پالموناری سورفکتان چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف پالموناری سورفکتان

موارد مصرف تایید شده

۱. پیشگیری از سندرم زجر تنفسی در نوزادان نارس

• سورفکتانت‌ها به عنوان درمان پروفیلاکتیک در نوزادان بسیار نارس (معمولاً با سن بارداری کمتر از 29 تا 32 هفته) یا نوزادانی که وزن هنگام تولد آن‌ها بسیار پایین است، استفاده می‌شوند.
• نکات کاربردی و بالینی برای پزشک: تجویز باید در اسرع وقت و ترجیحاً در عرض 15 تا 30 دقیقه پس از تولد انجام شود. پیشگیری در نوزادانی که مادران آن‌ها کورتیکواستروئیدهای پیش از زایمان دریافت نکرده‌اند، اهمیت مضاعفی دارد. بلافاصله پس از تجویز، پزشک باید آمادگی کامل برای تغییرات سریع در کمپلیانس ریه را داشته باشد؛ زیرا بهبود سریع الاستیسیته ریه نیازمند کاهش فوری فشارهای دستگاه ونتیلاتور (مانند فشار اوج دمی) و کسر اکسیژن است تا از بروز باروتروما، پنوموتوراکس و هیپراکسی جلوگیری شود.

۲. درمان نجات‌بخش سندرم زجر تنفسی در نوزادان

• این مورد برای نوزادان نارسی که از قبل علائم بالینی و رادیولوژیک سندرم زجر تنفسی را نشان داده‌اند و نیاز به لوله‌گذاری تراشه و تهویه مکانیکی دارند، تایید شده است.
• نکات کاربردی و بالینی برای پزشک: تجویز باید به محض تایید تشخیص بالینی انجام گیرد. اثربخشی دارو زمانی به حداکثر می‌رسد که در ساعات اولیه پس از تولد (معمولاً قبل از 8 ساعت اول) تجویز شود. دوزهای بعدی در صورت تداوم نیاز به تهویه مکانیکی و اکسیژن با غلظت بالا، معمولاً با فواصل 6 تا 12 ساعت قابل تکرار هستند. پایش مداوم گازهای خونی و اکسیژن‌سنجی شریانی در طول و پس از تزریق داخل تراشه الزامی است تا از نوسانات شدید اکسیژناسیون مغزی پیشگیری گردد.

موارد مصرف خارج از برچسب

۱. سندرم آسپیراسیون مکونیوم

• حضور مکونیوم در مجاری هوایی باعث غیرفعال شدن سورفکتانت درون‌زا، التهاب ریوی و انسداد مجاری می‌شود. استفاده از سورفکتانت برون‌زا می‌تواند بر این غیرفعال‌سازی غلبه کند.
• نکات کاربردی و بالینی برای پزشک: در نوزادان مبتلا به نوع شدید این سندرم که دچار نارسایی تنفسی مقاوم هستند، تجویز سورفکتانت می‌تواند نیاز به اکسیژناسیون غشایی برون‌پیکری را کاهش دهد. گاهی از تکنیک شستشوی ریه با سورفکتانت رقیق‌شده برای پاکسازی مکونیوم و همزمان بازگرداندن عملکرد سورفکتانت استفاده می‌شود. این روش نیازمند مهارت بالای تیم احیا و پایش دقیق همودینامیک است.

۲. خونریزی ریوی در نوزادان

• پروتئین‌های موجود در خون، به ویژه هموگلوبین و فیبرین، مهارکننده‌های قوی سورفکتانت طبیعی ریه هستند. پس از وقوع خونریزی ریوی، بیمار دچار افت شدید اکسیژناسیون می‌شود.
• نکات کاربردی و بالینی برای پزشک: پس از تثبیت اولیه بیمار، ساکشن خون از مجاری هوایی و افزایش فشار پایان دمی، تزریق سورفکتانت می‌تواند کشش سطحی آلوئول‌ها را بازیابی کرده و تبادل گازها را به طور چشمگیری بهبود بخشد. با این حال، به دلیل خطر تکرار خونریزی یا غیرفعال شدن مجدد دارو، ممکن است به دوزهای بالاتر یا تکرار دوز نیاز باشد.

۳. سندرم زجر تنفسی حاد در کودکان و بزرگسالان

• اگرچه آسیب شناسی این سندرم شامل اختلال شدید در عملکرد سورفکتانت ریوی است، اما استفاده روتین از این داروها در سنین بالاتر هنوز مورد تایید رسمی قرار نگرفته است.
• نکات کاربردی و بالینی برای پزشک: شواهد بالینی در بزرگسالان نشان‌دهنده کاهش قابل توجه مرگ‌ومیر نیست و مصرف آن توصیه نمی‌شود. اما در کودکان مبتلا به نارسایی تنفسی حاد ناشی از عوامل مستقیم ریوی (مانند پنومونی ویروسی شدید یا غرق‌شدگی)، تجویز سورفکتانت به صورت موردی و در شرایط بحرانی ممکن است باعث بهبود موقت اکسیژناسیون شود. چالش اصلی در این بیماران، نحوه رساندن یکنواخت دارو به تمام بخش‌های ریه آسیب‌دیده و هزینه بسیار بالای دوزهای مورد نیاز برای وزن‌های بالاتر است.

مکانیسم اثر پالموناری سورفکتان

سورفکتانت‌های ریوی برون‌زا که به صورت دارویی تجویز می‌شوند، به طور مستقیم جایگزین کمبود سورفکتانت درون‌زا در آلوئول‌های ریوی می‌شوند. مکانیسم عملکرد این داروها از نظر فیزیکی و بیولوژیکی شامل موارد زیر است:

۱. کاهش کشش سطحی آلوئولی

• اصلی‌ترین وظیفه سورفکتانت، کاهش کشش سطحی در سطح مشترک هوا و مایع در پوشش داخلی آلوئول‌ها است. بر اساس قانون لاپلاس به فرمول P=2T/r (که در آن فشار معادل دو برابر کشش سطحی تقسیم بر شعاع آلوئول است)، در صورت عدم حضور سورفکتانت، آلوئول‌های کوچکتر در پایان بازدم تمایل شدیدی به کلاپس و روی هم خوابیدن دارند. سورفکتانت دارویی با قرارگیری در این سطح مشترک، کشش سطحی را در زمان پایان بازدم به نزدیک 0 می‌رساند و از کلاپس آلوئولی و آتلکتازی جلوگیری می‌کند.

۲. بهبود کمپلیانس ریه و حجم باقیمانده عملکردی

• با تثبیت آلوئول‌ها و جلوگیری از روی هم خوابیدن آن‌ها، کمپلیانس (پذیرش) ریه به شدت افزایش می‌یابد. این امر باعث می‌شود ریه‌ها با فشار کمتری از سوی دستگاه ونتیلاتور باز شوند، کار تنفسی بیمار به شدت کاهش یابد و تبادل گازهای خونی (به ویژه جذب اکسیژن و دفع دی‌اکسید کربن) بهبود چشمگیری پیدا کند.

۳. نقش پروتئین‌های اختصاصی سورفکتانت

• سورفکتانت‌های دارویی طبیعی عموماً حاوی فسفولیپیدها (به ویژه دی‌پالمیتویل فسفاتیدیل کولین) و پروتئین‌های هیدروفوبیک خاص هستند. این پروتئین‌ها برای جذب سریع فسفولیپیدها به سطح مشترک هوا و مایع و پخش شدن فوری آن‌ها در سراسر مجاری هوایی ضروری هستند. این ویژگی باعث می‌شود تا توزیع دارو در ریه در کسری از ثانیه انجام شود و اثربخشی بالینی آن با سرعت بالایی رخ دهد.

فارماکوکینتیک پالموناری سورفکتان

جذب و توزیع

• این داروها مستقیماً به داخل تراشه تزریق می‌شوند. توزیع آن‌ها در بافت ریه به نیروی جاذبه، حجم دوز تزریقی، پوزیشن بیمار و تنظیمات تهویه مکانیکی در زمان تجویز بستگی دارد. جذب سیستمیک این داروها از طریق جریان خون و گردش خون عمومی تقریباً در حد 0 درصد است و مقادیر ناچیزی وارد جریان خون می‌شود؛ بنابراین عوارض سیستمیک خارج از ریه در این داروها به ندرت مشاهده می‌شود. شروع اثر این دارو بسیار سریع است و معمولاً پزشک می‌تواند بهبود اکسیژناسیون و کمپلیانس ریوی را در عرض 5 تا 30 دقیقه پس از تزریق مشاهده کند.

متابولیسم و بازیافت درون‌سلولی

• متابولیسم سورفکتانت‌های برون‌زا مشابه سورفکتانت‌های طبیعی بدن است. پس از پخش شدن در آلوئول‌ها، لیپیدها و پروتئین‌های موجود در دارو عمدتاً توسط پنوموسیت‌های نوع دو در دیواره آلوئول‌ها برداشت می‌شوند. درون این سلول‌ها، اجزای دارو مجدداً بسته‌بندی شده و در اجسام لاملار ذخیره می‌شوند تا دوباره در چرخه ترشح سورفکتانت طبیعی ریه مورد استفاده قرار گیرند. این چرخه بازیافت بسیار کارآمد است.

پاکسازی و دفع

• علاوه بر بازیافت توسط سلول‌های اپیتلیال ریه، بخش دیگری از سورفکتانت‌های پیر یا تخریب شده توسط ماکروفاژهای آلوئولی بلعیده و تجزیه می‌شوند. مسیر پاکسازی سیستمیک (مانند دفع از طریق کبد یا کلیه) در پاکسازی این داروها نقشی ندارد. خروج دارو از مجاری هواییانی از طریق پاکسازی موکوسی و مژه‌ای نیز بخش کوچکی از دفع را شامل می‌شود.

نیمه‌عمر بیولوژیک

• نیمه‌عمر بیولوژیکی دقیق در بیماران مختلف بسته به شدت بیماری و سن نوزاد متفاوت است. مطالعات نشان می‌دهد که نیمه‌عمر پاکسازی فسفاتیدیل کولین از فضای آلوئولی در حدود 20 تا 30 ساعت متغیر است. با این حال، اثر بالینی یک دوز واحد ممکن است به دلیل پدیده غیرفعال شدن سورفکتانت توسط پروتئین‌های سرمی نشتی در آلوئول‌ها (در اثر التهاب یا خونریزی)، زودتر از بین برود و نیاز به تکرار دوز در فواصل 6 تا 12 ساعت ایجاد شود.

توصیه‌های فارماکولوژیک ویژه کادر درمان
برای دستیابی به حداکثر اثربخشی دارویی و توزیع یکنواخت فضایی در ریه‌ها، رعایت سرعت تزریق و تکنیک چرخش بیمار حین تجویز بسیار کلیدی است. همچنین، پایش مداوم گازهای خونی شریانی پس از تجویز الزامی است، زیرا تغییرات سریع کمپلیانس مستلزم کاهش فوری فشارهای ونتیلاتور است تا از آسیب باروتروما و پارگی آلوئول‌ها جلوگیری به عمل آید. استفاده از دوزهای استاندارد بر اساس وزن (اغلب بین 100 تا 200 میلی‌گرم بر کیلوگرم از فسفولیپید) برای اشباع کامل فضای آلوئولی ضروری است.

منع مصرف پالموناری سورفکتان

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
به طور کلی، از آنجا که داروهای سورفکتانت ریوی به عنوان یک درمان جایگزین فیزیولوژیک و نجات‌دهنده حیات برای سندرم زجر تنفسی نوزادان تجویز می‌شوند، هیچ مورد منع مصرف مطلقی برای استفاده از آن‌ها در اندیکاسیون‌های تایید شده وجود ندارد. با این حال، در برخی شرایط بالینی خاص، تجویز این دارو نیازمند احتیاط شدید است یا اثربخشی آن به شدت کاهش می‌یابد:

خونریزی حاد ریوی 

• پروتئین‌های موجود در خون به شدت با سورفکتانت وارد شده به ریه تداخل ایجاد کرده و آن را غیرفعال می‌کنند. اگرچه گاهی از سورفکتانت برای مدیریت خونریزی ریوی به صورت خارج از برچسب استفاده می‌شود، اما وجود خونریزی فعال و حجیم در مجاری هوایی می‌تواند مانع از عملکرد صحیح دارو شود و نیاز به دوزهای بالاتر یا پاکسازی راه هوایی پیش از تجویز دارد.

ناهنجاری‌های مادرزادی کشنده

• در نوزادانی که دارای ناهنجاری‌های کروموزومی یا ساختاری ناسازگار با حیات هستند، تجویز سورفکتانت از نظر اخلاق پزشکی و دستورالعمل‌های بالینی توصیه نمی‌شود.

فتق مادرزادی دیافراگم

• در این بیماران، مشکل اصلی هیپوپلازی ریه و فشار مکانیکی احشاء شکمی بر قفسه سینه است. استفاده روتین از سورفکتانت در این شرایط نه تنها سودی ندارد، بلکه ممکن است با ایجاد تغییرات ناگهانی در کمپلیانس ریه سالم، خطر پارگی ریه را افزایش دهد، مگر آنکه شواهد روشنی از کمبود سورفکتانت به دلیل نارس بودن نوزاد وجود داشته باشد.

تثبیت نشدن وضعیت همودینامیک

• در بیمارانی که دچار شوک شدید، افت ضربان قلب مداوم یا ایست قلبی تنفسی هستند، تجویز دارو باید تا زمان احیای اولیه و تثبیت نسبی همودینامیک به تعویق بیفتد، زیرا فرآیند تزریق داخل تراشه می‌تواند منجر به افت اکسیژن و کندی ضربان قلب به صورت گذرا شود.

موارد منع مصرف در دوران بارداری و شیردهی
با توجه به ماهیت و کاربرد اختصاصی این دسته دارویی، بررسی موارد منع مصرف آن در دوران بارداری و شیردهی موضوعیت بالینی ندارد. دلایل این امر به شرح زیر است:

عدم کاربرد در بزرگسالان

• داروهای سورفکتانت منحصراً برای تزریق مستقیم به داخل نای نوزادان نارس یا دچار مشکلات حاد تنفسی در ساعات اولیه پس از تولد فرموله شده‌اند.

عدم تجویز سیستمیک

• این داروها به صورت خوراکی یا وریدی تولید نمی‌شوند و هیچ اندیکاسیون تاییدی برای زنان باردار یا شیرده ندارند. بنابراین، سناریوی بالینی که در آن یک زن باردار یا مادر شیرده نیازمند دریافت این دارو باشد، در پروتکل‌های پزشکی وجود ندارد و از نظر طبقه‌بندی خطرات بارداری، فاقد رتبه‌بندی است.

موارد منع مصرف و ملاحظات در کودکان (خارج از دوره نوزادی)
اندیکاسیون اصلی و تایید شده این داروها، پیشگیری و درمان سندرم زجر تنفسی در نوزادان نارس است. در مورد کودکان بزرگتر و اطفال، شرایط بالینی کاملاً متفاوت است:

سندرم زجر تنفسی حاد در کودکان (آسیب حاد ریوی)

• اگرچه در سندرم زجر تنفسی حاد، تولید سورفکتانت طبیعی بدن دچار اختلال می‌شود، اما کارآزمایی‌های بالینی بین‌المللی نشان داده‌اند که تزریق روتین سورفکتانت برون‌زا در کودکان بزرگتر و نوجوانان، تاثیر معنی‌داری در کاهش مرگ و میر یا کاهش زمان وابستگی به دستگاه ونتیلاتور ندارد. بنابراین، استفاده روتین از آن در بخش مراقبت‌های ویژه کودکان توصیه نمی‌شود.

عفونت‌های حاد ویروسی و برونشیولیت

• استفاده از این دارو در کودکان مبتلا به نارسایی تنفسی ناشی از عفونت‌های تنفسی شایع، فاقد تاییدیه است. در این موارد، التهاب شدید مجاری هوایی و ترشحات فراوان، مانع از توزیع مناسب دارو شده و پروتئین‌های التهابی باعث غیرفعال شدن سریع داروی تزریقی می‌شوند.

آسم مقاوم

• در حملات شدید آسم در کودکان، مشکل اصلی انقباض برونش‌ها و التهاب است، نه کمبود اولیه سورفکتانت. تجویز این دارو در کودکان مبتلا به آسم می‌تواند باعث تحریک بیشتر مجاری هوایی و تشدید اسپاسم برونش شود.

عوارض جانبی پالموناری سورفکتان

عوارض حاد و فوری (حین یا بلافاصله پس از تجویز)

این دسته از عوارض مستقیما با فرآیند تزریق دارو به داخل مسیر هوایی مرتبط هستند و نیازمند پایش لحظه‌ای و مداخله سریع پزشک می‌باشند:

• کندی ضربان قلب: این عارضه یکی از شایع‌ترین اتفاقات حین تزریق است و شیوع آن در مطالعات مختلف بین 11% تا 30% گزارش شده است. این حالت معمولا گذرا است و با توقف موقت تزریق و تهویه دستی برطرف می‌شود.
• افت اکسیژن خون: کاهش اشباع اکسیژن در حدود 9% تا 20% از بیماران حین تجویز دارو رخ می‌دهد که ناشی از انسداد موقت مجاری هوایی توسط مایع دارو است.
• پس زدن دارو از لوله تراشه: خروج مایع از لوله یا انسداد موقت لوله تراشه در حدود 10% تا 20% موارد دیده می‌شود که نیازمند تنظیم سرعت تزریق و در موارد حاد، ساکشن اورژانسی است.

عوارض ریوی و تنفسی

تغییرات سریع در مکانیک ریه پس از دریافت دارو می‌تواند منجر به بروز یا تشدید برخی عوارض تنفسی در روزهای ابتدایی شود:

• خونریزی ریوی: یکی از خطرناک‌ترین عوارض که شیوع آن بین 2% تا 10% است. خطر این عارضه در نوزادان با وزن تولد بسیار پایین و نوزادانی که مجرای شریانی باز دارند، بیشتر است.
• وقفه تنفسی: شیوع آپنه در این نوزادان بسیار بالاست و تا بیش از 60% نیز گزارش شده است، هرچند بخش عمده‌ای از این آمار مربوط به ماهیت نارس بودن مرکز تنفس در مغز نوزاد است.
• نشت هوا و پارگی ریه: با وجود اینکه سورفکتانت خطر کلی این عارضه را کاهش می‌دهد، اما به دلیل بهبود سریع اتساع‌پذیری ریه، در صورت عدم کاهش به موقع فشار دستگاه تنفس مصنوعی، شیوع آن در بیماران درمان شده می‌تواند بین 10% تا 20% باشد.

عوارض سیستمیک و مرتبط با نارس بودن

این موارد در لیست عوارض کارآزمایی‌های بالینی داروهای سورفکتانت ثبت شده‌اند، اما غالبا بازتابی از شرایط بحرانی زمینه‌ای در نوزادان مبتلا به سندرم زجر تنفسی هستند:

• باز ماندن مجرای شریانی: شیوع این مشکل قلبی در نوزادان دریافت‌کننده سورفکتانت بالا بوده و بین 30% تا 60% گزارش شده است. بهبود سریع عملکرد ریه و کاهش مقاومت عروق ریوی پس از تجویز دارو می‌تواند منجر به افزایش جریان خون عبوری از این مجرا شود.
• عفونت خون: بروز سپسیس در دوره بستری این بیماران شیوعی معادل 14% تا 40% دارد.
• خونریزی داخل جمجمه‌ای: شیوع خونریزی‌های مغزی در این نوزادان بدحال بین 20% تا 30% متغیر است.

نکته بالینی برای پزشکان: با توجه به آمار بالای عوارض حین تزریق (نظیر افت ضربان قلب به میزان 30%)، حضور مستقیم پزشک بر بالین بیمار در زمان تجویز دارو، پایش دقیق مانیتورینگ و آمادگی کامل برای تغییر تنظیمات دستگاه تنفس مصنوعی جهت پیشگیری از عوارض ناشی از فشار بالای راه هوایی، کاملا ضروری و غیرقابل چشم‌پوشی است.

تداخلات دارویی پالموناری سورفکتان

تداخلات دارویی مهم
داروهای سورفکتانت ریوی مستقیما به داخل مجاری تنفسی (داخل تراشه) تزریق می‌شوند و هدف آن‌ها پوشش دادن سطح داخلی آلوئول‌ها است. میزان جذب سیستمیک این داروها در جریان خون بسیار ناچیز و نزدیک به 0 است. به همین دلیل، در مراجع داروسازی بالینی، هیچ‌گونه تداخل دارویی سیستمیک خطرناک یا منع مصرف همزمان با سایر داروهای وریدی برای آن‌ها ثبت نشده است. با این وجود، پزشکان باید به نکات بالینی زیر توجه داشته باشند:

تداخل فیزیکی در محلول (منع اختلاط)

• ترکیب کردن سورفکتانت با هرگونه داروی استنشاقی یا قطره‌های داخل تراشه‌ای دیگر در یک سرنگ یا یک مسیر تزریقی مشترک اکیدا ممنوع است. این کار باعث تغییر ساختار فیزیکی، رسوب پروتئین‌ها و از بین رفتن خاصیت کاهش کشش سطحی دارو می‌شود.

تداخل مثبت و هم‌افزایی با کورتیکواستروئیدها

• تجویز داروهایی نظیر بتامتازون یا دگزامتازون به مادر در دوران پیش از زایمان، یک تداخل دارویی مطلوب و سینرژیستیک (هم‌افزا) محسوب می‌شود. این کورتون‌ها بلوغ ساختاری ریه را تسریع کرده و اثربخشی بالینی سورفکتانت‌های تجویز شده پس از تولد را به میزان قابل‌توجهی افزایش می‌دهند.

تداخل با داروهای گشادکننده برونش (برونکودیلاتورها)

• در موارد نادری که نوزاد به طور همزمان داروهایی مانند سالبوتامول دریافت می‌کند، هیچ تداخل فارماکولوژیک مستقیمی رخ نمی‌دهد، اما پزشک باید مراقب تغییرات سریع در مقاومت راه هوایی و حجم‌های ریوی باشد.

تداخل با غذا

• داروهای سورفکتانت هیچ‌گونه تداخل شناخته‌شده‌ای با تغذیه روده‌ای (شیر مادر یا شیر خشک) یا تغذیه وریدی ندارند.
• ملاحظات بالینی: با توجه به اینکه این دارو منحصرا برای نوزادان نارس یا بدحالِ متصل به دستگاه تنفس مصنوعی استفاده می‌شود، این بیماران در ساعات اولیه پس از دریافت دارو معمولا به صورت ناشتا نگهداری می‌شوند تا خطر آسپیراسیون و ناپایداری همودینامیک کاهش یابد. بنابراین موضوع تداخل فیزیکی یا جذبی با غذا در محیط بالینی موضوعیت ندارد.

تداخل در آزمایشات
با توجه به مسیر متابولیسم این دارو که عمدتا توسط ماکروفاژهای آلوئولی در خود ریه بازیافت یا تجزیه می‌شود و وارد گردش خون عمومی نمی‌گردد، تداخل قابل‌توجهی با آزمایش‌های روتین تشخیصی ایجاد نمی‌کند.

عدم تداخل با آزمایش‌های خون

• تجویز این دارو هیچ تاثیر کاذبی بر روی نتایج آزمایش‌های گازهای خونی، شمارش کامل سلول‌های خون، تست‌های عملکرد کبد و کلیه، یا فاکتورهای انعقادی ندارد.

بررسی مایع آسپیره شده از ریه

• در صورت نیاز به بررسی آزمایشگاهی ترشحات ساکشن شده از لوله تراشه (مانند بررسی نسبت‌های بیوشیمیایی مایع ریوی)، حضور سورفکتانت برون‌زا در ساعات اولیه پس از تزریق می‌تواند غلظت فسفولیپیدها و پروتئین‌های موجود در نمونه را به صورت کاذب بالا نشان دهد که البته این آزمایش‌ها پس از تولد نوزاد ارزش بالینی چندانی برای تصمیم‌گیری ندارند. پزشک تنها باید به بهبود واقعی گازهای خونی که نتیجه مستقیم عملکرد دارو است، تکیه کند.

هشدار ها پالموناری سورفکتان

هشدارهای بالینی و کاربردی ویژه پزشکان
تجویز داروهای سورفکتانت ریوی نیازمند مهارت بالا و پایش دقیق بالینی است. پزشکان باید پیش، حین و پس از تجویز دارو به هشدارهای زیر توجه کامل داشته باشند:

الزامات حیاتی محیط بالینی:

• این دارو باید منحصرا در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان و توسط پزشکان متخصص یا کادر درمان آموزش‌دیده در زمینه لوله‌گذاری داخل تراشه و مدیریت راه‌های هوایی تجویز شود. در دسترس بودن فوری تجهیزات احیای قلبی تنفسی و دستگاه‌های تنفس مصنوعی الزامی است.

انسداد حاد راه هوایی و ناپایداری حین تزریق:

• ورود مایع سورفکتانت به داخل لوله تراشه می‌تواند به صورت گذرا باعث انسداد مکانیکی مسیر تنفسی شود. این امر ممکن است منجر به افت ناگهانی و شدید اکسیژن خون و کندی ضربان قلب شود. در صورت بروز این علائم، روند تزریق باید فورا متوقف شود. پزشک باید با افزایش درصد اکسیژن استنشاقی و استفاده از تهویه دستی با فشار مثبت، وضعیت نوزاد را تثبیت کرده و پس از پایداری همودینامیک، تزریق را از سر بگیرد.

تغییرات سریع در کمپلیانس ریه (خطر باروتروما):

• یکی از مهم‌ترین هشدارهای بالینی، بهبود بسیار سریع و ناگهانی اتساع‌پذیری یا کمپلیانس ریه در دقایق اولیه پس از تزریق دارو است. پزشک باید به صورت لحظه‌ای نوزاد را پایش کرده و فورا تنظیمات دستگاه تنفس مصنوعی به ویژه فشار پیک دمی را کاهش دهد. عدم کاهش به موقع فشار ونتیلاتور می‌تواند منجر به اتساع بیش از حد آلوئول‌ها، پارگی ریه و تجمع هوا در فضای جنب شود. همچنین درصد اکسیژن دستگاه باید به سرعت کاهش یابد تا از مسمومیت با اکسیژن و آسیب‌های چشمی جلوگیری گردد.

محدودیت در پاکسازی راه هوایی:

• به منظور جلوگیری از خروج داروی تزریق شده و اطمینان از پخش کامل آن در سطح آلوئول‌ها، انجام ساکشن لوله تراشه حداقل به مدت 1 تا 2 ساعت پس از تجویز دارو اکیدا ممنوع است، مگر آنکه علائم واضحی از انسداد کامل راه هوایی وجود داشته باشد.

خطر خونریزی ریوی:

• خونریزی ریوی یکی از عوارض شناخته شده پس از تجویز این دارو است که بیشتر در نوزادان بسیار نارس رخ می‌دهد. پزشکان باید مراقب علائمی مانند خروج ترشحات خونی از لوله تراشه همراه با افت ناگهانی اکسیژن باشند و در صورت بروز، اقدامات حمایتی تنفسی و اصلاح اختلالات انعقادی را فورا آغاز کنند.

مسمومیت داروی سورفکتانت ریوی و مدیریت درمان
با توجه به روش تجویز این دارو که به صورت موضعی و تزریق مستقیم به داخل نای انجام می‌شود و جذب سیستمیک قابل توجهی ندارد، پدیده اوردوز یا مسمومیت دارویی به مفهوم کلاسیک آن رخ نمی‌دهد. در پروتکل‌های بالینی، اوردوز این دارو به معنای ورود حجم بیش از حد مایع به داخل مجاری هوایی است.

علائم مسمومیت (حجم بیش از حد مایع در مجاری هوایی):

• زمانی که حجم بالایی از دارو با سرعت زیاد یا اشتباه در محاسبه دوز تجویز شود، علائم خفگی مکانیکی بروز می‌کند. این علائم شامل انسداد کامل راه هوایی، مشاهده مایع فراوان در لوله تراشه، عدم شنیده شدن صدای تنفسی در معاینه بالینی، افت شدید و مقاوم اکسیژن خون و کندی ضربان قلب است که به اقدامات اولیه احیا پاسخ نمی‌دهد.

درمان و مدیریت مسمومیت :

هیچ پادزهر دارویی یا آنتی‌دوت اختصاصی برای اوردوز سورفکتانت وجود ندارد. مدیریت این شرایط کاملا مکانیکی و حمایتی است و پزشک باید اقدامات زیر را فورا انجام دهد:

• توقف فوری دارو: تزریق باید بلافاصله متوقف شود.
• تهویه با فشار مثبت: افزایش موقت فشار انتهای بازدمی و فشار پیک دمی دستگاه همراه با تجویز اکسیژن 100 درصد برای هل دادن مایع تجمع‌یافته از مجاری هوایی بزرگ به سمت آلوئول‌های دیستال و باز کردن مسیر اصلی تنفس.
• ساکشن اورژانسی: در صورت انسداد کامل و عدم امکان تهویه، با وجود ممنوعیت روتین ساکشن، در شرایط اوردوز مکانیکی باید مایع اضافی به سرعت از داخل لوله تراشه ساکشن و تخلیه شود.
• تعویض لوله تراشه: در موارد بحرانی که مایع غلیظ باعث انسداد غیرقابل برگشت لوله تراشه شده است، پزشک باید فورا لوله فعلی را خارج کرده، نوزاد را مجددا لوله‌گذاری نموده و تهویه مکانیکی را از سر بگیرد. پشتیبانی قلبی و عروقی در طول این فرآیند حیاتی است.

توصیه های دارویی پالموناری سورفکتان

توصیه‌های دارویی برای بیمار (راهنمای والدین نوزاد)
با توجه به اینکه دریافت‌کننده این دارو نوزادان نارس و بدحال هستند، توصیه‌های مربوط به بیمار مستقیما خطاب به والدین یا سرپرستان قانونی نوزاد ارائه می‌شود. پزشک معالج وظیفه دارد این موارد را با زبانی ساده به والدین آموزش دهد:

هدف از تجویز دارو

• به والدین توضیح داده شود که ریه نوزادان نارس به اندازه کافی تکامل نیافته و فاقد ماده‌ای طبیعی برای باز نگه داشتن کیسه‌های هوایی است. این دارو جایگزین آن ماده طبیعی می‌شود تا تنفس نوزاد تسهیل گردد.

نحوه دریافت دارو

• تاکید شود که این دارو به صورت خوراکی یا تزریق در رگ داده نمی‌شود، بلکه توسط پزشک متخصص مستقیما از طریق یک لوله تنفسی به داخل ریه‌های نوزاد هدایت می‌شود.

مراقبت‌های ویژه

• به والدین اطمینان داده شود که نوزاد در بخش مراقبت‌های ویژه به صورت لحظه‌ای و 24 ساعته تحت دستگاه‌های پایشگر ضربان قلب و اکسیژن قرار دارد و هرگونه تغییر در وضعیت تنفسی او بلافاصله مدیریت می‌شود.

عوارض گذرا

• آگاهی دادن به والدین درباره اینکه ممکن است در حین تزریق دارو، ضربان قلب نوزاد برای لحظاتی کند شود یا سطح اکسیژن او افت کند که این موارد توسط تیم پزشکی به سرعت کنترل خواهد شد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
این بخش شامل نکات حیاتی بالینی است که پزشکان متخصص اطفال و فلوشیپ‌های نوزادان باید در زمان آماده‌سازی، تجویز و مراقبت‌های پس از تجویز دارو به شدت رعایت کنند:

آماده‌سازی دارو

• گرم کردن محلول: ویال دارو باید پیش از استفاده به دمای اتاق برسد. برای این کار باید ویال را حداقل به مدت 20 دقیقه در دمای اتاق قرار داد یا به مدت حداقل 8 دقیقه در دست نگه داشت. استفاده از دستگاه‌های گرم‌کننده مصنوعی، مایکروویو یا آب جوش اکیدا ممنوع است.
• جلوگیری از ایجاد کف: برای یکنواخت شدن سوسپانسیون، ویال را باید به آرامی چرخاند یا سر و ته کرد. تکان دادن شدید ویال باعث ایجاد کف می‌شود که کیفیت و عملکرد دارو را مختل می‌کند. در صورت وجود کف، باید تا زمان نشستن کامل آن از تزریق خودداری کرد.

الزامات حین تجویز

• شرایط بخش و تجهیزات: تجویز این دارو منحصرا باید در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان و توسط پزشکانی که در زمینه لوله‌گذاری داخل تراشه و مدیریت دستگاه‌های تهویه مکانیکی مهارت کامل دارند، انجام شود.
• بررسی موقعیت لوله: پیش از تزریق، باید از قرارگیری دقیق لوله تنفسی در نای و بالاتر از دو شاخه شدن نای اطمینان حاصل کرد تا دارو به طور یکنواخت در هر دو ریه پخش شود.
• تکنیک تزریق: دارو باید بر اساس دستورالعمل کارخانه سازنده، در چند نوبت کسری (معمولا 2 تا 4 قسمت) تزریق شود و بین هر نوبت، نوزاد باید با دستگاه تهویه مکانیکی حمایت شود تا وضعیت اکسیژن و ضربان قلب او به ثبات برسد.

پایش و مراقبت‌های پس از تجویز

• تنظیم فوری دستگاه تنفس مصنوعی: پس از تجویز دارو، انعطاف‌پذیری و حجم ریه نوزاد به سرعت بهبود می‌یابد. پزشک باید فورا تنظیمات دستگاه تنفس مصنوعی (به ویژه فشار و درصد اکسیژن دریافتی) را کاهش دهد تا از خطر پارگی ریه و مسمومیت با اکسیژن جلوگیری شود.
• ممنوعیت ساکشن زودهنگام: برای جلوگیری از خروج داروی تزریق شده، انجام ساکشن مجاری هوایی حداقل به مدت 1 تا 2 ساعت پس از دریافت دارو ممنوع است، مگر آنکه علائم واضحی از انسداد راه هوایی وجود داشته باشد.
• مدیریت افت اکسیژن یا کندی ضربان قلب: اگر در حین تزریق، نوزاد دچار کندی ضربان قلب یا افت شدید اکسیژن شد، باید روند تزریق فورا متوقف شده و تهویه با اکسیژن تنظیم شده انجام گیرد. پس از تثبیت علائم حیاتی می‌توان تزریق را از سر گرفت.
• تکرار دوز: در صورت تداوم نیاز به اکسیژن بالا یا وابستگی شدید به دستگاه تنفس مصنوعی، پزشک می‌تواند بر اساس پروتکل‌های بالینی، دوزهای بعدی را با فواصل زمانی مشخص (معمولا هر 6 تا 12 ساعت) تکرار کند.