دروپریدول چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دروپریدول

موارد مصرف تایید شده

پیشگیری و درمان تهوع و استفراغ پس از عمل جراحی

• تنها مورد مصرف اصلی و تایید شده این دارو توسط مراجع معتبر، مدیریت تهوع و استفراغ پس از عمل جراحی است. با این حال، به دلیل خطر ایجاد آریتمی های قلبی و طولانی شدن فاصله کیو تی، استفاده از آن معمولا به بیمارانی محدود می شود که به سایر درمان های استاندارد پاسخ نداده اند یا تحمل آن ها را ندارند.
• دوز معمول برای این اندیکاسیون بسیار پایین تر از دوز های روان پزشکی است و معمولا بین 0.625 تا 1.25 میلی گرم به صورت داخل وریدی در پایان عمل جراحی تجویز می شود. پزشک باید قبل از تزریق، الکتروکاردیوگرام بیمار را بررسی کند و در صورت وجود خطر آریتمی، از تجویز آن خودداری نماید. پایش قلبی مداوم در طول درمان و تا چند ساعت پس از آن الزامی است.

موارد مصرف خارج برچسب

مدیریت بی قراری حاد و پرخاشگری در اورژانس

• یکی از شایع ترین موارد مصرف بالینی اما خارج از برچسب دروپریدول، کنترل سریع بیماران به شدت بی قرار، پرخاشگر یا مبتلا به روان پریشی حاد در بخش اورژانس است. این دارو به دلیل شروع اثر بسیار سریع و خاصیت آرام بخشی قوی، گزینه ای موثر محسوب می شود. دوز معمول در این شرایط بین 2.5 تا 5 میلی گرم به صورت عضلانی یا وریدی است. اثربخشی آن در ترکیب با بنزودیازپین ها نیز در کنترل بی قراری های مقاوم گزارش شده است، اما خطر سرکوب تنفسی باید مد نظر پزشک باشد.

درمان میگرن حاد مقاوم

• در بیماران مبتلا به حملات شدید میگرن که به درمان های خط اول در اورژانس پاسخ نمی دهند، دروپریدول به عنوان یک درمان کمکی موثر شناخته شده است. تجویز داخل وریدی با دوز های پایین می تواند به سرعت باعث تسکین سردرد و همچنین کنترل تهوع همراه با میگرن شود. در این مورد نیز رعایت احتیاط های مربوط به نوار قلب ضروری است.

کنترل تهوع و استفراغ مقاوم در اورژانس

• علاوه بر محیط جراحی، از این دارو برای کنترل تهوع و استفراغ های شدید و مقاوم به درمان های رایج در بخش اورژانس نیز استفاده می شود. اثربخشی آن در مهار گیرنده های دوپامین در ناحیه ماشه ای گیرنده های شیمیایی مغز، آن را به ابزاری قدرتمند برای پزشک ها در مدیریت این بیماران تبدیل کرده است.

مکانیسم اثر دروپریدول

• داروی دروپریدول یک مشتق از دسته بوتیروفنون ها است که به عنوان یک آنتاگونیست قوی گیرنده های دوپامینی، به ویژه گیرنده های نوع دی دو، در سیستم عصبی مرکزی عمل می کند. اثر بارز ضد تهوع و ضد استفراغ این دارو، اساسا ناشی از انسداد گیرنده های دوپامینی در منطقه ماشه ای گیرنده های شیمیایی در ناحیه بصل النخاع است.
• علاوه بر مهار دوپامین، دروپریدول دارای خواص آنتاگونیستی ضعیفی بر روی گیرنده های آلفا یک آدرنرژیک محیطی است. این ویژگی می تواند منجر به اتساع عروق محیطی و در نتیجه افت فشار خون در بیماران شود. همچنین، این دارو با تداخل در مسیر های عصبی سیستم عصبی مرکزی، اثرات آرام بخشی قابل توجهی ایجاد می کند که به کاهش اضطراب و بی قراری حرکتی بیمار کمک شایانی می نماید.

فارماکوکینتیک دروپریدول

شروع اثر

• پس از تجویز به صورت تزریق داخل وریدی یا عضلانی، شروع اثر دارو بسیار سریع بوده و معمولا در بازه زمانی 3 تا 10 دقیقه آغاز می شود. این ویژگی دروپریدول را برای استفاده در شرایط اورژانسی بسیار مناسب می سازد.

اوج اثر بالینی

• حداکثر اثر دارویی، به ویژه اثرات آرام بخشی و مهار تهوع، معمولا در حدود 30 دقیقه پس از تزریق بروز پیدا می کند.

طول اثر

• مدت زمان ماندگاری اثرات بالینی دارو به طور میانگین بین 2 تا 4 ساعت است. با این حال، باید در نظر داشت که اثرات آرام بخشی و تغییرات سطح هوشیاری ممکن است در برخی بیماران تا 12 ساعت نیز ادامه داشته باشد.

توزیع در بدن

• دروپریدول به دلیل ساختار چربی دوست خود، به سرعت در بافت های مختلف بدن توزیع می شود. این دارو به راحتی و به سرعت از سد خونی مغزی عبور می کند تا به گیرنده های هدف در مغز متصل شود.

متابولیسم

• این دارو به طور گسترده و کامل در کبد متابولیزه می شود. این فرایند عمدتا از طریق مسیر های آنزیمی سیتوکروم پی چهارصد و پنجاه کبدی انجام می گیرد که دارو را به متابولیت های غیر فعال تبدیل می کند.

دفع

• نیمه عمر حذف دروپریدول در افراد سالم حدود 2 تا 3 ساعت ارزیابی شده است. متابولیت های دارو عمدتا از طریق مسیر کلیوی و در ادرار دفع می شوند، در حالی که بخش کوچکتری از آن ها از طریق سیستم صفراوی در مدفوع دفع می گردند. تنها مقدار بسیار ناچیزی از دارو به صورت تغییر نیافته در ادرار یافت می شود.

منع مصرف دروپریدول

موارد منع مصرف در بیماری ها
تجویز دروپریدول در برخی شرایط بالینی و بیماری های زمینه ای به طور مطلق یا نسبی ممنوع است. پزشکان باید پیش از تجویز این دارو سابقه پزشکی بیمار را به دقت بررسی کنند:

سندرم کیو تی طولانی

• مهم ترین منع مصرف این دارو در بیمارانی است که دارای فاصله کیو تی طولانی تر از حد طبیعی در نوار قلب هستند. این مقدار معمولا بیشتر از 440 میلی ثانیه در مردان و 450 میلی ثانیه در زنان در نظر گرفته می شود. مصرف دارو در این شرایط خطر بروز اریتمی های کشنده بطنی مانند تورساد دو پوینت را به شدت افزایش می دهد.

بیماری پارکینسون

• به دلیل مکانیسم عمل دارو که مبتنی بر مهار گیرنده های دوپامینی است استفاده از آن در بیماران مبتلا به پارکینسون اکیدا ممنوع است زیرا باعث تشدید شدید علائم حرکتی و سفتی عضلات می شود.

افت سطح هوشیاری و کما

• دروپریدول دارای اثرات سرکوب کننده سیستم عصبی مرکزی است. بنابراین در بیمارانی که دچار کما افت شدید هوشیاری یا مسمومیت حاد با الکل و سایر داروهای مضعف سیستم عصبی هستند منع مصرف مطلق دارد.

سابقه حساسیت

• بیمارانی که سابقه حساسیت مفرط یا آنافیلاکسی به دروپریدول یا سایر داروهای دسته بوتیروفنون ها را دارند نباید این دارو را دریافت کنند.

موارد منع مصرف بارداری و شیردهی
استفاده از این دارو در دوران بارداری و شیردهی نیازمند ارزیابی دقیق خطرات و منافع است و محدودیت های جدی دارد:

دوران بارداری

• این دارو از جفت عبور می کند. مصرف آن در دوران بارداری به صورت روتین توصیه نمی شود. مطالعات نشان داده است که مصرف این دسته از داروها در سه ماهه سوم بارداری می تواند منجر به بروز علائم خارج هرمی اختلالات تنفسی و سندرم ترک در نوزاد پس از تولد شود. تجویز آن تنها در شرایط اورژانسی که جان مادر در خطر است و داروی جایگزین وجود ندارد توجیه پذیر است.

دوران شیردهی

• مشخص شده است که متابولیت های این دارو در شیر مادر ترشح می شوند. با توجه به خطر سرکوب سیستم عصبی مرکزی و بروز عوارض ناخواسته در نوزاد شیرخوار توصیه اکید بالینی بر این است که در صورت نیاز ضروری مادر به دریافت این دارو روند شیردهی متوقف گردد.

موارد منع مصرف کودکان
کودکان به دلیل تفاوت در مسیر های متابولیک و تکامل سیستم عصبی نسبت به عوارض این دارو حساس تر هستند:

کودکان زیر دو سال

مصرف دروپریدول در کودکان کمتر از 2 سال به دلیل عدم وجود داده های کافی مبنی بر ایمنی و اثربخشی به طور کامل منع شده است.

کودکان بالای دو سال

• در این گروه سنی نیز دارو هرگز نباید به عنوان خط اول درمان تهوع و استفراغ استفاده شود. مصرف آن تنها در مواردی مجاز است که سایر درمان های استاندارد با شکست مواجه شده باشند. پیش از تجویز انجام نوار قلب برای بررسی وضعیت کیو تی و اصلاح هرگونه اختلال الکترولیتی مانند کمبود پتاسیم یا منیزیم الزامی است تا از بروز ایست قلبی پیشگیری شود.

عوارض جانبی دروپریدول

عوارض جانبی سیستم عصبی مرکزی

• شایع ترین عوارض این دارو مربوط به سیستم عصبی مرکزی است. خواب آلودگی و تسکین بیش از حد یکی از محتمل ترین عوارض بوده که در حدود 50 تا 60 درصد بیماران گزارش شده است. آکاتیزیا یا بیقراری حرکتی نیز شیوع بالایی دارد و در حدود 20 تا 30 درصد موارد مشاهده می شود که می تواند باعث ناراحتی شدید بیمار گردد. واکنش های دیستونی حاد و سایر علائم خارج هرمی در حدود 1 تا 3 درصد بیماران بروز می کند و معمولا به درمان با دارو های آنتی کولینرژیک پاسخ می دهد. احساس اضطراب و بیقراری روانی نیز در 10 تا 15 درصد دریافت کنندگان دارو دیده می شود.

عوارض جانبی قلبی و عروقی

• عوارض قلبی از مهم ترین هشدار های بالینی این دارو به شمار می روند. افت فشار خون وابسته به دوز، به دلیل اثرات انسدادی بر گیرنده های آلفا آدرنرژیک، در حدود 3 تا 5 درصد بیماران رخ می دهد. تاکی کاردی جبرانی نیز ممکن است به دنبال آن ایجاد شود. طولانی شدن فاصله کیو تی اگرچه درصد شیوع دقیق و ثابتی در تمامی جمعیت ها ندارد، اما یک خطر بسیار جدی محسوب می شود که می تواند در درصد کمی از بیماران مستعد، به آریتمی های خطرناکی مانند تورساد دو پوینت منجر شود.

عوارض جانبی تنفسی و سایر موارد

• عوارض تنفسی مانند اسپاسم برونش و اسپاسم حنجره نادر بوده و در کمتر از 1 درصد موارد گزارش شده اند. لرز پس از عمل و احساس سرما نیز با شیوع حدود 5 درصد در برخی مطالعات بالینی ذکر شده است.

تداخلات دارویی دروپریدول

تداخلات دارویی

دارو های طولانی کننده فاصله کیو تی

• مصرف همزمان با آمیودارون، سوتالول، اریترومایسین، هالوپریدول و سیتالوپرام به دلیل اثرات هم افزایی خطرناک است. این ترکیب خطر بروز آریتمی کشنده تورساد دو پوینت را به شدت افزایش می دهد و منع مصرف نسبی یا مطلق دارد.

دارو های مضعف سیستم عصبی مرکزی

• تجویز همزمان با بنزودیازپین ها (مانند دیازپام، میدازولام)، اپیوئید ها (مانند مورفین، فنتانیل) و باربیتورات ها باعث تشدید خواب آلودگی، افت فشار خون و تضعیف شدید تنفسی می شود. تنظیم دقیق و کاهش دوز این دارو ها در صورت الزام به مصرف همزمان ضروری است.

آگونیست های گیرنده دوپامین

• دارو هایی مانند لوودوپا، پرامیپکسول و روپینیرول توسط دروپریدول آنتاگونیزه می شوند. از آنجا که این دارو مسدود کننده قوی گیرنده های دوپامین است، می تواند اثرات درمانی دارو های ضد پارکینسون را خنثی کرده و علائم حرکتی بیمار را تشدید کند.

دارو های کاهنده فشار خون

• به دلیل قابلیت انسداد گیرنده های آلفا آدرنرژیک، مصرف همزمان این دارو با سایر دارو های ضد فشار خون می تواند منجر به افت شدید و ناگهانی فشار خون به ویژه به صورت وضعیتی شود.

تداخل با غذا

• با توجه به اینکه این دارو عمدتا به صورت تزریق وریدی یا عضلانی در محیط های تحت نظر تجویز می شود، تداخل گوارشی مستقیم با جذب مواد غذایی مطرح نیست. با این وجود، مصرف همزمان با الکل یا فرآورده های حاوی الکل اکیدا ممنوع است. الکل اثرات مضعف سیستم عصبی مرکزی این دارو را به شدت افزایش داده و خطر ایست تنفسی و کما را به همراه دارد.

تداخل در آزمایشات

آزمایش سنجش پرولاکتین

• این دارو به دلیل مهار گیرنده های دوپامینی در مسیر های مغزی، ترشح پرولاکتین از غده هیپوفیز را تحریک می کند. در نتیجه، می تواند باعث افزایش کاذب و قابل توجه سطح پرولاکتین خون در ارزیابی های آزمایشگاهی شود که باید از آدنوم هیپوفیز افتراق داده شود.

ارزیابی نوار قلب

• اگرچه این مورد یک آزمایش خون محسوب نمی شود، اما دارو در نتایج الکتروکاردیوگرام تغییرات بارزی ایجاد می کند. مشاهده طولانی شدن فاصله کیو تی در نوار قلب بیمارانی که این دارو را دریافت کرده اند شایع است و نباید به اشتباه صرفا به اختلالات الکترولیتی یا ایسکمی قلبی نسبت داده شود.

هشدار ها دروپریدول

هشدار های بالینی داروی دروپریدول
تجویز این دارو با هشدار های جعبه سیاه و احتیاط های بالینی متعددی همراه است که پزشک باید پیش از تجویز به آن ها توجه کند:

خطر طولانی شدن فاصله کیو تی و اریتمی کشنده

• مهم ترین هشدار این دارو، خطر طولانی شدن فاصله کیو تی در نوار قلب و بروز اریتمی های خطرناک مانند تورساد دو پوینت است. مواردی از ایست قلبی و مرگ حتی با دوز های استاندارد گزارش شده است. انجام نوار قلب پیش از تزریق، در حین تزریق و 2 تا 3 ساعت پس از آن برای تمامی بیماران الزامی است.

احتیاط در بیماران پرخطر قلبی

• در بیمارانی که دارای عوامل خطر مانند نارسایی احتقانی قلب، برادی کاردی، بزرگی عضله قلب، سن بالای 65 سال یا سابقه سوء مصرف الکل هستند، باید با احتیاط بسیار شدید تجویز شود. همچنین اصلاح اختلالات الکترولیتی مانند کمبود پتاسیم و منیزیم پیش از تزریق ضروری است.

سندرم بدخیم نورولپتیک

• این سندرم یک واکنش نادر اما تهدید کننده حیات است که با علائمی مانند تب بسیار بالا، سفتی عضلانی، بی ثباتی سیستم عصبی خودکار و تغییرات وضعیت روانی بروز می کند. در صورت مشاهده این علائم، دارو باید فورا قطع شود.

افت فشار خون

• به دلیل اثرات انسدادی بر گیرنده های الفا آدرنرژیک، احتمال بروز افت فشار خون وضعیتی و تاکی کاردی وجود دارد. در بیماران دچار کاهش حجم خون با احتیاط مصرف شود.

علائم خارج هرمی

• بروز واکنش های دیستونی حاد، آکاتیزیا و پارکینسونیسم به خصوص در دوز های بالاتر محتمل است.

مسمومیت دروپریدول و درمان آن
اوردوز با این دارو می تواند منجر به فوریت های پزشکی جدی شود و نیازمند مداخله سریع است.

علائم مسمومیت

• تظاهرات بالینی مصرف بیش از حد شامل سرکوب شدید سیستم عصبی مرکزی، کما، افت شدید فشار خون، سرکوب تنفسی، علائم خارج هرمی شدید، طولانی شدن بیش از حد فاصله کیو تی و بروز اریتمی های بطنی است.

مدیریت و درمان مسمومیت

این دارو پادزهر اختصاصی ندارد و درمان کاملا حمایتی و بر اساس علائم بیمار است.

• حفظ راه هوایی: اولین قدم، باز نگه داشتن راه هوایی، اکسیژن رسانی مناسب و در صورت لزوم حمایت تهویه ای است.
• مانیتورینگ قلبی: بیمار باید بلافاصله تحت پایش مداوم نوار قلب قرار گیرد تا بروز هرگونه اریتمی به سرعت تشخیص داده شود.
• درمان افت فشار خون: برای مدیریت افت فشار خون، استفاده از مایعات وریدی توصیه می شود. نکته بسیار مهم بالینی این است که برای افزایش فشار خون هرگز نباید از اپی نفرین استفاده کرد، زیرا به دلیل انسداد گیرنده های الفا توسط دارو، تزریق اپی نفرین می تواند باعث افت شدیدتر فشار خون شود. به جای آن باید از دارو های تنگ کننده عروق مانند نوراپی نفرین استفاده کرد.
• درمان علائم خارج هرمی: در صورت بروز واکنش های شدید خارج هرمی، استفاده از دارو های انتی کولینرژیک توصیه می گردد.

توصیه های دارویی دروپریدول

توصیه های دارویی مخصوص بیمار
پزشک معالج باید نکات زیر را به بیماری که این دارو را دریافت می کند آموزش دهد:

گزارش سریع علائم خطرناک

• بیمار باید آگاه باشد که در صورت بروز تپش قلب شدید، سرگیجه، غش یا احساس سبکی سر، فورا به کادر درمان اطلاع دهد زیرا این موارد می تواند نشانه اختلالات جدی ریتم قلب باشد.

پرهیز از تغییر وضعیت ناگهانی

• به دلیل خطر افت فشار خون وضعیتی، بیمار باید از تغییر حالت ناگهانی از حالت خوابیده به نشسته یا ایستاده خودداری کند تا از سرگیجه و زمین خوردن جلوگیری شود.

ممنوعیت مصرف الکل و آرام بخش ها

• مصرف همزمان این دارو با نوشیدنی های الکلی یا سایر دارو های خواب آور اکیدا ممنوع است و می تواند باعث تضعیف شدید هوشیاری و تنفس شود.

آگاهی از حرکات غیر طبیعی

• بیمار یا همراهان وی باید در صورت بروز سفتی عضلات، اسپاسم گردن، لرزش یا بیقراری شدید حرکتی، بلافاصله پزشک را مطلع سازند.

توصیه های دارویی مخصوص پزشک

الزام پایش نوار قلب

• حیاتی ترین نکته در تجویز این دارو، خطر طولانی شدن فاصله کیو تی و بروز آریتمی کشنده تورساد دو پوینت است. انجام الکتروکاردیوگرام قبل از تجویز و پایش مداوم قلبی تا دو الی سه ساعت پس از تزریق کاملا ضروری است.

اصلاح الکترولیت های خون

• پیش از تزریق، سطح پتاسیم و منیزیم خون بیمار باید بررسی شود. در صورت وجود هیپوکالمی یا هیپومنیزیمی، اصلاح سریع اختلالات پیش از تجویز دارو برای جلوگیری از ایست قلبی الزامی است.

تنظیم دقیق دوز درمانی

• تجویز باید با کمترین دوز موثر آغاز شود. در درمان تهوع و استفراغ، دوز های بسیار پایین تر نسبت به دوز های آرام بخشی کاربرد دارد. در بیماران مسن یا مبتلا به نارسایی کلیوی و نارسایی کبدی، کاهش دوز پایه الزامی است.

پایش علائم عصبی و عضلانی

• پزشک باید بیمار را از نظر بروز علائم اکستراپیرامیدال، دیستونی حاد و سندرم بدخیم نورولپتیک به دقت تحت نظر داشته باشد. داشتن دارو های آنتی کولینرژیک برای مدیریت سریع دیستونی در دسترس کادر درمان توصیه می شود.

موارد منع مصرف قطعی

• تجویز این دارو در بیمارانی که به صورت پایه دارای فاصله کیو تی طولانی در نوار قلب هستند یا همزمان از سایر دارو های طولانی کننده این فاصله استفاده می کنند، کاملا ممنوع است.