دسموپرسین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دسموپرسین

داروی دسموپرسین یک آنالوگ سنتتیک از هورمون وازوپرسین (هورمون ضد ادراری) است که با تغییرات ساختاری، اثرات ضد ادراری آن نسبت به وازوپرسین طبیعی افزایش یافته و اثرات انقباض عروقی آن به شدت کاهش یافته است. این دارو با اتصال به گیرنده‌های اختصاصی در لوله‌های جمع‌کننده ادرار در کلیه، باعث افزایش بازجذب آب و تغلیظ ادرار می‌شود.

موارد مصرف تایید شده (اندیکاسیون‌های بالینی)
این موارد توسط سازمان‌های نظارتی بین‌المللی برای درمان قطعی تایید شده‌اند و پزشک می‌تواند با اطمینان در پروتکل‌های درمانی از آن‌ها استفاده کند:

۱. دیابت بی‌مزه مرکزی

• دسموپرسین درمان استاندارد و انتخابی برای دیابت بی‌مزه مرکزی (ناشی از کمبود هورمون ضد ادراری) است. در این بیماران، دارو به کنترل پلی‌اوری (پرادراری)، پولی‌دیپسی (تشنگی مفرط) و پیشگیری از دهیدراتاسیون کمک می‌کند.
• نکته بالینی: این دارو در دیابت بی‌مزه کلیوی (منشا کلیوی) جایگاهی ندارد زیرا مشکل در آنجا عدم پاسخ‌دهی گیرنده‌هاست، نه کمبود هورمون.

۲. شب‌ادراری اولیه عملکردی

• این دارو برای مدیریت شب‌ادراری در کودکان بالای شش سال که به درمان‌های غیردارویی پاسخ نداده‌اند استفاده می‌شود.
• نکته بالینی: پزشک باید به والدین آموزش دهد که مصرف مایعات را از یک ساعت قبل تا هشت ساعت بعد از مصرف دارو به حداقل برسانند تا خطر مسمومیت با آب و افت سطح سدیم خون کاهش یابد.

۳. بیماری فون‌ویلبراند (نوع یک)

• دسموپرسین باعث آزادسازی فاکتور فون‌ویلبراند و فاکتور هشت از ذخایر سلولی می‌شود. این دارو برای کنترل یا پیشگیری از خونریزی در جراحی‌های کوچک در بیماران مبتلا به نوع یک این بیماری بسیار موثر است.

۴. هموفیلی نوع A (خفیف تا متوسط)

• در بیماران مبتلا به هموفیلی نوع A که سطح فعالیت فاکتور هشت آن‌ها بیش از پنج درصد است، دسموپرسین می‌تواند سطح این فاکتور را برای مدت کوتاهی تا چندین برابر افزایش دهد.

۵. پرادراری شبانه در بزرگسالان

• برای درمان بیمارانی که به دلیل تولید بیش از حد ادرار در شب دچار بیداری‌های مکرر می‌شوند، تایید شده است.
• نکته بالینی: پایش سطح سدیم خون در افراد مسن (بالای ۶۵ سال) در ابتدای درمان و پس از افزایش دوز الزامی است.

موارد مصرف خارج از برچسب
پزشکان در شرایط خاص و بر اساس شواهد علمی موجود در منابع بین‌المللی، دسموپرسین را در موارد زیر نیز تجویز می‌کنند:

۱. اختلال عملکرد پلاکت ناشی از اورمی

• در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی پیشرفته که دچار اختلال در عملکرد پلاکت و طولانی شدن زمان خونریزی هستند، دسموپرسین می‌تواند قبل از انجام پروسه‌های تهاجمی مانند بیوپسی یا جراحی، زمان خونریزی را به طور موقت بهبود بخشد.

۲. خونریزی‌های ناشی از داروهای ضد پلاکت

• در مواردی که بیمار تحت درمان با داروهایی مانند آسپیرین یا کلوپیدوگرل دچار خونریزی شدید شده یا نیاز به جراحی اورژانسی دارد، دسموپرسین گاهی برای تقویت چسبندگی پلاکتی تجویز می‌شود، هرچند شواهد در این مورد همچنان در حال تکمیل است.

۳. دیابت بی‌مزه ناشی از بارداری

• در دوران بارداری، به دلیل فعالیت آنزیم‌های جفت، وازوپرسین طبیعی ممکن است سریع‌تر تجزیه شود. دسموپرسین به دلیل مقاومت در برابر این آنزیم‌ها، می‌تواند در درمان دیابت بی‌مزه گذرای بارداری بسیار موثر باشد.

۴. تست توانایی تغلیظ کلیه

• برای بررسی عملکرد توبول‌های کلیوی در تشخیص افتراقی انواع بیماری‌های کلیوی، از دسموپرسین برای ارزیابی حداکثر توان تغلیظ ادرار توسط کلیه استفاده می‌شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• خطر هیپوناترمی (افت سدیم): جدی‌ترین عارضه دسموپرسین، احتباس آب و افت سدیم خون است که می‌تواند منجر به تشنج یا کما شود. پایش الکترولیت‌ها در شروع درمان حیاتی است.
• محدودیت مایعات: به بیماران تاکید کنید که همزمان با مصرف دارو، مصرف آب و مایعات را به شدت کنترل کنند.
• پدیده تاکی‌فیلاکسی: در موارد مصرف مکرر برای اهداف خونی (مانند هموفیلی)، ممکن است پاسخ بدن به تدریج کاهش یابد (به دلیل تخلیه ذخایر فاکتورها). بنابراین معمولاً بین دوزهای درمانی در این موارد، فواصل ۴۸ تا ۷۲ ساعته توصیه می‌شود.

مکانیسم اثر دسموپرسین

مکانیسم عمل این دارو در دو سطح اصلی کلیوی و خونی قابل بررسی است که هر کدام از طریق گیرنده‌های متفاوتی میانجی‌گری می‌شوند:

۱. اثر ضد ادراری (از طریق گیرنده‌های نوع ۲ وازوپرسین)

• دسموپرسین به طور انتخابی به گیرنده‌های وی ۲ در غشای پایه سلول‌های لوله جمع‌کننده ادرار در کلیه متصل می‌شود. این اتصال باعث فعال شدن آنزیم آدنیلات سیکلاز و افزایش غلظت پیام‌رسان حلقوی داخل سلولی می‌شود. این فرآیند منجر به جابه‌جایی کانال‌های پروتئینی مخصوص آب (آکواپورین ۲) از داخل سیتوپلاسم به سمت غشای سلولی (بخش مجرایی) می‌گردد.
• در نتیجه، نفوذپذیری لوله‌های کلیه به آب افزایش یافته و بازجذب آب از ادرار به خون تقویت می‌شود. این عمل باعث افزایش اسمولالیته ادرار و کاهش حجم ادرار دفعی می‌گردد.

۲. اثرات انعقادی (هموستاتیک)

• دسموپرسین با تحریک گیرنده‌های وی ۲ در سلول‌های اندوتلیال عروق، باعث آزادسازی سریع فاکتور فون‌ویلبراند و فاکتور هشت انعقادی از ذخایر سلولی (اجسام ویبل-پالاده) به داخل جریان خون می‌شود. همچنین، این دارو می‌تواند عملکرد پلاکت‌ها را از طریق افزایش بیان برخی گیرنده‌های سطحی بهبود بخشد.

فارماکوکینتیک دسموپرسین

جذب و فراهمی زیستی

• جذب دسموپرسین بسته به روش تجویز بسیار متفاوت است. فراهمی زیستی خوراکی (قرص) بسیار پایین و حدود ۵ صدم درصد تا ۱۶ صدم درصد است، زیرا دارو در دستگاه گوارش توسط آنزیم‌های پروتئولیتیک تجزیه می‌شود. در مقابل، فراهمی زیستی از طریق مخاط بینی حدود ۳ تا ۵ درصد است. تجویز تزریقی (وریدی یا زیرجلدی) فراهمی زیستی کامل ایجاد می‌کند و اثرگذاری آن ۱۰ تا ۲۰ برابر بیشتر از اشکال دیگر است.

زمان شروع و طول اثر

• شروع اثر: در تجویز وریدی برای اهداف خونی، افزایش سطح فاکتورها معمولاً در عرض ۳۰ تا ۶۰ دقیقه به اوج خود می‌رسد. در مصرف خوراکی یا بینی برای کنترل ادرار، اثر دارو معمولاً در عرض ۱ ساعت ظاهر می‌شود.
• اوج اثر: حداکثر اثر ضد ادراری معمولاً ۲ تا ۴ ساعت پس از مصرف مشاهده می‌شود.
• طول اثر: برخلاف وازوپرسین طبیعی که نیمه عمر بسیار کوتاهی دارد، اثر ضد ادراری دسموپرسین بین ۶ تا ۲۰ ساعت (بسته به فرد و دوز مصرفی) باقی می‌ماند.

توزیع و متابولیسم

• دسموپرسین به طور گسترده در مایعات بدن توزیع می‌شود و برخلاف وازوپرسین طبیعی، تمایل بسیار کمی برای اتصال به پروتئین‌های پلاسما دارد. این دارو از سد خونی مغزی عبور نمی‌کند. متابولیسم آن عمدتاً توسط پپتیدازها انجام می‌شود و برخلاف بسیاری از داروها، سیستم سیتوکروم پی ۴۵۰ کبد نقش مهمی در متابولیسم آن ندارد.

دفع و نیمه عمر

• بخش قابل توجهی از دسموپرسین (حدود ۶۵ درصد دوز جذب شده) به صورت تغییر نیافته از طریق ادرار دفع می‌شود.
• نیمه عمر حذفی: در افراد سالم نیمه عمر دارو بین ۲ تا ۳ ساعت است.
• نکته بالینی: در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، نیمه عمر دارو به شدت افزایش یافته و می‌تواند به حدود ۹ ساعت یا بیشتر برسد. به همین دلیل، در بیماران با کلیرانس کراتینین کمتر از ۵۰ میلی‌لیتر بر دقیقه، خطر تجمع دارو و مسمومیت با آب (هیپوناترمی) بسیار بالا است و مصرف آن توصیه نمی‌شود.

منع مصرف دسموپرسین

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی

استفاده از دسموپرسین در شرایط زیر به دلیل خطر جدی برای سلامت بیمار ممنوع است:

• کاهش سطح سدیم خون (هیپوناترمی): وجود سابقه هیپوناترمی یا ابتلای فعلی به آن، منع مصرف مطلق است. این دارو با احتباس آب ملایم می‌تواند منجر به مسمومیت با آب و تشنج شود.
• نارسایی کلیوی متوسط تا شدید: در بیمارانی که میزان تصفیه گلومرولی کلیه آن‌ها کمتر از ۵۰ میلی‌لیتر در دقیقه است، به دلیل خطر تجمع دارو و عوارض سیستمیک، مصرف دارو ممنوع است.
• نارسایی قلبی احتقانی: به دلیل پتانسیل احتباس مایعات و افزایش حجم خون که می‌تواند بار کاری قلب را افزایش داده و منجر به ادم ریوی شود.
• بیماری فون‌ویلبراند نوع 2B: در این زیرگروه خاص، دسموپرسین می‌تواند باعث ایجاد لخته‌های پلاکتی و کاهش شدید تعداد پلاکت‌های خون شود.
• پلی‌دیپسی روانی یا عصبی: بیمارانی که به صورت عادتی یا به دلیل اختلالات روانی مقادیر زیادی آب می‌نوشند، در صورت مصرف دسموپرسین در معرض خطر فوری ادم مغزی قرار دارند.
• سندرم ترشح نامناسب هورمون ضد ادراری: به دلیل مکانیسم اثر مشابه با پاتولوژی این بیماری، مصرف دارو شرایط را وخیم‌تر می‌کند.
• فشار خون کنترل نشده: اگرچه دسموپرسین اثر انقباض عروقی کمی دارد، اما در موارد فشار خون بسیار بالا باید با احتیاط فراوان یا عدم مصرف همراه باشد.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت دارویی در این دوران نیازمند ارزیابی دقیق سود و زیان است:

دوران بارداری

• رده‌بندی: دسموپرسین در طبقه‌بندی‌های بین‌المللی معمولاً در گروه بی (B) قرار می‌گیرد.
• منع مصرف نسبی: این دارو از سد جفت عبور می‌کند اما مطالعات حیوانی و شواهد محدود انسانی نشان‌دهنده نقص مادرزادی نیستند. با این حال، استفاده از آن در بارداری باید تنها در صورت ضرورت مطلق (مانند دیابت بی‌مزه مرکزی شدید) باشد.
• هشدار بالینی: در دوران بارداری، خطر بروز پره‌اکلامپسی و افزایش حجم خون وجود دارد که دسموپرسین می‌تواند این شرایط را پیچیده‌تر کند. پایش دقیق فشار خون و سطح سدیم در مادر الزامی است.

دوران شیردهی

• انتقال به شیر: دسموپرسین به مقدار بسیار ناچیزی در شیر مادر ترشح می‌شود.
• وضعیت مصرف: به طور کلی منع مصرف مطلقی برای دوران شیردهی ذکر نشده است، زیرا جذب گوارشی دارو توسط نوزاد از طریق شیر مادر بسیار ضعیف است. با این حال، توصیه می‌شود وضعیت هیدراتاسیون نوزاد و مادر تحت نظر باشد.

موارد منع مصرف و ملاحظات در کودکان
تجویز دسموپرسین در کودکان حساسیت‌های بالینی بالایی دارد:

• کودکان زیر ۶ سال برای شب‌ادراری: مصرف این دارو برای درمان شب‌ادراری در کودکان زیر ۶ سال توصیه نمی‌شود و در برخی منابع بین‌المللی ممنوع است.
• بیماری‌های همزمان: در کودکان مبتلا به فیبروز کیستیک به دلیل اختلال در تعادل آب و الکترولیت، مصرف دارو ممنوع یا با احتیاط بسیار شدید است.
• خطر مسمومیت با آب: کودکان نسبت به بزرگسالان به سرعت دچار هیپوناترمی می‌شوند. هرگونه بیماری که باعث عدم تعادل مایعات شود (مانند اسهال، استفراغ یا تب شدید) باید منجر به قطع موقت مصرف دسموپرسین در کودک گردد.
• منع مصرف در موارد خاص: استفاده از اسپری بینی دسموپرسین برای درمان شب‌ادراری در کودکان به دلیل خطر بالاتر تشنج ناشی از هیپوناترمی در بسیاری از کشورها محدود یا ممنوع شده و ترجیح بر استفاده از فرم قرص است.

نکته نهایی برای پزشک
همواره قبل از شروع درمان، سطح کراتینین و سدیم پایه بیمار را چک کرده و به بیمار آموزش دهید که در صورت بروز علائمی مانند سردرد شدید، تهوع و استفراغ (که نشانه‌های اولیه افت سدیم هستند)، بلافاصله مصرف دارو را قطع و به مرکز درمانی مراجعه کند.

عوارض جانبی دسموپرسین

عوارض جانبی شایع (با فراوانی بیش از ۱۰ درصد)

این عوارض بیشترین گزارش‌ها را در مطالعات بالینی به خود اختصاص داده‌اند:

• سردرد: این عارضه در حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد بیماران مشاهده می‌شود و اغلب می‌تواند اولین نشانه بالینی احتباس آب یا تغییرات سطح سدیم خون باشد.
• تهوع: در حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد بیماران گزارش شده است.

عوارض با فراوانی متوسط (۱ تا ۱۰ درصد)

این دسته از عوارض در طیف وسیعی از بیماران دیده می‌شوند و نیازمند پایش دوره‌ای هستند:

• درد شکمی و ناراحتی گوارشی: در حدود ۵ درصد بیماران رخ می‌دهد.
• گرگرفتگی و قرمزی صورت: به ویژه در تجویزهای وریدی، در حدود ۲ تا ۵ درصد موارد مشاهده می‌شود.
• سرگیجه: در ۲ تا ۴ درصد بیماران گزارش شده است.
• تورم و ادم محیطی: به دلیل احتباس مایعات در حدود ۲ درصد موارد دیده می‌شود.
• تحریک مخاط بینی: در استفاده از فرم اسپری، علائمی مانند گرفتگی بینی، خون‌دماغ یا التهاب مخاط در ۳ تا ۸ درصد بیماران رخ می‌دهد.
• افزایش خفیف فشار خون: در حدود ۲ درصد بیماران مشاهده شده است.
• لرز و سرفه: به ویژه در فرم‌های استنشاقی و تزریقی در ۱ تا ۳ درصد موارد گزارش شده است.

عوارض جانبی با فراوانی کم اما با اهمیت بالینی (کمتر از ۱ درصد)

این موارد اگرچه نادر هستند، اما به دلیل ماهیت خطرساز، پزشک باید نسبت به آن‌ها هوشیار باشد:

• کاهش شدید سدیم خون (هیپوناترمی): اگرچه درصد وقوع آن کم است، اما می‌تواند منجر به تشنج، کما و مرگ شود. این خطر در صورت عدم رعایت محدودیت مصرف مایعات به شدت افزایش می‌یابد.
• واکنش‌های حساسیتی شدید: شامل کهیر، تنگی نفس و در موارد بسیار نادر شوک آلرژیک.
• اختلالات بینایی: تاری دید ناشی از تغییرات فشار داخل جمجمه یا ادم.
• ترومبوز یا لخته شدن خون: در بیماران مستعد، به دلیل افزایش سطح فاکتورهای انعقادی.

ملاحظات کاربردی برای پزشک در مدیریت عوارض

• ارتباط با دوز: بسیاری از عوارض مانند سردرد و تهوع با کاهش دوز یا تنظیم دقیق زمان مصرف مایعات بهبود می‌یابند.
• پایش وزن: افزایش وزن ناگهانی در طول درمان معمولاً نشان‌دهنده احتباس بیش از حد آب است و باید به عنوان یک هشدار جدی تلقی شود.
• تفاوت سنی: خطر بروز عوارض عصبی ناشی از اختلال الکترولیتی در کودکان زیر ۶ سال و افراد بالای ۶۵ سال به مراتب بالاتر است. در این گروه‌های سنی، شروع درمان باید با کمترین دوز ممکن انجام شود.

تداخلات دارویی دسموپرسین

مشخصات کلی تداخلات:

• تشدید اثرات افزاینده فشارخون
• تشدید هیپوناترمی
• آگونیست V₂

دیگر داروهای مصرفی فرد از طریق بینی با فاصله مصرف شود.

تداخلات رده X (پرهیز):

کورتیکواستروئید ها (بینی، استنشاق دهانی و سیستمیک)، دیورتیک های لوپ، تولواپتان

کاهش اثرات داروها توسط دسموپرسین:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

کاهش اثرات دسموپرسین توسط داروها:

دمکلوسایکلین، لیتیم، تولواپتان

افزایش اثرات داروها توسط دسموپرسین:

لیتیم

افزایش اثرات دسموپرسین توسط داروها:

کاربامازپین، کلروپرومازین، کورتیکواستروئید ها (بینی، استنشاق دهانی و سیستمیک)، لاموترژین، دیورتیک های لوپ، لوپرامید – لوپرامید اکسید، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، آگونیست های اپیوئید، مهارکننده‌های انتخابی باز جذب سروتونین، داروهای ضد افسردگی سه حلقه‌ای

تداخلات دارویی مهم دسموپرسین

تداخلات این دارو عمدتاً به دو دسته تقسیم می‌شوند: داروهایی که ترشح هورمون ضد ادراری را افزایش می‌دهند و داروهایی که باعث دفع سدیم یا احتباس آب می‌شوند.

داروهای افزایش‌دهنده خطر افت سدیم خون

مصرف همزمان دسموپرسین با داروهای زیر می‌تواند اثر ضد ادراری را به شدت تقویت کرده و خطر احتباس آب و افت سدیم را افزایش دهد:

• کاربامازپین: این داروی ضد تشنج باعث تحریک ترشح هورمون ضد ادراری شده و اثر دسموپرسین را تشدید می‌کند.
• کلروپرومازین: یک داروی ضد روان‌پریشی است که می‌تواند تعادل آب و الکترولیت را مختل کند.
• داروهای ضد افسردگی سه حلقه‌ای (مانند آمی‌تریپتیلین و ایمی‌پرامین): این داروها پتانسیل احتباس ادرار و مایعات را افزایش می‌دهند.
• مهارکننده‌های انتخابی بازجذب سروتونین (مانند فلوکستین و سرترالین): این دسته دارویی به تنهایی ریسک افت سدیم را دارند و در ترکیب با دسموپرسین، این خطر به شدت بالا می‌رود.
• داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (مانند ایبوپروفن، ناپروکسن و ایندومتاسین): این داروها با مهار پروستاگلاندین‌های کلیوی، پاسخ کلیه به دسموپرسین را تقویت کرده و دفع آب را کاهش می‌دهند.
• کلوفیبرات: باعث افزایش اثر ضد ادراری دارو می‌شود.

داروهای کاهش‌دهنده اثر دسموپرسین

برخی داروها می‌توانند اثر درمانی دسموپرسین را کاهش داده و باعث افزایش حجم ادرار شوند:

• لیتیوم: این دارو پاسخ کلیه به دسموپرسین را مهار کرده و می‌تواند باعث بروز دیابت بی‌مزه کلیوی شود.
• دمکلوسایکلین: یک آنتی‌بیوتیک است که به عنوان مهارکننده هورمون ضد ادراری عمل کرده و اثر دسموپرسین را خنثی می‌کند.
• اپی‌نفرین (آدرنالین): در دوزهای بالا ممکن است اثر ضد ادراری دارو را کاهش دهد.

داروهای موثر بر فشار خون

• داروهای افزایش‌دهنده فشار خون: اگرچه اثر منقبض‌کننده عروقی دسموپرسین کم است، اما مصرف همزمان با داروهای تنگ‌کننده عروق ممکن است فشار خون را به طور غیرمنتظره‌ای بالا ببرد.

تداخل دسموپرسین با غذا و مواد خوراکی

تداخلات غذایی دسموپرسین عمدتاً بر جذب و ایمنی دارو تمرکز دارند:

• غذاهای پرچرب: مصرف قرص دسموپرسین همراه با وعده‌های غذایی پرچرب می‌تواند میزان جذب دارو را تا ۴۰ درصد کاهش دهد که منجر به شکست درمان در کنترل ادرار می‌شود. توصیه می‌شود دارو با فاصله از غذا مصرف شود.
• مصرف مایعات: این مهم‌ترین تداخل غیردارویی است. مصرف مقادیر زیاد مایعات همزمان با دارو، خطر مسمومیت با آب را به شدت افزایش می‌دهد.
• الکل: مصرف الکل با مهار هورمون ضد ادراری طبیعی بدن، اثرات درمانی دسموپرسین را کاهش داده و حجم ادرار را افزایش می‌دهد.

تداخل دسموپرسین در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی

پزشک باید هنگام تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیماران مصرف‌کننده دسموپرسین به موارد زیر توجه کند:

• سنجش فاکتورهای انعقادی: دسموپرسین به طور موقت سطح فاکتور هشت و فاکتور فون‌ویلبراند را بالا می‌برد. اگر هدف آزمایش تشخیص بیماری‌های انعقادی باشد، زمان نمونه‌گیری باید با زمان مصرف دارو هماهنگ شود.
• اسمولالیته ادرار و پلاسما: این دارو به طور مستقیم باعث افزایش غلظت ادرار و کاهش غلظت خون می‌شود؛ بنابراین نتایج این تست‌ها تحت تاثیر مستقیم دارو هستند.
• سطح سدیم پلاسما: کاهش کاذب یا واقعی سدیم در اثر احتباس آب ناشی از دارو باید در تشخیص افتراقی سایر بیماری‌ها مد نظر قرار گیرد.
• تست‌های عملکرد کلیه: در موارد نادر، احتباس آب ممکن است بر اندازه‌گیری دقیق حجم ادرار ۲۴ ساعته و کلیرانس کراتینین اثر بگذارد.

نکته کاربردی برای پزشک: همیشه قبل از تجویز دسموپرسین، لیست کامل داروهای مصرفی بیمار را بررسی کنید و به ویژه در بیماران مسن، سطح سدیم پایه را اندازه بگیرید.

هشدار ها دسموپرسین

هشدارهای جامع و کاربردی برای پزشک
تجویز دسموپرسین باید با در نظر گرفتن ملاحظات ایمنی زیر انجام شود تا از بروز عوارض ناخواسته جلوگیری گردد:

• خطر هیپوناترمی و تشنج: جدی‌ترین هشدار این دارو، احتمال بروز افت سطح سدیم خون است که می‌تواند منجر به ادم مغزی، تشنج، کما و در موارد نادر مرگ شود. این خطر در کودکان و افراد مسن به مراتب بیشتر است.
• محدودیت مصرف مایعات: پزشک باید به بیمار آموزش دهد که همزمان با مصرف دارو برای شب‌ادراری، مصرف مایعات را به شدت محدود کند (معمولاً از یک ساعت قبل تا هشت ساعت بعد از مصرف دارو). مصرف بیش از حد مایعات در این بازه زمانی، خطر مسمومیت با آب را به شدت افزایش می‌دهد.
• پایش الکترولیت‌ها: در بیماران مسن و کسانی که داروهای همزمان (مانند داروهای ضد افسردگی سه حلقه‌ای یا مهارکننده‌های بازجذب سروتونین) مصرف می‌کنند، بررسی سطح سدیم خون در فواصل منظم (به ویژه در شروع درمان و پس از افزایش دوز) الزامی است.
• قطع دارو در شرایط حاد: در صورت بروز بیماری‌های سیستمیک مانند تب، عفونت‌های شدید، اسهال یا استفراغ که منجر به اختلال در تعادل آب و الکترولیت می‌شوند، مصرف دسموپرسین باید تا زمان بهبودی کامل متوقف شود.
• تداخل با داروهای خاص: مصرف همزمان با داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی ممکن است اثر ضد ادراری دسموپرسین را تشدید کرده و خطر احتباس آب را افزایش دهد.
• بررسی وضعیت راه هوایی: در صورت استفاده از فرم‌های داخل بینی، وجود التهاب مخاط، ادم یا زخم در بینی می‌تواند جذب دارو را غیرقابل پیش‌بینی کند. در این شرایط، تغییر به فرم خوراکی توصیه می‌شود.

مسمومیت (اوردوز) با دسموپرسین و پروتکل درمان
مصرف بیش از حد دسموپرسین منجر به طولانی شدن مدت زمان اثر ضد ادراری و احتباس شدید آب در بدن می‌شود.

علائم مسمومیت و اوردوز

علائم عمدتاً ناشی از ادم مغزی و هیپوناترمی هستند و شامل موارد زیر می‌شوند:

• سردرد مداوم و شدید
• تهوع و استفراغ جهنده
• افزایش سریع وزن (ناشی از احتباس مایعات)
• گیجی، خواب‌آلودگی و عدم تمرکز
• در موارد شدید: تشنج، کاهش سطح هوشیاری و کما

اقدامات درمانی و مدیریت بالینی

در صورت بروز اوردوز، اقدامات زیر بر اساس اولویت توصیه می‌شود:

• قطع فوری دارو و محدودیت مایعات: اولین و مهم‌ترین گام، متوقف کردن مصرف دسموپرسین و محدود کردن شدید ورودی مایعات به بدن است تا اجازه داده شود دارو از بدن دفع گردد.
• مدیریت هیپوناترمی: اگر بیمار فاقد علامت است، تنها محدودیت مایعات کفایت می‌کند.

در صورت بروز علائم عصبی یا هیپوناترمی شدید، ممکن است نیاز به تجویز وریدی سرم‌های نمکی غلیظ (مانند سدیم کلراید ۳ درصد) باشد. این اقدام باید با احتیاط فراوان و در محیط بیمارستانی انجام شود تا از جبران سریع سدیم و بروز عارضه تخریب غلاف عصبی جلوگیری شود.

• درمان علامتی: در صورت بروز تشنج، استفاده از داروهای ضد تشنج استاندارد تحت نظر پزشک الزامی است.
• دیورتیک‌ها: در موارد خاص و با حجم بالای خون، ممکن است پزشک از داروهای مدر مانند فوروزماید برای دفع آب اضافی استفاده کند، مشروط بر اینکه سطح سدیم به دقت پایش شود.

توصیه های دارویی دسموپرسین

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

مدیریت درمان با دسموپرسین نیازمند نظارت دقیق بر تعادل مایعات و الکترولیت‌ها است. پزشکان محترم باید موارد زیر را در پروتکل درمانی مد نظر قرار دهند:

• غربالگری پایه و دوره‌ای سدیم: پیش از شروع درمان، سطح سدیم خون، اسمولالیته ادرار و عملکرد کلیوی باید ارزیابی شود. در افراد بالای ۶۵ سال و بیماران در معرض خطر، سطح سدیم باید در هفته اول درمان و پس از هرگونه افزایش دوز پایش شود.
• تنظیم دوز اختصاصی: دوز دارو باید بر اساس پاسخ بالینی بیمار و حجم ادرار شبانه تنظیم شود. هدف، دستیابی به خواب راحت بدون وقفه برای دفع ادرار و در عین حال حفظ سطح نرمال سدیم است.
• پایش وزن بیمار: به بیماران یا مراقبان آن‌ها آموزش دهید که افزایش وزن ناگهانی (بیش از یک تا دو کیلوگرم در چند روز) می‌تواند نشانه احتباس آب و خطر قریب‌الوقوع افت سدیم باشد.
• مدیریت در شرایط استرس فیزیولوژیک: در صورت بروز بیماری‌های حاد مانند عفونت‌های ریوی، تب شدید یا اختلالات گوارشی که منجر به عدم تعادل مایعات می‌شوند، درمان با دسموپرسین باید تا زمان بهبودی کامل متوقف شود.
• انتخاب شکل دارویی: برای درمان شب‌ادراری در کودکان، استفاده از فرم‌های خوراکی یا زیرزبانی به دلیل جذب قابل پیش‌بینی‌تر و خطر کمتر افت سدیم نسبت به اسپری بینی ترجیح داده می‌شود.
• احتیاط در جراحی‌ها: در بیمارانی که برای کنترل خونریزی دسموپرسین دریافت می‌کنند، پایش دقیق برون‌ده ادراری و حجم مایعات ورودی وریدی برای جلوگیری از بار بیش از حد مایعات الزامی است.

توصیه‌های دارویی برای بیمار

آموزش صحیح به بیمار کلید پیشگیری از عوارض خطرناک این دارو است. موارد زیر باید به صورت شفاف به بیمار منتقل شود:

• محدودیت حیاتی مایعات: مهم‌ترین نکته این است که از یک ساعت قبل تا هشت ساعت بعد از مصرف دارو، نوشیدن مایعات باید به حداقل ممکن (فقط در حد رفع تشنگی یا بلعیدن قرص) محدود شود. مصرف زیاد آب در این بازه زمانی می‌تواند منجر به مسمومیت با آب شود.
• شناسایی علائم هشدار: بیمار باید بداند که در صورت بروز سردرد شدید و مداوم، تهوع، استفراغ، گیجی یا افزایش وزن غیرطبیعی، باید بلافاصله مصرف دارو را قطع کرده و به پزشک یا اورژانس مراجعه کند.
• زمان‌بندی مصرف: برای درمان شب‌ادراری، دارو باید دقیقاً قبل از خواب مصرف شود. در صورت فراموش کردن یک نوبت، نباید در نوبت بعدی دوز دارو دو برابر شود.
• نحوه نگهداری: برخی اشکال دارویی دسموپرسین (به ویژه برخی اسپری‌های بینی یا محلول‌های تزریقی) ممکن است نیاز به نگهداری در یخچال داشته باشند. بیمار باید شرایط نگهداری قید شده روی بسته‌بندی را به دقت رعایت کند.
• نحوه استفاده از اسپری بینی: در صورت تجویز فرم بینی، به بیمار آموزش دهید که پمپ اسپری را قبل از اولین استفاده آماده کند و در صورت گرفتگی بینی ناشی از سرماخوردگی یا حساسیت، اثربخشی دارو کاهش می‌یابد و باید با پزشک مشورت شود.
• پرهیز از الکل: مصرف الکل همزمان با این دارو توصیه نمی‌شود، زیرا الکل می‌تواند با اثرات ضد ادراری دارو تداخل داشته باشد و خطر اختلال در تعادل آب بدن را افزایش دهد.

جمع‌بندی نهایی برای مدیریت بالینی
دسموپرسین دارویی بسیار موثر است، اما مرز بین درمان موفق و مسمومیت با آب در آن بسیار باریک است. آموزش بیمار در مورد محدودیت مایعات و پایش منظم سدیم توسط پزشک، دو رکن اصلی درمان ایمن با این دارو محسوب می‌شوند.