع شود و به تدریج افزایش یابد تا دوز مورد نیاز برای کنترل علائم با کمترین عوارض جانبی تعیین شود.
• تعویض به دپو: قبل از شروع تزریق دپو (دکانوات/انانتات)، بیمار باید به صورت موفقیت‌آمیز با دوز خوراکی تثبیت شده باشد. دوز و فاصله تزریق دپو بر اساس دوز خوراکی روزانه محاسبه می‌شود.
• مدت زمان پایش: پس از شروع تزریق دپو، باید بیمار را برای عوارض جانبی و اثربخشی تا تزریق بعدی به دقت پایش کرد، به ویژه در اولین تزریق‌ها.

ب. مدیریت عوارض جانبی جدی

• پایش عوارض خارج هرمی: پزشک باید به طور منظم بیمار را با استفاده از ابزارهای استاندارد (مانند مقیاس‌های حرکتی) برای علائم دیسکینزی دیررس و عوارض حاد خارج هرمی غربالگری کند. در صورت بروز دیسکینزی دیررس، باید به قطع دارو یا جایگزینی با یک ضد روان‌پریشی نسل دوم فکر شود.
• ارزیابی قلبی: به دلیل خطر طولانی شدن فاصله کیوتی، باید قبل از شروع درمان و به صورت دوره‌ای در طول درمان، به ویژه در دوزهای بالا، نوار قلب (ECG) گرفته شود.
• غربالگری سندرم نورولپتیک بدخیم: پزشک باید نسبت به علائم این سندرم هوشیار باشد و در صورت شک، دارو را قطع کرده و درمان حمایتی فوری را آغاز نماید.
• پایش خونی: در صورت بروز علائم عفونت یا تب غیرقابل توجیه، شمارش کامل خون برای رد احتمال آگرانولوسیتوز ضروری است.

ج. تداخلات و ملاحظات جمعیت خاص

• تداخلات تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی: از مصرف همزمان فلوفنازین با سایر تضعیف‌کننده‌های قوی سیستم عصبی مرکزی (به ویژه اپیوئیدها و بنزودیازپین‌ها) باید جداً اجتناب شود یا دوز هر دو دارو به شدت کاهش یابد.
• سالمندان: در سالمندان، به ویژه آن‌هایی که دچار زوال عقل هستند، به دلیل افزایش خطر مرگ و میر، فلوفنازین باید تنها به عنوان آخرین خط درمان در نظر گرفته شود.