دکس مدتومیدین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دکس مدتومیدین

موارد مصرف تایید شده

آرام بخشی در بخش مراقبت های ویژه

• این دارو برای ایجاد آرام بخشی در بیمارانی که به تازگی لوله گذاری شده اند و تحت تهویه مکانیکی در بخش مراقبت های ویژه قرار دارند، کاربرد دارد. مزیت بالینی برجسته این دارو برای پزشک، ایجاد یک آرام بخشی قابل برگشت است که در آن بیمار به راحتی بیدار می شود و قادر به برقراری ارتباط است. همچنین برخلاف بسیاری از دارو های دیگر، باعث سرکوب تنفسی نمی شود. از نظر پروتکل های بالینی، مصرف مداوم این دارو معمولا برای حداکثر 24 ساعت توصیه می شود، هرچند در شرایط خاص و با پایش دقیق ممکن است تمدید شود.

آرام بخشی در پروسیجر های جراحی و تشخیصی

• از این دارو برای آرام بخشی بیماران بدون لوله تراشه، پیش از شروع یا در حین مداخلات جراحی و پروسیجر های تشخیصی استفاده می شود. پزشک می تواند با تنظیم دقیق دوز، سطح مطلوبی از کاهش اضطراب و درد را بدون به خطر انداختن راه هوایی بیمار فراهم کند.

موارد مصرف خارج برچسب
علاوه بر موارد تایید شده، دکس مدتومیدین در شرایط بالینی متعددی به صورت خارج برچسب استفاده می شود که شامل موارد زیر است:

مدیریت سندرم محرومیت از الکل

• در بیمارانی که دچار علائم شدید ترک الکل و بی قراری های مقاوم به درمان هستند، این دارو با کاهش فعالیت سیستم سمپاتیک، به کنترل علائم و کاهش نیاز به دوز های بالای بنزودیازپین ها کمک شایانی می کند.

پیشگیری و درمان هذیان پس از عمل

• این دارو به خصوص در کودکان و افراد سالمند، برای کاهش بروز هذیان و بی قراری هنگام ریکاوری از بیهوشی عمومی کاربرد دارد و ثبات همودینامیک بهتری نسبت به سایر دارو ها ایجاد می کند.

لوله گذاری بیدار با فیبر نوری

• در بیمارانی که دارای راه هوایی دشوار هستند، پزشک متخصص بیهوشی می تواند از این دارو برای حفظ آرامش بیمار و سرکوب رفلکس های سرفه در حین لوله گذاری بیدار استفاده کند، در حالی که تنفس خود به خودی بیمار کاملا حفظ می شود.

کنترل لرز پس از عمل جراحی

• مقادیر کم این دارو می تواند لرز های شدید پس از عمل را که باعث افزایش مصرف اکسیژن و فشار بر سیستم قلبی عروقی می شوند، به سرعت و با اثربخشی بالا متوقف کند.

مکانیسم اثر دکس مدتومیدین

• داروی دکس مدتومیدین یکی از داروهای بسیار پرکاربرد و حیاتی در بخش مراقبت های ویژه و بیهوشی است. این دارو به دلیل ایجاد آرام بخشی مطلوب بدون سرکوب سیستم تنفسی، جایگاه بسیار ویژه ای در مدیریت بیماران نیازمند تهویه مکانیکی و انجام پروسیجرهای مختلف دارد. 
• این دارو یک آگونیست بسیار انتخابی برای گیرنده های آلفا دو آدرنرژیک است. میزان انتخاب این دارو برای گیرنده های آلفا دو در مقایسه با گیرنده های آلفا یک، حدود هشت برابر بیشتر از داروی کلونیدین است. با فعال سازی گیرنده های آلفا دو در هسته لوکوس سرولئوس در ساقه مغز، این دارو باعث مهار ترشح نوراپی نفرین می شود که نتیجه آن ایجاد آرام بخشی و کاهش اضطراب در بیمار است. یکی از ویژگی های بسیار منحصر به فرد این دارو این است که آرام بخشی ایجاد شده شبیه به خواب طبیعی انسان است و بیمار به راحتی با تحریکات فیزیکی یا کلامی بیدار می شود و می تواند ارتباط برقرار کند.
• علاوه بر این، این دارو با اثر بر گیرنده های آلفا دو در شاخ پشتی نخاع، مسیرهای انتقال پیام های درد را مهار کرده و اثرات ضد دردی قابل توجهی ایجاد می کند که نیاز به مصرف داروهای مخدر را کاهش می دهد. برخلاف بسیاری از داروهای آرام بخش دیگر، این دارو اثرات سرکوب کننده روی مرکز تنفس ندارد که این موضوع یک مزیت بالینی بسیار مهم برای حفظ ایمنی راه هوایی محسوب می شود. با این حال، کاهش تون سمپاتیک می تواند منجر به کاهش ضربان قلب و افت فشار خون شود که نیازمند پایش دقیق همودینامیک توسط پزشک معالج است.

فارماکوکینتیک دکس مدتومیدین

جذب و شروع اثر

• این دارو معمولا به صورت تزریق مداوم وریدی تجویز می شود. در صورت تجویز دوز بارگیری، شروع اثر دارو بسیار سریع و در حدود 5 تا 15 دقیقه است. حداکثر اثر آرام بخشی معمولا طی 15 تا 30 دقیقه پس از شروع تزریق وریدی ظاهر می شود که نشان دهنده سرعت بالای عملکرد آن است.

توزیع در بدن

• این دارو پس از ورود به جریان خون به سرعت در بافت های مختلف بدن توزیع می شود. حجم توزیع آن در حالت پایدار در افراد بالغ حدود 118 لیتر است. اتصال این دارو به پروتئین های پلاسما، به ویژه آلبومین و آلفا یک اسید گلیکوپروتئین، بسیار بالا و در حدود 94 درصد است. پزشکان باید توجه داشته باشند که این اتصال پروتئینی در بیماران دچار نارسایی کبدی ممکن است کاهش یابد و کسر آزاد دارو بیشتر شود.

متابولیسم کبدی

• متابولیسم این دارو به صورت بسیار گسترده در کبد انجام می شود. مسیرهای اصلی متابولیسم شامل گلوکورونیداسیون مستقیم و متابولیسم اکسیداتیو از طریق آنزیم های سیتوکروم پی است. به دلیل پاکسازی بالای کبدی، دوز این دارو در بیماران مبتلا به نارسایی کبدی باید با احتیاط فراوان کاهش یابد تا از تجمع دارو جلوگیری شود. این دارو متابولیت فعال شناخته شده ای ندارد که این امر پیش بینی اثرات آن را آسان تر می کند.

دفع و پاکسازی

• نیمه عمر حذف نهایی این دارو در افراد سالم حدود 2 تا 3 ساعت است. بیش از 95 درصد متابولیت های این دارو از طریق ادرار و مقدار بسیار کمی از طریق مدفوع دفع می شود. دفع داروی تغییر نیافته در ادرار بسیار ناچیز است. در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی شدید، فارماکوکینتیک داروی اصلی تغییر چندانی نمی کند، اما اثرات بالینی ممکن است به دلیل تجمع متابولیت ها طولانی تر شود.

منع مصرف دکس مدتومیدین

موارد منع مصرف در بیماری ها

• مصرف این دارو در بیماران دارای حساسیت مفرط شناخته شده به ماده موثره یا اجزای سازنده آن به طور مطلق ممنوع است. علاوه بر این، به دلیل اثرات بارز دارو بر سیستم قلبی عروقی که شامل کاهش ضربان قلب و افت فشار خون می باشد، استفاده از آن در برخی شرایط بالینی منع نسبی دارد یا نیازمند احتیاط بسیار شدید و پایش مداوم است.
• این شرایط شامل بلوک های پیشرفته قلبی، مانند بلوک درجه دو یا سه در بیمارانی که ضربان ساز مصنوعی ندارند، می باشد. در این بیماران خطر ایست قلبی وجود دارد. همچنین در بیمارانی که دچار کاهش حجم خون شدید و جبران نشده هستند، مصرف این دارو می تواند منجر به افت شدید و غیر قابل کنترل فشار خون شود و نباید استفاده گردد. بیماران مبتلا به نارسایی شدید عملکرد بطن ها نیز کاندید مناسبی برای دریافت این دارو نیستند، زیرا کاهش فعالیت سیستم سمپاتیک می تواند عملکرد قلبی آن ها را به شدت مختل کند.

موارد منع مصرف بارداری و شیردهی

بارداری

• بر اساس داده های بین المللی، مطالعات کافی و کنترل شده ای برای اثبات ایمنی این دارو در زنان باردار انجام نشده است. عبور این دارو از جفت به اثبات رسیده است و مصرف آن در دوران بارداری تنها در شرایطی مجاز است که منافع حیاتی برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند. استفاده از این دارو در هنگام زایمان یا سزارین به هیچ وجه توصیه نمی شود، زیرا بررسی ها نشان می دهد که می تواند باعث کاهش ضربان قلب جنین و ضعف نوزاد در بدو تولد شود.

شیردهی

• در خصوص دوران شیردهی، ترشح این دارو در شیر مادر تایید شده است. به همین دلیل، در صورت لزوم استفاده قطعی از این دارو در مادران شیرده، باید احتیاط فراوانی صورت گیرد و نوزاد به دقت از نظر بروز علائمی مانند خواب آلودگی بیش از حد، کاهش ضربان قلب و اختلالات تنفسی تحت پایش قرار گیرد. پزشکان معمولا توصیه می کنند در صورت دریافت دارو، شیردهی تا زمان پاکسازی کامل دارو از بدن مادر متوقف شود.

موارد منع مصرف کودکان

• اثربخشی و ایمنی کامل این دارو برای ایجاد ارام بخشی مداوم در بخش مراقبت های ویژه برای کودکان و نوجوانان زیر هجده سال به صورت رسمی تایید نشده است. منع مصرف جدی این دارو در کودکانی است که دارای اختلالات هدایتی قلب، برادی کاردی زمینه ای، یا بی ثباتی شدید همودینامیک هستند.
• کودکان، به ویژه نوزادان و اطفال در سنین پایین تر، حساسیت بسیار بالایی به عوارض جانبی قلبی این دارو نشان می دهند. افت فشار خون و کاهش ضربان قلب در این گروه سنی می تواند سریع تر و با شدت بیشتری رخ دهد. لذا مصرف آن در اطفال، تنها در صورت ضرورت مطلق، نیازمند حضور متخصص مجرب، تجهیزات کامل احیا و پایش ثانیه به ثانیه علائم حیاتی است و در شرایط غیر ایزوله کاملا ممنوع می باشد.

عوارض جانبی دکس مدتومیدین

عوارض بسیار شایع (بیش از 10%)

• افت فشار خون: شایع ترین عارضه این دارو است که در حدود 28% الی 54% از بیماران مشاهده می شود. این عارضه اغلب به دلیل مهار سیستم سمپاتیک رخ می دهد و ممکن است به مداخله درمانی مانند تنظیم دوز یا تجویز مایعات نیاز داشته باشد.
• کاهش ضربان قلب: این عارضه در حدود 14% الی 42% موارد رخ می دهد و در بیماران مستعد می تواند به بلوک قلبی منجر شود.
• افزایش فشار خون: در حدود 11% الی 28% از بیماران گزارش شده است. این حالت بیشتر در زمان تزریق دوز بارگیری و سریع به دلیل انقباض عروق محیطی رخ می دهد.
• تهوع: حدود 11% از بیماران ممکن است پس از دریافت این دارو دچار حالت تهوع شوند.

عوارض شایع (یک تا 10%)

• کاهش اکسیژن خون: در حدود 6% از بیماران رخ می دهد و پایش مداوم اکسیژن خون را در بخش مراقبت های ویژه الزامی می سازد.
• تب: حدود 5% از بیماران ممکن است افزایش دمای بدن را تجربه کنند.
• فیبریلاسیون دهلیزی: این آریتمی قلبی در حدود 4% الی 5% موارد گزارش شده است و نیاز به پایش دقیق نوار قلب دارد.
• کم خونی: در حدود 3% از بیماران ممکن است مشاهده شود.
• خشکی دهان: حدود 3% از افراد دریافت کننده به این عارضه دچار می شوند.
• کاهش پتاسیم خون: این اختلال الکترولیتی در حدود 2% از بیماران رخ می دهد.

تداخلات دارویی دکس مدتومیدین

مشخصات کلی تداخلات:

• تشدید برادی‌کاردی
• تشدید اثرات تضعیف‌کننده CNS
• تشدید اثرات کاهنده فشارخون

تداخلات رده X (پرهیز):

برومپریدول، فکسینیدازول

کاهش اثرات داروها توسط دکس مدتومیدین:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

کاهش اثرات دکس مدتومیدین توسط داروها:

برومپریدول، میرتازاپین، مهارکننده‌های باز جذب سروتونین/ نوراپی نفرین، داروهای ضدافسردگی‌ سه حلقه‌ای

افزایش اثرات داروها توسط دکس مدتومیدین:

آمیفوستین، داروهای ضد سایکوز (نسل دوم [آتیپیکال])، بتابلاکرها، داروهای ایجادکننده برادی‌کاردی، برومپریدول، سریتینیب، دولوکستین، فکسینیدازول، داروهای کاهنده فشارخون، ایوابرادین، لاکوزامید، فراورده‌های حاوی لوودوپا، نیتروپروسید، فولکودین، سیپونیمود

افزایش اثرات دکس مدتومیدین توسط داروها:

آلفوزوسین، آمی سولپیرید (خوراکی)، باربیتورات ها، بنپریدول، بتابلاکرها، داروهای کاهنده فشارخون، بریمونیدین (موضعی)، دیازوکسید، گیاهان (با خاصیت کاهنده فشارخون)، لورمتازپام، میدودرین، مولسی‌دومین، نفتوپیدیل، نیسرگولین، نیکوراندیل، اوبینوتوزومب، پنتوکسی فیلین، مهارکننده‌های فسفودی استراز 5، آنالوگ‌های پروستاسیکلین، کیناگولید، روکسولیتینیب، سولریامفتول، ترلیپرسین، توفاسیتینیب

تداخلات دارویی
دکس مدتومیدین می تواند با گروه های دارویی مختلف تداخل ایجاد کند که نیازمند پایش دقیق بالینی و تنظیم دوز است. مهم ترین تداخلات شامل موارد زیر است:

دارو های مضعف سیستم عصبی مرکزی

• مصرف هم زمان با دارو هایی مانند بنزودیازپین ها، افیون ها، و دارو های بیهوشی عمومی باعث تشدید اثرات آرام بخشی، خواب آلودگی و خطر افت تنفس می شود. در این موارد، کاهش دوز دکس مدتومیدین یا داروی همراه بر اساس پاسخ بالینی بیمار توصیه می شود.

دارو های کاهنده ضربان قلب

• مصرف هم زمان با مسدود کننده های بتا، مسدود کننده های کانال کلسیم غیر دی هیدروپیریدینی، دیگوکسین و آمیودارون خطر افت شدید ضربان قلب و بلوک های دهلیزی بطنی را به شدت افزایش می دهد. پایش مداوم نوار قلب در این بیماران الزامی است.

دارو های کاهنده فشار خون

• تجویز هم زمان با دارو های گشاد کننده عروق و سایر دارو های ضد فشار خون می تواند منجر به افت شدید فشار خون شود و نیاز به پایش مداوم وضعیت همودینامیک و در صورت لزوم تجویز مایعات وریدی دارد.

تداخل با غذا

• از آن جا که داروی دکس مدتومیدین منحصرا به صورت تزریق وریدی تجویز می شود، عبور گوارشی ندارد و هیچ گونه تداخل مستقیم و شناخته شده ای با مواد غذایی ایجاد نمی کند. وضعیت ناشتایی بیمار تنها بر اساس الزامات رویه جراحی یا شرایط بخش مراقبت های ویژه تعیین می شود و ارتباطی با فارماکوکینتیک این دارو ندارد.

تداخل در آزمایشات

• بر اساس مستندات منابع معتبر بین المللی، تا کنون تداخل بالینی و مستقیم قابل توجهی برای دکس مدتومیدین با تست های آزمایشگاهی و نتایج پاراکلینیک گزارش نشده است. این دارو به طور کاذب باعث افزایش یا کاهش مارکر های خونی نمی شود. با این حال، با توجه به شرایط بیماران بستری در بخش مراقبت های ویژه، پایش مداوم الکترولیت ها، قند خون و عملکرد ارگان ها در طول تجویز دارو همواره ضروری است.

هشدار ها دکس مدتومیدین

هشدارهای بالینی و کاربردی

کاهش ضربان قلب و افت فشار خون

• مصرف این دارو می تواند منجر به کاهش شدید ضربان قلب و افت فشار خون شود. در بیماران دارای تون واگ بالا یا اختلالات هدایت قلبی، خطر ایست سینوسی یا بلوک قلبی وجود دارد. پایش مداوم علائم حیاتی در طول تجویز این دارو الزامی است و باید تجهیزات احیا در دسترس باشد.

افزایش گذارای فشار خون

• در زمان تزریق دوز اولیه سریع، احتمال افزایش موقت فشار خون به دلیل انقباض عروق محیطی ناشی از تحریک گیرنده ها وجود دارد. در این موارد، کاهش سرعت تزریق یا عدم استفاده از دوز بارگیری در بیماران پرخطر توصیه می شود.

تحمل و علائم ترک

• استفاده مداوم از دارو به مدت بیش از 24 ساعت می تواند باعث ایجاد پدیده تحمل و کاهش اثربخشی شود. همچنین، قطع ناگهانی پس از مصرف طولانی مدت ممکن است به علائم ترک مانند بی قراری، تعریق، تپش قلب و افزایش فشار خون واجهشی منجر گردد. کاهش تدریجی دوز پس از مصارف طولانی مدت ضروری است.

ارزیابی سطح هوشیاری

• بیمارانی که این دارو را دریافت می کنند، بر خلاف سایر داروهای آرام بخش، ممکن است با تحریک کلامی یا فیزیکی بیدار و کاملا هوشیار به نظر برسند. این حالت فیزیولوژیک طبیعی است و نباید به عنوان عدم اثربخشی دارو و نیاز به دوزهای بالاتر تلقی شود.

مسمومیت و راهکارهای درمانی

علائم مسمومیت

• مصرف مقادیر بیش از حد این دارو عمدتا سیستم قلبی عروقی و اعصاب مرکزی را درگیر می کند. تظاهرات بالینی اوردوز با علائمی مانند بلوک درجه یک یا دو قلبی، کاهش شدید ضربان قلب تا حد ایست قلبی، افت شدید فشار خون، آرام بخشی بیش از حد و در موارد نادر وقفه تنفسی مشخص می شود. در برخی موارد، اوردوز سریع می تواند باعث انقباض عروقی و فشار خون بالا به صورت متناقض شود.

درمان مسمومیت

• پادزهر اختصاصی برای این دارو وجود ندارد و درمان کاملا بر پایه اقدامات حمایتی استوار است.
• اولین اقدام درمانی، کاهش سرعت یا توقف کامل تجویز دارو می باشد.
• برای جبران افت فشار خون، بالا بردن اندام های تحتانی بیمار، تجویز سریع مایعات وریدی و احیای حجم خون توصیه می شود.
• در صورت کاهش شدید و علامت دار ضربان قلب، تجویز وریدی داروهای افزایش دهنده ضربان مانند اتروپین الزامی است.
• در موارد مقاوم به درمان های دارویی برای اصلاح ضربان قلب، تعبیه سریع ضربان ساز مصنوعی موقت ضروری می باشد.
• برای مدیریت افت فشار خون مقاوم به مایع درمانی، تجویز داروهای تنگ کننده عروق و وازوپرسورها مانند اپی نفرین یا نور اپی نفرین تحت پایش دقیق قلبی عروقی توصیه می شود.

توصیه های دارویی دکس مدتومیدین

توصیه های دارویی برای بیمار
با توجه به این که دکس مدتومیدین منحصرا در محیط های بیمارستانی و تحت نظارت دقیق پزشکی تزریق می شود، آموزش های زیر بیشتر مربوط به خانواده بیمار و مراقبت های پس از ترخیص یا هوشیاری است:

کاهش سطح هوشیاری و خواب آلودگی

• به بیمار یا همراهان او توضیح دهید که اثرات خواب آلودگی و کاهش تمرکز ممکن است تا مدتی پس از قطع دارو باقی بماند.

محدودیت های حرکتی و رانندگی

• بیمار نباید تا زمان رفع کامل اثرات دارو رانندگی کند یا با ماشین آلات خطرناک کار کند.

تغییر وضعیت فیزیکی

• به دلیل احتمال بروز افت فشار خون وضعیتی، به بیمار توصیه کنید از تغییر وضعیت ناگهانی از حالت خوابیده به نشسته یا ایستاده خودداری کند و این کار را به آرامی انجام دهد.

گزارش علائم خطر

• از بیمار یا همراهان بخواهید در صورت مشاهده سرگیجه شدید، تپش قلب، کندی ضربان قلب، یا درد قفسه سینه فورا پرستار یا پزشک را مطلع کنند.

پرهیز از مصرف الکل و دارو های مضعف

• مصرف الکل و سایر دارو های خواب آور پس از ترخیص، بدون مشورت پزشک اکیدا ممنوع است.

توصیه های دارویی مخصوص پزشک
نکات زیر برای مدیریت ایمن و اثربخش داروی دکس مدتومیدین در محیط های بالینی و بخش های ویژه ضروری است:

روش تجویز و پمپ انفوزیون

• دارو باید منحصرا به صورت انفوزیون مداوم وریدی و با استفاده از دستگاه پمپ کنترل شده تجویز شود. از تزریق سریع یا بولوس وریدی خودداری کنید، زیرا این کار خطر بروز افت شدید ضربان قلب، ایست قلبی و پرفشاری خون گذرا را به شدت افزایش می دهد.

پایش همودینامیک

• پایش مداوم و دقیق نوار قلب، ضربان قلب، فشار خون و سطح اکسیژن خون در تمام طول مدت تزریق دارو الزامی است. افت فشار خون و برادی کاردی از شایع ترین عوارض همودینامیک این دارو هستند.

عدم تضعیف تنفسی

• یکی از مهم ترین مزیت های بالینی دکس مدتومیدین عدم تضعیف قابل توجه سیستم تنفسی است. این ویژگی آن را به دارویی ایده آل برای بیمارانی که در حال جداسازی از دستگاه ونتیلاتور هستند، تبدیل کرده است.

بیماران با اختلالات قلبی

• در بیماران مبتلا به بلوک های پیشرفته قلبی، اختلال عملکرد بطن چپ، و کاهش حجم خون با احتیاط فراوان و در دوز های کمتر تجویز شود.

تنظیم دوز در نارسایی کبدی

• با توجه به متابولیسم گسترده کبدی دارو، کاهش دوز نگهدارنده در بیماران مبتلا به نارسایی کبدی برای جلوگیری از تجمع دارو و طولانی شدن اثرات آرام بخشی ضروری است.

اثرات کاهش درد

• دکس مدتومیدین دارای اثرات ضد درد است و می تواند نیاز بیمار به مصرف دارو های مخدر را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.