آمیکاسین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف آمیکاسین

موارد مصرف تایید شده

عفونت های شدید ناشی از باکتری های گرم منفی

• این دارو به طور ویژه برای درمان عفونت های تهدید کننده حیات ناشی از پاتوژن های مقاوم مانند سودوموناس، کلبسیلا، انتروباکتر و اسینتوباکتر تجویز می شود. پزشک ها باید پیش از شروع درمان، کشت خون و آنتی بیوگرام را درخواست کنند، اما در شرایط اورژانسی درمان تجربی باید بلافاصله آغاز گردد.

پنومونی بیمارستانی و مرتبط با دستگاه تنفس مصنوعی

• در بخش های مراقبت ویژه، آمیکاسین نقش حیاتی در پوشش تجربی عفونت های ریوی مقاوم ایفا می کند. استفاده همزمان با یک داروی ضد دیواره سلولی برای ایجاد اثر هم افزایی توصیه می شود.

عفونت های پیچیده مجاری ادراری

• این دارو به دلیل تجمع با غلظت بالا در بافت کلیه و ادرار، در درمان عفونت های ادراری مقاوم به سایر دسته های دارویی بسیار موثر است. پایش دقیق عملکرد کلیه در طول دوره درمان برای جلوگیری از سمیت کلیوی الزامی است.

سپسیس و عفونت های جریان خون

• در بیماران دچار شوک عفونی، شروع سریع آمیکاسین به عنوان بخشی از یک رژیم ترکیبی می تواند نجات دهنده جان بیمار باشد. پس از مشخص شدن نتایج کشت، باید درمان را به سمت داروهای ایمن تر و با طیف محدودتر هدایت کرد.

عفونت های داخل شکمی و بافت نرم

• این آنتی بیوتیک به تنهایی روی باکتری های بی هوازی اثری ندارد و در درمان پریتونیت، آبسه های شکمی یا عفونت های عمیق بافتی حتما باید همراه با داروهای ضد بی هوازی مناسب تجویز شود.

موارد مصرف خارج برچسب

سل مقاوم به چند دارو

• در بیمارانی که به داروهای خط اول ضد سل پاسخ نمی دهند، آمیکاسین به عنوان یک داروی کلیدی در رژیم های تزریقی خط دوم استفاده می شود. درمان طولانی مدت در این بیماران نیازمند پایش مداوم و دقیق سیستم شنوایی است تا از ناشنوایی دائمی جلوگیری شود.

عفونت های مایکوباکتریایی غیر سلی

• در بیماران مبتلا به نقص ایمنی پیشرفته یا بیماری های ساختاری ریه، این دارو برای درمان عفونت های منتشر یا موضعی، اغلب به صورت استنشاقی یا تزریق وریدی در قالب یک رژیم چند دارویی پیچیده به کار می رود.

تشدید عفونت در بیماری فیبروز سیستیک

• برای کنترل عفونت های حاد ریوی ناشی از سودوموناس در این بیماران حساس، آمیکاسین تجویز می شود. به دلیل تغییرات گسترده متابولیک در این افراد، استفاده از دوزهای بالاتر و پایش مکرر سطح خونی دارو برای رسیدن به پاسخ درمانی مطلوب ضروری است.

پیشگیری در جراحی های خاص

• در بیمارانی که سابقه آنافیلاکسی به پنی سیلین ها یا سفالوسپورین ها دارند، یا در اعمال جراحی مجاری ادراری در مراکزی که شیوع مقاومت میکروبی بالاست، تزریق یک دوز از این دارو پیش از ایجاد برش جراحی به عنوان جایگزین آنتی بیوتیک های رایج توصیه می شود.

مکانیسم اثر آمیکاسین

• آمیکاسین یک آنتی بیوتیک از دسته آمینوگلیکوزیدها است که خاصیت باکتری کشی قوی دارد. این دارو با نفوذ به داخل سلول باکتری و اتصال محکم و غیر قابل برگشت به زیرواحد 30 اس ریبوزوم باکتریایی، فرایند سنتز پروتئین را مهار می کند. این اتصال منجر به خوانش اشتباه پیام های ژنتیکی شده و سبب تولید پروتئین های غیر طبیعی و مختل کننده غشای سلولی می شود که در نهایت مرگ باکتری را رقم می زند. ویژگی بارز آمیکاسین مقاومت بالای آن در برابر آنزیم های تخریب کننده ای است که توسط باکتری های مقاوم ترشح می شوند، از این رو در درمان عفونت های پیچیده بسیار کارآمد است.

فارماکوکینتیک آمیکاسین

جذب

• آمیکاسین از دستگاه گوارش جذب نمی شود و به همین دلیل منحصرا به صورت تزریق وریدی یا عضلانی تجویز می گردد. جذب عضلانی آن سریع و کامل است و حداکثر غلظت پلاسمایی طی یک ساعت به دست می آید.

توزیع

• این دارو به سرعت در مایعات خارج سلولی، ترشحات برونش، ادرار و صفرا منتشر می شود. نفوذ آن به سیستم اعصاب مرکزی و مایع مغزی نخاعی ناچیز است، مگر آن که پرده های مننژ ملتهب باشند. میزان اتصال آمیکاسین به پروتئین های پلاسما بسیار اندک و در محدوده صفر تا 11 درصد است. این دارو به راحتی از سد جفتی عبور می کند.

متابولیسم

• آمیکاسین در کبد متابولیزه نمی شود و هیچ گونه متابولیت فعالی در بدن تولید نمی کند.

دفع

• دفع این دارو کاملا کلیوی است و عمدتا از طریق فیلتراسیون گلومرولی به صورت داروی تغییر نیافته در ادرار ترشح می شود. نیمه عمر دارو در بیماران با عملکرد کلیوی سالم حدود دو تا سه ساعت است، اما در موارد نارسایی کلیوی این زمان به میزان قابل توجهی طولانی می شود که ضرورت تنظیم دقیق دوز را برای جلوگیری از مسمومیت کلیوی و شنوایی ایجاب می کند.

منع مصرف آمیکاسین

موارد منع مصرف در بیماری ها

• تجویز آمیکاسین در بیمارانی که سابقه حساسیت شدید یا آنافیلاکسی به این دارو یا سایر داروهای دسته آمینوگلیکوزیدها دارند به طور مطلق ممنوع است. به دلیل تشابه ساختاری، امکان بروز حساسیت متقاطع میان داروهای این خانواده بسیار بالا است و واکنش به یک آمینوگلیکوزید می تواند به معنای واکنش به آمیکاسین نیز باشد.
• علاوه بر این، در بیماران مبتلا به اختلالات عصبی عضلانی مانند میاستنی گراویس و بیماری پارکینسون، مصرف این دارو منع نسبی دارد و باید با احتیاط فراوان صورت گیرد، زیرا آمیکاسین می تواند موجب انسداد عصبی عضلانی شده و ضعف عضلانی و مشکلات تنفسی را به شدت تشدید کند.
• در بیماران دارای نارسایی پیشرفته کلیوی یا اختلالات شنوایی و دهلیزی قبلی، مصرف دارو خطر سمیت کلیوی و اتوتوکسیسیتی را به شدت بالا می برد و تنها در شرایط تهدید کننده حیات و با پایش مداوم سطح سرمی مجاز است.

موارد منع مصرف بارداری و شیردهی

• دوران بارداری: بر اساس دستورالعمل های سازمان غذا و داروی آمریکا، آمیکاسین در دوران بارداری در گروه دی طبقه بندی می شود. این دارو به راحتی از سد جفتی عبور کرده و می تواند آسیب های جدی به جنین وارد کند. شواهد بالینی نشان می دهد که مصرف آمینوگلیکوزیدها در زنان باردار با خطر بروز ناشنوایی مادرزادی دو طرفه و غیر قابل بازگشت در نوزاد همراه است. بنابراین، تجویز آمیکاسین در دوران بارداری اکیدا ممنوع است مگر در عفونت های بسیار شدید و تهدید کننده حیات که هیچ داروی جایگزین و ایمن تری برای مادر وجود نداشته باشد.
• دوران شیردهی: در دوران شیردهی، مقداری از دارو در شیر مادر ترشح می شود. اگرچه جذب گوارشی آمیکاسین در نوزاد بسیار ضعیف است و خطر سمیت سیستمیک نوزاد را کمتر تهدید می کند، اما به دلیل خطر تغییر فلور طبیعی روده نوزاد و بروز برفک یا اسهال، تجویز آن در زنان شیرده باید با احتیاط و سنجش دقیق سود و زیان انجام شود.

موارد منع مصرف کودکان

• مصرف آمیکاسین در کودکان و نوزادان منع مطلق ندارد اما با محدودیت ها و هشدارهای جدی همراه است.
• در نوزادان نارس و نوزادان تازه متولد شده، به دلیل عدم بلوغ و تکامل کامل سیستم فیلتراسیون کلیوی، دفع دارو با تاخیر چشمگیری مواجه می شود و نیمه عمر آن در بدن افزایش می یابد. این تجمع دارویی خطر سمیت کلیوی و آسیب به اعصاب شنوایی را در نوزادان به شدت بالا می برد. از این رو، تجویز آمیکاسین در این گروه سنی تنها در موارد عفونت های مقاوم و با محاسبات دقیق بر اساس وزن بدن بیمار انجام می شود.
• پایش مکرر سطح پیک و تراف دارو در خون، همراه با بررسی مداوم فاکتورهای کلیوی، برای جلوگیری از عوارض جانبی جبران ناپذیر در اطفال و نوزادان کاملا الزامی است.

عوارض جانبی آمیکاسین

عوارض کلیوی

• شایع ترین و مهم ترین عارضه این دارو سمیت کلیوی است که در حدود 1 تا 10 درصد از بیماران رخ می دهد. این عارضه به صورت افزایش سطح کراتینین و اوره خون و همچنین کاهش حجم ادرار نمایان می شود. این اسیب معمولا با قطع دارو قابل برگشت است، اما نیاز به تنظیم دقیق دوز بر اساس عملکرد کلیه دارد.

عوارض شنوایی و دهلیزی

• سمیت شنوایی و اختلالات دهلیزی در حدود 1 تا 5 درصد از مصرف کنندگان این دارو گزارش شده است. این عارضه ممکن است به صورت زنگ زدن گوش، سرگیجه و کاهش شنوایی فرکانس های بالا آغاز شود و در صورت عدم توجه می تواند غیر قابل برگشت باشد.

عوارض عصبی و عضلانی

• انسداد عصبی عضلانی و ضعف یا فلج تنفسی از عوارض نادر اما بسیار خطرناک هستند که در کمتر از 1 درصد بیماران مشاهده می شوند. این حالت بیشتر در بیماران دارای اختلالات عصبی عضلانی زمینه ای بروز می کند.

عوارض پوستی و گوارشی

• واکنش های حساسیت پوستی مانند خارش و بثورات جلدی، و همچنین عوارض گوارشی شامل تهوع و استفراغ در کمتر از 1 درصد افراد رخ می دهد. تب دارویی و سردرد نیز در همین محدوده کمتر از 1 درصد گزارش شده اند.

تغییرات آزمایشگاهی

• اختلالات الکترولیتی مانند کاهش منیزیم، کلسیم و پتاسیم خون، و همچنین افزایش ائوزینوفیل ها در کمتر از 1 درصد موارد ثبت شده است که پایش منظم آزمایشگاهی را در طول درمان ضروری می سازد.

تداخلات دارویی آمیکاسین

مشخصات کلی تداخلات:

• تغییر در فلور نرمال دستگاه گوارش
• تشدید هیپوکلسمی
• اختلال در پاسخ ایمنی در برابر عوامل باکتریایی
• تشدید سمیت کلیوی
• تشدید اثرات بلاک کننده عصبی – عضلانی
• تشدید سمیت گوشی

تداخلات رده X (پرهیز):

آتالورن، ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، واکسن وبا، فوسکارنت، مانیتول (سیستمیک)، مکامیلامین، متوکسی فلوران

کاهش اثرات داروها توسط آمیکاسین (سیستمیک):

ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، واکسن ب.ث.ژ (ایمنی‌زا)، واکسن وبا، دیستیگمین، لاکتوباسیلوس و استریول، سدیم پیکوسولفات، واکسن حصبه

کاهش اثرات آمیکاسین (سیستمیک) توسط داروها:

سفالوسپورین ها، پنی‌سیلین‌ها

افزایش اثرات داروها توسط آمیکاسین (سیستمیک):

مشتقات بیس‌فسفونات، فرآورده‌های حاوی سم بوتولینوم، کربوپلاتین، کولیستیمتات، سیکلوسپورین (سیستمیک)، مکامیلامین، متوکسی فلوران، داروهای بلاک کننده عصبی – عضلانی، فرآورده‌های تنوفوویر

افزایش اثرات آمیکاسین (سیستمیک) توسط داروها:

آمفوتریسین بی، آربکاسین، آتالورن، کاپرئومایسین، سفالوسپورین ها، سیس پلاتین، فوسکارنت، دیورتیک های لوپ، مانیتول (سیستمیک)، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، اوکساتومید، فرآورده‌های تنوفوویر، ونکومایسین

تداخلات دارویی آمیکاسین
مصرف همزمان آمیکاسین با برخی داروها می تواند عوارض جانبی را تشدید کند یا اثربخشی درمان را تغییر دهد. تداخلات مهم عبارتند از:

داروهای ادرار آور قوس هنله

• مصرف همزمان با داروهایی مانند فروزماید، بومتانید و اسید اتاکرینیک ممنوع است. این داروها می توانند غلظت آمیکاسین را در بافت های کلیه و گوش افزایش دهند و خطر سمیت شنوایی و سمیت کلیوی را به شدت بالا ببرند.

داروهای مسدود کننده عصبی عضلانی

• آمیکاسین می تواند اثرات داروهایی مانند سوکسینیل کولین، روکرونیوم و پانکورونیوم را تقویت و طولانی کند. این تداخل خطر ضعف شدید عضلانی و فلج تنفسی را به همراه دارد و در صورت نیاز به مصرف همزمان، پایش دقیق تنفسی بیمار الزامی است.

داروهای دارای سمیت کلیوی و شنوایی

• استفاده همزمان آمیکاسین با داروهایی نظیر ونکومایسین، سیس پلاتین، آمفوتریسین بی، پلی میکسین بی، باسیتراسین و سفالوتین، خطر آسیب شدید و برگشت ناپذیر به کلیه ها و سیستم شنوایی را افزایش می دهد.

پنی سیلین ها

• در بیماران مبتلا به نارسایی شدید کلیوی، تجویز همزمان دوزهای بالای پنی سیلین ها می تواند منجر به غیر فعال شدن شیمیایی آمیکاسین در خون شود.

تداخل با غذا

• آمیکاسین به صورت تزریق وریدی یا عضلانی تجویز می شود و تداخل مستقیمی با جذب مواد غذایی در دستگاه گوارش ندارد. با این حال، وضعیت مایعات بدن در طول درمان بسیار مهم است. بیمار باید مایعات کافی دریافت کند تا از کاهش حجم خون و غلیظ شدن ادرار جلوگیری شود، زیرا کم آبی بدن خطر سمیت کلیوی آمیکاسین را به میزان قابل توجهی افزایش می دهد.

تداخل در آزمایشات
آمیکاسین می تواند نتایج برخی از آزمایش های بالینی را تغییر دهد که توجه به آن ها در روند درمان حیاتی است:

تغییرات عملکرد کلیه

• این دارو ممکن است باعث افزایش کاذب یا واقعی نیتروژن اوره خون و کراتینین سرم شود.

تغییرات الکترولیتی

• مصرف آمیکاسین می تواند باعث دفع بیش از حد الکترولیت ها از کلیه شود و در آزمایش خون به صورت کاهش منیزیم، کاهش کلسیم، کاهش پتاسیم و کاهش سدیم ظاهر شود. پایش روزانه الکترولیت ها در طول دوره درمان توصیه می شود.

تغییرات ادراری

• ممکن است باعث پیدایش پروتئین، گلبول های سفید و گلبول های قرمز در آزمایش ادرار شود.

هشدار ها آمیکاسین

هشدارهای بالینی داروی آمیکاسین

• تجویز آمیکاسین با هشدارهای بسیار جدی و جعبه سیاه از سوی سازمان غذا و داروی آمریکا همراه است. مهم ترین هشدارها شامل سمیت کلیوی و سمیت شنوایی است که می تواند غیر قابل برگشت باشد. خطر بروز این عوارض در بیمارانی که دارای نارسایی قبلی کلیه هستند، بیمارانی که دوزهای بالا دریافت می کنند یا دوره درمان طولانی تری دارند، به شدت افزایش می یابد. سمیت شنوایی می تواند هر دو بخش شنوایی و دهلیزی عصب هشتم مغزی را درگیر کند و منجر به ناشنوایی دو طرفه و از دست دادن تعادل شود. نکته بالینی مهم این است که آسیب شنوایی ممکن است حتی پس از قطع دارو نیز پیشرفت کند.
• سمیت کلیوی معمولا به صورت آسیب به لوله های کلیوی خود را نشان می دهد که با افزایش کراتینین سرم، کاهش حجم ادرار و وجود پروتئین در ادرار مشخص می شود. برای کاهش این خطرات، هیدراتاسیون مناسب بیمار و پایش مداوم سطح سرمی دارو، به ویژه اندازه گیری غلظت پیک و تراف دارو در خون، کاملا ضروری است.
• هشدار مهم دیگر مربوط به انسداد عصبی عضلانی است. آمیکاسین می تواند باعث ضعف شدید عضلانی و حتی فلج تنفسی شود. این خطر در بیمارانی که داروهای بیهوشی، مسدود کننده های عصبی عضلانی دریافت می کنند، یا مبتلا به بیماری هایی مانند میاستنی گراویس هستند، بسیار بالاتر است. همچنین باید از مصرف همزمان آمیکاسین با سایر داروهای دارای سمیت کلیوی و شنوایی مانند دیورتیک های قوس هنله، وانکومایسین و سایر آمینوگلیکوزیدها به شدت پرهیز شود.

مسمومیت آمیکاسین و پروتکل درمان

علائم مسمومیت

• در صورت مصرف بیش از حد مجاز یا تجمع دارو در بدن به دلیل نارسایی کلیوی، علائم مسمومیت به صورت تشدید عوارض یاد شده از جمله نارسایی حاد کلیه، از دست دادن شنوایی، سرگیجه ناتوان کننده و ضعف یا فلج تنفسی بروز می کند.

درمان مسمومیت

• درمان مسمومیت آمیکاسین نیازمند مداخله فوری بالینی است. همودیالیز موثرترین روش برای پاکسازی سریع این دارو از جریان خون است و در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی که دچار اوردوز شده اند، خط اول درمان محسوب می شود. دیالیز صفاقی نیز تا حدودی دارو را خارج می کند اما کارایی آن بسیار کمتر از همودیالیز است. در نوزادان مبتلا به مسمومیت شدید، ممکن است از روش تعویض خون استفاده شود.
• در مواردی که اوردوز منجر به انسداد عصبی عضلانی و فلج تنفسی شده است، بیمار باید فورا تحت حمایت تنفسی مکانیکی قرار گیرد. در این شرایط، تجویز وریدی املاح کلسیم مانند کلسیم گلوکونات می تواند به معکوس کردن بلوک عصبی عضلانی کمک کند، هرچند که حمایت تنفسی تا زمان دفع کامل دارو از بدن حیاتی ترین اقدام است.

توصیه های دارویی آمیکاسین

توصیه های دارویی مخصوص پزشک
تجویز آمیکاسین نیازمند مراقبت ها و پایش های دقیق بالینی و آزمایشگاهی است. پزشک معالج باید موارد زیر را در طول دوره درمان به دقت مدیریت کند:

پایش عملکرد کلیوی

• پیش از شروع درمان و به صورت روزانه در طول دوره دریافت دارو، ارزیابی سطح کراتینین سرم و نیتروژن اوره خون الزامی است. آمیکاسین دارای پتانسیل بالایی برای ایجاد سمیت کلیوی است و در صورت مشاهده هرگونه افت در پاکسازی کراتینین، دوز دارو باید فورا تعدیل یا قطع شود.

بررسی سطح سرمی دارو

• برای جلوگیری از سمیت و اطمینان از اثربخشی بالینی، اندازه گیری غلظت اوج و پایه آمیکاسین در خون به ویژه در درمان های طولانی مدت یا در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی به شدت توصیه می شود. غلظت بالای پایه با افزایش خطر آسیب کلیوی و شنوایی ارتباط مستقیم دارد.

پایش شنوایی و سیستم دهلیزی

• سمیت شنوایی ناشی از آمیکاسین می تواند دو طرفه و کاملا غیر قابل برگشت باشد. انجام تست های شنوایی سنجی پایه پیش از شروع درمان و تکرار آن ها در طول درمان، به ویژه در بیماران پرخطر، سالمندان و افرادی که دوزهای بالا دریافت می کنند، ضروری است.

حفظ هیدراتاسیون مناسب

• پزشک باید اطمینان حاصل کند که بیمار پیش از دریافت دارو و در طول دوره درمان، هیدراتاسیون کافی داشته باشد. این اقدام خطر رسوب دارو در لوله های کلیوی و آسیب های بافتی را به حداقل می رساند.

احتیاط ویژه در اختلالات عصبی عضلانی

• به دلیل اثرات مسدود کننده عصبی عضلانی آمینوگلیکوزیدها، تجویز این دارو در بیماران مبتلا به میاستنی گراویس، بیماری پارکینسون یا بوتولیسم نوزادان می تواند باعث تشدید شدید ضعف عضلانی و فلج تنفسی شود و نیازمند احتیاط فراوان است.

مدیریت در دوران بارداری

• این آنتی بیوتیک توانایی عبور از جفت را دارد و می تواند باعث ناشنوایی مادرزادی و برگشت ناپذیر در جنین شود. تجویز آن در زنان باردار تنها در مواردی مجاز است که جان مادر در خطر باشد و هیچ جایگزین ایمن تری در دسترس نباشد.

توصیه های دارویی بیمار
پزشک باید در زمان تجویز آمیکاسین، اطلاعات و هشدارهای زیر را به صورت واضح به بیمار یا همراهان وی منتقل کند تا در صورت بروز علائم خطر، اقدام به موقع صورت گیرد:

گزارش فوری علائم اختلال شنوایی

• بیمار باید آگاه شود که بروز هرگونه صدای زنگ در گوش، وزوز گوش، احساس پر شدن گوش ها، کاهش شنوایی، سرگیجه یا از دست دادن تعادل، از علائم هشدار دهنده آسیب به گوش است و باید بلافاصله به تیم درمان اطلاع داده شود.

توجه دقیق به تغییرات ادراری

• به بیمار آموزش دهید که هرگونه تغییر در حجم ادرار، کاهش دفعات دفع ادرار، احتباس مایعات در بدن یا تورم در دست ها و پاها می تواند نشانه ای از درگیری کلیه ها باشد و نیازمند بررسی اورژانسی است.

اهمیت مصرف فراوان مایعات

• بیمار باید بداند که نوشیدن آب و مایعات فراوان در طول دوره دریافت این آنتی بیوتیک ضروری است. این کار به کلیه ها کمک می کند تا دارو را با ایمنی بیشتری از بدن دفع کنند.

گزارش سریع علائم عصبی غیر طبیعی

• احساس گزگز در اندام ها، بی حسی، پرش های عضلانی، ضعف غیر عادی یا مشکلات تنفسی از موارد اورژانسی محسوب می شوند که بیمار باید نسبت به بروز آن ها بسیار حساس باشد.

رعایت طول دوره درمان

• با وجود این که دارو به صورت تزریقی و اغلب در محیط بالینی تجویز می شود، به بیمار یادآوری کنید که برای ریشه کن شدن کامل عفونت و جلوگیری از ایجاد مقاومت میکروبی، تکمیل دقیق و کامل دوره درمانی تعیین شده توسط پزشک الزامی است.