اوپیوم چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف اوپیوم

اوپیوم حاوی مجموعه‌ای از آلکالوئیدهای تریاک از جمله مورفین، کدئین و پاپاورین است که اثرات درمانی خود را عمدتاً از طریق گیرنده‌های مو اپیوئیدی اعمال می‌کنند.

موارد مصرف تایید شده
در طب نوین، استفاده از اوپیوم به دلیل پتانسیل بالای سوءمصرف و وجود جایگزین‌های خالص‌تر، بسیار محدود و اختصاصی شده است.

درمان اسهال شدید و مقاوم

• اصلی‌ترین مورد مصرف تایید شده تنتور اوپیوم، کنترل اسهال‌های حاد و شدیدی است که به درمان‌های خط اول (مانند لوپرامید) پاسخ نداده‌اند.
• توضیح کاربردی برای پزشک: آلکالوئیدهای موجود در اوپیوم با کاهش حرکات دودی روده و افزایش تون اسفنکترهای گوارشی، زمان عبور محتویات روده را طولانی کرده و جذب آب را افزایش می‌دهند.
• نکته بالینی: پزشک باید دقت کند که تنتور اوپیوم با پارگوریک (عصاره کافوردار اوپیوم) اشتباه نشود، زیرا غلظت مورفین در تنتور اوپیوم ۲۵ برابر بیشتر است. اشتباه در دوزبندی می‌تواند منجر به دپرسیون تنفسی مرگبار شود.

موارد مصرف خارج از برچسب
این موارد شامل کاربردهایی است که در پروتکل‌های درمانی خاص یا مطالعات بالینی معتبر مطرح شده‌اند اما ممکن است در برگه رسمی دارو قید نشده باشند.

مدیریت سندرم محرومیت نوزادی

• در نوزادانی که از مادران وابسته به اپیوئید متولد شده‌اند و دچار علائم ترک شدید هستند، دوزهای بسیار دقیق و رقیق شده از عصاره اوپیوم برای کنترل علائم سیستم عصبی مرکزی و گوارشی استفاده می‌شود.
• توضیح کاربردی برای پزشک: استفاده از اوپیوم در این مورد به دلیل وجود ترکیب آلکالوئیدها، گاهی نسبت به مورفین خالص برتری دارد زیرا باعث کنترل بهتر علائم گوارشی نوزاد می‌شود. با این حال، به دلیل سمیت احتمالی الکل موجود در تنتور، استفاده از محلول‌های بدون الکل ترجیح داده می‌شود.

تسکین دردهای شدید در مراقبت‌های تسکینی

• در برخی موارد خاص در طب تسکینی (مانند بیماران مبتلا به سرطان‌های پیشرفته گوارشی)، زمانی که سایر فرم‌های اپیوئیدی در دسترس نیستند یا بیمار دچار اسهال ناشی از بیماری و درد همزمان است، ممکن است از اوپیوم استفاده شود.
• توضیح کاربردی برای پزشک: به دلیل نیمه‌عمر و ترکیب متغیر آلکالوئیدها، این دارو خط اول درمان درد محسوب نمی‌شود و پزشک باید پایش دقیقی بر سطح هوشیاری و عملکرد تنفسی بیمار داشته باشد.

کنترل ترشحات بیش از حد در ایلئوستومی

• در بیمارانی که تحت جراحی ایلئوستومی قرار گرفته‌اند و دفعات تخلیه و حجم ترشحات آن‌ها بسیار بالا و منجر به اختلال الکترولیتی شده است، دوزهای پایین اوپیوم برای غلیظ کردن دفعیات تجویز می‌شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پتانسیل سمیت: به دلیل وجود مورفین بالا در تنتور استاندارد (۱۰ میلی‌گرم در هر میلی‌لیتر)، هرگونه خطای محاسباتی در دوز دارو خطرناک است.
• تداخلات دارویی: مصرف همزمان با سایر سرکوب‌کننده‌های سیستم عصبی مرکزی، الکل و بنزودیازپین‌ها خطر ایست تنفسی را به شدت افزایش می‌دهد.
• پایش بیمار: در طول درمان، وضعیت تنفسی، فشار خون و سطح هوشیاری بیمار باید به طور مداوم ارزیابی شود. همچنین بررسی وضعیت دفع و احتمال بروز یبوست شدید الزامی است.

مکانیسم اثر اوپیوم

اوپیوم حاوی مجموعه‌ای از آلکالوئیدها است که مهم‌ترین آن‌ها مورفین و کدئین هستند. مکانیسم اثر این دارو ترکیبی از اثرات این اجزا بر سیستم عصبی مرکزی و محیطی است.

اثر بر گیرنده‌های عصبی

• اجزای اصلی اوپیوم به طور مستقیم به گیرنده‌های اختصاصی اپیوئیدی (به ویژه نوع مو) در مغز، نخاع و دستگاه گوارش متصل می‌شوند. این اتصال باعث مهار مسیرهای انتقال درد و کاهش تحریک‌پذیری سلول‌های عصبی می‌شود.

اثر بر دستگاه گوارش

• یکی از کاربردی‌ترین مکانیسم‌های اوپیوم برای پزشکان، اثر مستقیم آن بر شبکه عصبی جداره روده است.
• کاهش حرکات دودی: با تحریک گیرنده‌های اپیوئیدی در روده، آزاد شدن استیل‌کولین مهار شده و در نتیجه حرکات پیش‌برنده روده به شدت کاهش می‌یابد.
• افزایش جذب آب: با طولانی شدن زمان حضور محتویات در روده، فرصت بیشتری برای جذب آب و الکترولیت‌ها فراهم می‌شود که این امر منجر به سفت شدن مدفوع و توقف اسهال می‌گردد.
• افزایش تون اسفنکترها: این دارو باعث افزایش انقباض اسفنکترهای گوارشی شده و تخلیه معده و روده را کند می‌کند.

فارماکوکینتیک اوپیوم

فارماکوکینتیک اوپیوم به دلیل وجود چندین ترکیب مختلف، پیچیده است اما عمدتاً تحت تاثیر رفتار فارماکولوژیک مورفین (جزء اصلی آن) قرار دارد.

جذب

• پس از مصرف خوراکی، آلکالوئیدهای اوپیوم به سرعت از دستگاه گوارش جذب می‌شوند. با این حال، به دلیل پدیده عبور اول کبدی، مقدار قابل توجهی از مورفین پیش از رسیدن به گردش خون سیستمیک در کبد متابولیزه می‌شود. فراهمی زیستی خوراکی آن در مقایسه با تزریق وریدی به طور قابل توجهی کمتر است.

توزیع

• اوپیوم و متابولیت‌های آن به طور گسترده در بافت‌های بدن توزیع می‌شوند. این ترکیبات از سد خونی مغزی عبور کرده و همچنین توانایی عبور از جفت و ورود به شیر مادر را دارند که پتانسیل ایجاد وابستگی فیزیکی در جنین یا نوزاد را به همراه دارد. اتصال به پروتئین‌های پلاسما برای مورفین حدود ۳۰ تا ۳۵ درصد گزارش شده است.

متابولیسم

• متابولیسم اصلی در کبد و عمدتاً از طریق فرآیند گلوکورونیداسیون انجام می‌شود. مهم‌ترین متابولیت حاصل، مورفین ۶ گلوکورونید است که خود دارای اثرات ضد درد بسیار قوی و طولانی‌مدت می‌باشد. وجود نارسایی کبدی می‌تواند منجر به تجمع این ترکیبات و افزایش خطر دپرسیون تنفسی شود.

دفع

• دفع اصلی دارو و متابولیت‌های آن از طریق کلیه‌ها و به واسطه ادرار انجام می‌شود (حدود ۹۰ درصد). مقدار کمی نیز از طریق صفرا و مدفوع دفع می‌گردد. نیمه‌عمر حذفی مورفین موجود در اوپیوم به طور متوسط بین ۲ تا ۴ ساعت است، اما اثرات گوارشی آن (مانند ضد اسهال) ممکن است به دلیل مکانیسم‌های محیطی طولانی‌تر باقی بماند. در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، تجمع متابولیت‌های فعال می‌تواند منجر به سمیت شدید شود که نیازمند تنظیم دقیق دوز توسط پزشک است.

منع مصرف اوپیوم

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
مصرف اوپیوم در شرایط زیر به دلیل خطر بروز عوارض تهدیدکننده حیات، ممنوعیت مطلق یا احتیاط شدید دارد:

نارسایی شدید تنفسی و آسم حاد

• اوپیوم به دلیل داشتن مورفین، یک سرکوب‌کننده قوی مرکز تنفس است. در بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریه، آسم حاد یا هرگونه نقص در تهویه ریوی، مصرف این دارو می‌تواند منجر به ایست تنفسی شود.

انسداد گوارشی و ایلئوس پارالیتیک

• در مواردی که مشکوک به انسداد روده یا فلج حرکات روده هستید، مصرف اوپیوم ممنوع است. این دارو با کاهش شدید حرکات دودی، وضعیت انسداد را وخیم‌تر کرده و خطر سوراخ شدن روده یا مگاکولون سمی را افزایش می‌دهد.

اسهال ناشی از مسمومیت یا باکتری‌های مهاجم

• اگر اسهال بیمار ناشی از سموم یا باکتری‌هایی مانند سالمونلا، شیگلا یا کلستریدیوم دیفیسیل باشد، مهار حرکات روده توسط اوپیوم باعث احتباس سموم و پاتوژن‌ها در بدن شده و خطر سپسیس و التهاب شدید روده را به همراه دارد.

ضربه به سر و افزایش فشار داخل جمجمه

• اوپیوم می‌تواند فشار داخل جمجمه را افزایش دهد. همچنین با ایجاد تنگی مردمک و تغییر در سطح هوشیاری، نشانه‌های بالینی مهم در بیماران دچار ضربه مغزی را پنهان کرده و تشخیص وضعیت بیمار را برای پزشک دشوار می‌کند.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
اوپیوم حاوی آلکالوئیدهایی است که به راحتی از سد جفتی عبور کرده و در شیر مادر ترشح می‌شوند.

دوران بارداری

مصرف طولانی‌مدت اوپیوم در دوران بارداری می‌تواند منجر به وابستگی فیزیکی جنین شود.

• سندرم محرومیت نوزادی: پس از تولد، نوزاد ممکن است دچار علائم شدید ترک شامل تشنج، تحریک‌پذیری بیش از حد، گریه‌های غیرطبیعی و اختلالات گوارشی شود. مصرف این دارو تنها در صورتی مجاز است که سود درمانی آن به طور قطعی بر خطرات جنینی ارجحیت داشته باشد.

دوران شیردهی

مورفین و سایر اجزای اوپیوم در شیر مادر ترشح می‌شوند.

• خطر برای نوزاد: نوزادان شیرخوار نسبت به اثرات اپیوئیدها بسیار حساس هستند. مصرف این دارو توسط مادر می‌تواند باعث خواب‌آلودگی شدید، اشکال در شیر خوردن و دپرسیون تنفسی خطرناک در نوزاد شود. در صورت ضرورت مصرف توسط مادر، شیردهی باید قطع گردد.

موارد منع مصرف در کودکان
استفاده از فرآورده‌های حاوی اوپیوم در جمعیت اطفال با حساسیت بالایی همراه است.

خطر مسمومیت حاد

• کودکان، به ویژه نوزادان و کودکان زیر ۱۲ سال، نسبت به اثرات سرکوب‌کننده تنفسی اپیوئیدها بسیار حساس‌تر از بزرگسالان هستند. کوچک‌ترین خطا در محاسبه دوز بر اساس وزن می‌تواند منجر به مرگ شود.

محدودیت‌های سنی

• در بسیاری از پروتکل‌های بین‌المللی، مصرف تنتور اوپیوم برای درمان اسهال در کودکان به طور کلی توصیه نمی‌شود، مگر در موارد بسیار خاص مانند مدیریت سندرم محرومیت در نوزادان تحت نظارت دقیق متخصص در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان.

تداخل با بیماری‌های ویروسی

• به دلیل وجود مقادیر اندک کدئین و سایر مشتقات در اوپیوم، مصرف آن در کودکانی که دچار بیماری‌های ویروسی هستند ممکن است با خطرات جانبی همراه باشد و ترجیح بر استفاده از درمان‌های جایگزین ایمن‌تر است.

عوارض جانبی اوپیوم

عوارض جانبی بسیار شایع (بیش از ۱۰ درصد)

این دسته از عوارض به دلیل اثر مستقیم بر گیرنده‌های اپیوئیدی در دستگاه گوارش و سیستم عصبی مرکزی با فراوانی بالایی رخ می‌دهند:

• یبوست: این شایع‌ترین عارضه است که در بیش از ۴۰ تا ۹۰ درصد بیماران (بسته به طول درمان) مشاهده می‌شود. اوپیوم با مهار حرکات روده، باعث تاخیر در دفع و سفت شدن مدفوع می‌گردد.
• خواب‌آلودگی و گیجی: حدود ۱۰ تا ۳۰ درصد بیماران درجاتی از کاهش سطح هوشیاری یا میل به خواب را تجربه می‌کنند.
• تهوع و استفراغ: در حدود ۱۵ تا ۴۰ درصد بیماران، به ویژه در ابتدای شروع درمان، به دلیل تحریک مستقیم مرکز استفراغ در مغز رخ می‌دهد.
• خشکی دهان: در بیش از ۱۰ درصد موارد به دلیل کاهش ترشحات غدد بزاقی گزارش شده است.

عوارض جانبی شایع (۱ تا ۱۰ درصد)

این عوارض در بسیاری از بیماران مشاهده می‌شوند و مدیریت بالینی آن‌ها برای تداوم درمان ضروری است:

• خارش و واکنش‌های پوستی: حدود ۲ تا ۱۰ درصد بیماران به دلیل آزادسازی هیستامین دچار خارش یا قرمزی پوست می‌شوند.
• سرگیجه و عدم تعادل: در ۵ تا ۱۰ درصد موارد گزارش شده است که خطر سقوط را به ویژه در سالمندان افزایش می‌دهد.
• تنگ شدن مردمک چشم: این یک علامت بالینی مهم است که در حدود ۵ تا ۱۰ درصد بیماران به وضوح مشاهده می‌شود.
• احتباس ادراری: حدود ۳ تا ۷ درصد بیماران، به ویژه مردان مسن، ممکن است در شروع ادرار یا تخلیه کامل مثانه دچار مشکل شوند.
• تعریق بیش از حد: در ۲ تا ۵ درصد موارد مشاهده شده است.

عوارض جانبی با فراوانی نامشخص (نادر اما جدی)

برخی عوارض به دلیل ماهیت داروی اوپیوم و تداخلات آن رخ می‌دهند که درصد دقیق آن‌ها در مطالعات بزرگ مشخص نیست، اما اهمیت بالینی بالایی دارند:

• سرکوب تنفسی: این خطرناک‌ترین عارضه جانبی است که با افزایش دوز ارتباط مستقیم دارد. کاهش تعداد تنفس به کمتر از ۸ بار در دقیقه یک فوریت پزشکی محسوب می‌شود.
• افت فشار خون وضعیتی: بیمار ممکن است هنگام برخاستن ناگهانی دچار افت فشار و سیاهی رفتن چشم شود.
• تغییرات خلقی: شامل یوفوریا (خوش‌حالی مفرط) یا در مواردی دیسفوریا (ناآرامی و اضطراب) است.
• اسپاسم مجاری صفراوی: به دلیل انقباض اسفنکتر اودی، ممکن است دردهای شکمی مشابه قولنج صفراوی ایجاد شود.

ملاحظات بالینی برای پزشک

• تحمل دارویی: توجه داشته باشید که بیمار نسبت به اکثر عوارض جانبی (به جز یبوست و تنگی مردمک) به مرور زمان تحمل پیدا می‌کند.
• پایش تنفسی: در بیماران با وزن بالا یا مبتلا به آپنه خواب، پایش اکسیژن خون در شروع درمان توصیه می‌شود.
• پیشگیری از یبوست: به دلیل درصد بسیار بالای بروز یبوست، توصیه می‌شود همزمان با شروع اوپیوم، پروتکل‌های پیشگیری از یبوست (مانند افزایش مصرف فیبر یا ملین‌های ملایم) آغاز گردد.

تداخلات دارویی اوپیوم

مشخصات کلی تداخلات:

1.  جزء اتانول (در برخی فرمولاسیون‌ها):

• سوبسترای الکل دهیدروژناز
• تشدید اثرات تضعیف‌کننده CNS

2. جزء اوپیوم:

• تشدید اثرات تضعیف‌کننده CNS
• تشدید اثرات کاهنده فشارخون
• کاهش آستانه تشنج
• آگونیست اوپیوئیدی
• تشدید اثرات سروتونرژیک
• تشدید اثرات هورمون ضد ادراری

برخی از فراورده‌های حاوی اوپیوم (به طور مثال تنتور آن) حاوی اتانول هستند.

تداخلات رده X (پرهیز):

آزلاستین (نازال)، برومپریدول، الوکسادولین، اوپیوئیدها (میکس آگونیست/ آنتاگونیست ها)، اورفنادرین، اوکسوممازین، پارالدهید، تالیدومید

کاهش اثرات داروها توسط اوپیوم:

دیورتیک ها، داروهای معدی- روده‌ای (پروکینتیک)، پگ‌ویزومانت، سینکالید

کاهش اثرات اوپیوم توسط داروها:

نالمفن، نالتروکسون، اندانسترون، اوپیوئیدها (میکس آگونیست/ آنتاگونیست ها)

افزایش اثرات داروها توسط اوپیوم:

آلویموپان، آزلاستین (نازال)، بلونانسرین، دسموپرسین، دیورتیک ها، الوکسادولین، فلونیترازپام، متوتری‌مپرازین، متی‌روسین، آگونیست های اوپیوئیدی، اورفنادرین، اوکسی‌کدون، پارالدهید، پیریبدیل، پرامی‌پکسول، راموسترون، روپینیرول، روتیگوتین، مهارکننده‌های اختصاصی باز جذب سروتونین، داروهای سروتونرژیک (خطر بالا)، سوورکسانت، تالیدومید، زولپیدم

افزایش اثرات اوپیوم توسط داروها:

آلیزاپرید، آمفتامین‌ها، داروهای آنتی کولینرژیک، بریمونیدین (موضعی)، بروموپرید، برومپریدول، کانابیدیول، ماری‌جوانا (شاهدانه)، کلرمتیازول، کلرفنسین کاربامات، داروهای تضعیف‌کننده CNS، دایمتیندن (موضعی)، درونابینول، دروپریدول، گیاه کاوا، لمبورکسانت، لیسورید، لوفکسیدین، منیزیم سولفات، متوتری‌مپرازین، مینوسیکلین (سیستمیک)، نابیلون، اوکسوممازین، پرامپانل، روفینامید، سدیم اکسیبات، سوکسینیل کولین، تتراهیدروکانابینول و کانابیدیول

تداخلات دارویی مهم اوپیوم

اوپیوم به دلیل داشتن آلکالوئیدهایی نظیر مورفین، تداخلات گسترده‌ای با داروهایی دارد که بر سیستم عصبی مرکزی اثر می‌گذارند.
داروهای آرام‌بخش و خواب‌آور

• بنزودیازپین‌ها نظیر دیازپام، آلپرازولام و لورازپام: مصرف همزمان این داروها با اوپیوم خطر بسیار بالایی برای ایجاد خواب‌آلودگی عمیق، ایست تنفسی، کما و مرگ دارد. این ترکیب خطرناک‌ترین تداخل دارویی برای اپیوئیدها محسوب می‌شود.
• باربیتورات‌ها مانند فنوباربیتال: این داروها اثر سرکوب‌کنندگی اوپیوم بر مرکز تنفس را به شدت تقویت می‌کنند.

داروهای ضد افسردگی و مهارکننده آنزیم

• داروهای مهارکننده مونوآمین اکسیداز نظیر ترانیل‌سیپرومین و فنلزین: مصرف اوپیوم در بیمارانی که این داروها را مصرف می‌کنند یا در دو هفته اخیر مصرف کرده‌اند، می‌تواند منجر به تحریک شدید سیستم عصبی، تب بسیار بالا، تشنج و افت یا افزایش شدید فشار خون شود.
• مهارکننده‌های بازجذب سروتونین مانند فلوکستین و سرترالین: خطر بروز سندرم سروتونین که یک وضعیت اورژانسی با علائم لرزش، سفتی عضلات و تغییرات هوشیاری است، افزایش می‌یابد.

داروهای آنتی‌کولینرژیک

• دی‌سیکلومین و هیوسین: مصرف همزمان با اوپیوم خطر ابتلا به یبوست شدید و انسداد روده یا احتباس ادراری حاد را به دلیل فلج کردن حرکات دودی روده افزایش می‌دهد.

سایر مسکن‌ها و داروهای بیهوشی

• مسکن‌های اپیوئیدی دیگر مانند متادون یا ترامادول: خطر سمیت ناشی از دوز اضافی و سرکوب شدید سیستم عصبی مرکزی را افزایش می‌دهند.
• داروهای بیهوشی عمومی: اثر این داروها بر قلب و تنفس در حضور اوپیوم به شدت تقویت می‌شود و نیاز به تنظیم دقیق دوز توسط متخصص بیهوشی دارد.

تداخل اوپیوم با غذا و نوشیدنی

• نوشیدنی‌های حاوی الکل: این مهم‌ترین تداخل غیردارویی است. الکل اثرات سمی اوپیوم را بر سیستم تنفسی به طور تصاعدی افزایش داده و می‌تواند باعث آزاد شدن سریع تمام محتوای دارویی در خون و مرگ ناگهانی شود.
• غذاهای چرب: مصرف غذاهای بسیار چرب ممکن است جذب برخی آلکالوئیدهای اوپیوم را افزایش داده یا سرعت تخلیه معده را تغییر دهد که منجر به تغییر در زمان شروع اثر دارو می‌شود.
• فیبرهای غذایی: از آنجایی که اوپیوم به شدت باعث یبوست می‌شود، رژیم غذایی کم‌فیبر در طول درمان می‌تواند منجر به انسداد روده شود.

تداخل اوپیوم در نتایج آزمایش‌های تشخیصی

پزشک باید در هنگام تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیماران مصرف‌کننده اوپیوم به موارد زیر توجه داشته باشد:

• آزمایش‌های عملکرد کبد و کیسه صفرا: اوپیوم می‌تواند باعث انقباض اسفنکتر اودی شود که منجر به افزایش کاذب و موقتی سطح آنزیم‌های کبدی (مانند آمیلاز، لیپاز و بیلی‌روبین) در آزمایش خون می‌شود. این وضعیت ممکن است به اشتباه به عنوان حمله صفراوی یا پانکراتیت تشخیص داده شود.
• آزمایش قند خون: اپیوئیدها می‌توانند در متابولیسم گلوکز مداخله کرده و منجر به نتایج غیرطبیعی (افزایش یا کاهش قند خون) در بیماران حساس شوند.
• تست‌های ادراری غربالگری مواد: مصرف درمانی اوپیوم منجر به مثبت شدن تست‌های ادراری برای مرفین و کدئین می‌شود. پزشک باید این موضوع را در پرونده‌های قانونی یا استخدامی بیمار مد نظر قرار دهد.
• سطح پرولاکتین: مصرف مزمن اوپیوم می‌تواند منجر به افزایش سطح هورمون پرولاکتین در خون شود که ممکن است در نتایج آزمایش‌های هورمونی اختلال ایجاد کند.

هشدار ها اوپیوم

هشدارهای جامع و کاربردی برای پزشکان
اوپیوم به دلیل دارا بودن غلظت بالای مورفین و سایر آلکالوئیدها، پتانسیل بالایی برای ایجاد عوارض جدی دارد. توجه به هشدارهای زیر در مدیریت بیمار الزامی است:

خطر خطای دارویی مرگبار

• بزرگترین هشدار بالینی در مورد این دارو، اشتباه گرفتن "تنتور اوپیوم" با "تنتور اوپیوم کافوردار" یا همان پارگوریک است. تنتور اوپیوم استاندارد ۲۵ برابر قوی‌تر از نوع کافوردار آن است. اشتباه در تجویز این دو به جای یکدیگر می‌تواند منجر به دوز بیش از حد و ایست تنفسی فوری شود. پزشک باید در نسخه کتبی بر غلظت دقیق تاکید کند.

پتانسیل بالای سوءمصرف و وابستگی

• اوپیوم در رده داروهای تحت کنترل شدید قرار دارد. مصرف طولانی‌مدت آن حتی در مقادیر درمانی می‌تواند منجر به وابستگی فیزیکی و روان‌شناختی شود. قطع ناگهانی دارو پس از مصرف مداوم، منجر به بروز علائم شدید ترک می‌شود.

سرکوب سیستم تنفسی

• مانند تمام مشتقات تریاک، اوپیوم مرکز تنفس در مغز را سرکوب می‌کند. این اثر به دوز مصرفی بستگی دارد و در بیماران سالمند، افراد مبتلا به چاقی مفرط یا بیماران دارای نارسایی‌های ریوی بسیار خطرناک‌تر است. پایش نرخ تنفس در شروع درمان ضروری است.

خطر مصرف همزمان با بنزودیازپین‌ها

• تجویز همزمان اوپیوم با داروهای آرام‌بخش مانند دیازپام، آلپرازولام یا سایر سرکوب‌کننده‌های سیستم عصبی مرکزی و الکل، خطر خواب‌آلودگی عمیق، ایست تنفسی، کما و مرگ را به شدت افزایش می‌دهد. این ترکیب تنها در مواردی که هیچ جایگزین درمانی وجود ندارد و با کمترین دوز ممکن باید استفاده شود.

پوشش علائم حاد شکمی

• اوپیوم با کاهش حرکات روده و تسکین درد، ممکن است علائم بیماری‌های جدی جراحی مانند آپاندیسیت یا پارگی روده را پنهان کند و تشخیص بالینی پزشک را به تاخیر بیندازد.

مسمومیت (اوردوز) اوپیوم و درمان آن
مسمومیت با اوپیوم یک فوریت پزشکی است که در صورت عدم مداخله سریع می‌تواند منجر به مرگ شود.

علائم و نشانه‌های مسمومیت شدید با اوپیوم

• تثلیث کلاسیک اپیوئیدی: کاهش سطح هوشیاری یا کما، تنفس بسیار سطحی و کند (کمتر از ۸ تا ۱۰ بار در دقیقه) و مردمک‌های بسیار کوچک و سوزنی.
• علائم پوستی: پوست سرد و نمناک که ممکن است در مراحل پیشرفته به رنگ آبی یا کبود درآید.
• علائم قلبی: کاهش فشار خون و ضربان قلب کند.
• شلی عضلانی: شل شدن کامل عضلات ارادی بدن.

اقدامات درمانی و مدیریت بالینی مسمومیت (اوردوز) اوپیوم

درمان باید بلافاصله با تمرکز بر باز نگه داشتن راه‌های هوایی و حمایت تنفسی آغاز شود:

• حمایت تنفسی: برقراری تهویه مناسب با استفاده از کیسه هوا یا دستگاه تنفس مصنوعی در صورت نیاز اولین اولویت است.
• استفاده از پادتن اختصاصی (نالوکسان): نالوکسان به عنوان آنتاگونیست اختصاصی گیرنده‌های اپیوئیدی باید به صورت وریدی، عضلانی یا داخل بینی تجویز شود. به دلیل اینکه نیمه‌عمر نالوکسان بسیار کوتاه‌تر از اجزای اوپیوم است، دوزهای تکرار شونده یا انفوزیون مداوم برای جلوگیری از بازگشت علائم مسمومیت و سرکوب تنفسی ضروری است.
• تخلیه معده: اگر زمان کوتاهی از مصرف خوراکی گذشته باشد، شستشوی معده یا استفاده از زغال فعال تحت نظارت پزشک برای جلوگیری از جذب بیشتر دارو انجام می‌شود.
• پایش مداوم: بیمار باید حداقل به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت در بخش مراقبت‌های ویژه تحت نظر باشد، زیرا متابولیت‌های اوپیوم ممکن است باعث بازگشت دیرهنگام علائم مسمومیت شوند.

توصیه های دارویی اوپیوم

توصیه‌های دارویی برای بیمار

آموزش دقیق به بیمار برای جلوگیری از مسمومیت اتفاقی و سوءمصرف این دارو بسیار حیاتی است. نکات زیر باید به بیمار منتقل شود:

• دقت در اندازه‌گیری دوز: به بیمار تاکید کنید که فقط از ابزار اندازه‌گیری مخصوص (قطره‌چکان یا سرنگ مدرج) همراه دارو استفاده کند. استفاده از قاشق‌های خانگی می‌تواند منجر به دوز بیش از حد و ایست تنفسی شود.
• ممنوعیت مصرف الکل: بیمار باید بداند که مصرف حتی مقدار کمی الکل همزمان با این دارو می‌تواند منجر به مرگ ناگهانی شود.
• هشدار در مورد هوشیاری: این دارو باعث خواب‌آلودگی و گیجی شدید می‌شود. بیمار تا زمان مشخص نشدن اثر دارو، نباید رانندگی کند یا با دستگاه‌های خطرناک کار کند.
• پیشگیری از یبوست: به بیمار توصیه کنید مصرف مایعات و فیبر را افزایش دهد، زیرا این دارو تقریباً در تمام مصرف‌کنندگان باعث یبوست می‌شود.
• نحوه قطع دارو: به بیمار هشدار دهید که پس از مصرف طولانی‌مدت، دارو را به طور ناگهانی قطع نکند؛ زیرا ممکن است دچار علائم شدید ترک (مانند لرزش، تعریق و بی‌قراری) شود.
• ایمنی در منزل: دارو باید دور از دسترس کودکان و در محلی قفل‌شده نگهداری شود. بلع اتفاقی حتی دوزهای کم این دارو توسط کودکان می‌تواند کشنده باشد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

مدیریت بالینی اوپیوم به دلیل غلظت بالای مورفین نیازمند نظارت دقیق و حرفه‌ای است:

• جلوگیری از خطای نسخه نویسی: در هنگام نوشتن نسخه، نام کامل دارو را ذکر کنید و از اختصار خودداری کنید. حتماً غلظت ۱۰ میلی‌گرم در میلی‌لیتر را قید کنید تا با پارگوریک (که ۲۵ برابر ضعیف‌تر است) اشتباه نشود.
• پایش وضعیت تنفسی: در بیماران مسن، افراد با سابقه بیماری ریوی یا کسانی که چاقی مفرط دارند، پایش تعداد تنفس و سطح اکسیژن خون در شروع درمان الزامی است.
• ارزیابی پتانسیل سوءمصرف: پیش از تجویز، سابقه بیمار در مورد اختلالات مصرف مواد را بررسی کنید. این دارو پتانسیل بالایی برای ایجاد وابستگی فیزیکی و روانی دارد.
• مدیریت تداخلات دارویی: از تجویز همزمان این دارو با بنزودیازپین‌ها، شل‌کننده‌های عضلانی و سایر سرکوب‌کننده‌های سیستم عصبی مرکزی خودداری کنید، مگر در موارد بسیار ضروری و با دوز بسیار پایین.
• پایش علائم مسمومیت: به تیم پرستاری و همراهان بیمار آموزش دهید که در صورت مشاهده مردمک‌های سوزنی، تنفس سطحی یا کاهش سطح هوشیاری، فوراً پروتکل درمان با نالوکسان را آغاز کنند.
• مصرف در سالمندان: دوز شروع در افراد مسن باید بسیار پایین‌تر باشد، زیرا نیمه‌عمر دارو در این افراد طولانی‌تر شده و خطر افتادن و شکستگی به دلیل گیجی افزایش می‌یابد.