فورازولیدون چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف فورازولیدون

فورازولیدون یک داروی ضد میکروبی و ضد انگل وسیع الطیف از دسته نیتروفوران ها است که با مهار آنزیم های باکتریایی و تداخل در عملکرد اسیدهای نوکلئیک میکروارگانیسم ها عمل می کند. این دارو در گذشته کاربرد گسترده ای داشت اما امروزه به دلیل پروفایل عوارض جانبی و تداخلات خاص بیشتر در شرایط بالینی ویژه و مقاومت های دارویی مورد توجه پزشکان قرار می گیرد. اطلاعات زیر بر اساس معتبرترین منابع پزشکی بین المللی تدوین شده است.

موارد مصرف تایید شده بالینی

درمان اسهال های عفونی و آنتریت باکتریایی

• این دارو جهت درمان اسهال و التهاب روده ناشی از باکتری های حساس از جمله گونه های سالمونلا، شیگلا، اشرشیاکلی و ویبریو کلرا تاییدیه دریافت کرده است. از دیدگاه بالینی برای پزشک معالج بسیار مهم است که این دارو را به صورت تجربی برای هر گاستروآنتریت حاد تجویز نکند. تجویز این دارو باید زمانی صورت گیرد که عامل باکتریایی حساس تایید شده باشد یا شک بالینی بسیار قوی وجود داشته باشد. مقدار مصرف استاندارد در بزرگسالان صد میلی گرم چهار بار در روز به مدت پنج الی هفت روز است. پزشک باید در نظر داشته باشد که درمان ضد میکروبی جایگزین مایع درمانی نیست و جبران آب و الکترولیت ها اولویت اصلی درمان است.

درمان ژیاردیاریس

• عفونت روده ای ناشی از انگل ژیاردیا لامبلیا از دیگر موارد مصرف تایید شده این دارو است. در طبابت نوین اگرچه داروهای دیگری به عنوان خط اول درمان انتخاب می شوند اما در صورت منع مصرف، عدم تحمل بیمار یا مقاومت دارویی، فورازولیدون یک گزینه درمانی ارزشمند محسوب می شود. مقدار مصرف برای این عفونت در بزرگسالان صد میلی گرم چهار بار در روز برای مدت هفت الی ده روز تعیین شده است. از آنجا که دوره درمان نسبتا طولانی است پزشک باید بیمار را از نظر بروز عوارض گوارشی و واکنش های حساسیتی پایش کند.

ریشه کنی عفونت هلیکوباکتر پیلوری مقاوم

• کاربردی ترین و مهم ترین مصرف خارج از برچسب این دارو در گوارش و داخلی ریشه کنی عفونت های مقاوم هلیکوباکتر پیلوری است. با توجه به افزایش روزافزون مقاومت باکتریایی به درمان های استاندارد خط اول، رژیم های درمانی حاوی این دارو به عنوان درمان نجات یا خط سوم در نظر گرفته می شوند. در عمل بالینی این دارو به صورت ترکیبی همراه با بیسموت، تتراسایکلین و یک داروی مهارکننده پمپ پروتون تجویز می شود. مقدار مصرف در این رژیم های چهار دارویی معمولا صد الی دویست میلی گرم دو بار در روز به مدت ده الی چهارده روز است. اثربخشی این رژیم در بیماران با سابقه شکست درمانی بسیار بالا است اما نیازمند نظارت دقیق پزشک بر عوارض جانبی به ویژه مهار آنزیم مونوآمین اکسیداز و پرهیز بیمار از مصرف غذاهای حاوی تیرامین می باشد.

درمان بیماری اسهال مسافران

• در مقالات و متون مرجع پزشکی به استفاده از این دارو برای کنترل اسهال مسافران در مناطق با شیوع بالای باکتری های مقاوم اشاره شده است. با این وجود از منظر بالینی به دلیل در دسترس بودن داروهای ایمن تر و با عوارض کمتر، تجویز این دارو برای این اندیکاسیون تنها به مواردی محدود می شود که سایر داروها منع مصرف داشته باشند یا در دسترس نباشند و پزشک باید نسبت خطر به منفعت را به دقت ارزیابی نماید.

مکانیسم اثر فورازولیدون

• فورازولیدون یک عامل ضد میکروبی وسیع الطیف از مشتقات نیتروفوران ها است. مکانیسم اثر اصلی این دارو بر اساس تداخل در سیستم های آنزیمی باکتری ها و تک یاخته ها بنا شده است. پس از ورود دارو به سلول میکروارگانیسم، گروه نیترو موجود در ساختار دارو توسط آنزیم های باکتریایی احیا شده و به رادیکال های آزاد و متابولیت های بسیار فعال تبدیل می شود.
• این متابولیت های فعال به سرعت با ترکیبات حیاتی سلول از جمله پروتئین ها و دی ان ای باند می شوند. اتصال به دی ان ای باعث ایجاد آسیب متقاطع و شکستگی در رشته های اسید نوکلئیک شده و در نهایت منجر به مرگ باکتری یا انگل می شود. این مکانیسم اثر چندگانه باعث شده است که مقاومت باکتریایی نسبت به این دارو به کندی ایجاد شود که این یک مزیت بالینی مهم برای پزشکان در درمان عفونت های مقاوم است.
• نکته بسیار مهم و کاربردی برای پزشکان، خاصیت مهارکنندگی آنزیم مونوآمین اکسیداز توسط این دارو است. مصرف فورازولیدون بیش از چهار تا پنج روز می تواند باعث مهار برگشت ناپذیر این آنزیم در بدن شود. پزشک باید بیمار را از مصرف غذاهای حاوی تیرامین و همچنین مصرف همزمان داروهای سمپاتومیمتیک منع کند تا از بروز بحران فشار خون پیشگیری شود.

فارماکوکینتیک فورازولیدون

جذب دارو

• پس از تجویز خوراکی، فورازولیدون جذب سیستمیک ناچیزی از طریق دستگاه گوارش دارد. این ویژگی از نظر بالینی بسیار مطلوب است زیرا دارو با غلظت بالا در مجرای روده باقی می ماند و اثرات موضعی خود را مستقیما بر پاتوژن های روده ای اعمال می کند.

متابولیسم و توزیع

• همان مقدار اندکی از دارو که جذب سیستمیک می شود، به سرعت در روده و کبد متابولیزه می گردد. متابولیسم سریع دارو باعث می شود که نیمه عمر آن در گردش خون بسیار کوتاه باشد و غلظت پلاسمایی قابل توجهی ایجاد نکند. به همین دلیل این دارو برای درمان عفونت های سیستمیک مناسب نیست و کاربرد آن محدود به عفونت های داخل لوله گوارش است.

دفع دارو

• مقادیر جذب شده پس از تبدیل شدن به متابولیت های غیرفعال، عمدتا از طریق کلیه ها دفع می شوند. دفع متابولیت ها می تواند باعث تغییر رنگ ادرار به رنگ زرد تیره یا قهوه ای شود. پزشک باید پیش از شروع درمان این موضوع را به بیمار اطلاع دهد تا از نگرانی بی مورد بیمار جلوگیری شود. بخش عمده ای از داروی جذب نشده نیز به صورت تغییر نیافته از طریق مدفوع دفع می گردد.

منع مصرف فورازولیدون

موارد منع مصرف در بیماری ها

• تجویز فورازولیدون در بیماران مبتلا به کمبود آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز اکیدا ممنوع است. مصرف این دارو در این گروه از بیماران می تواند منجر به بروز آنمی همولیتیک شدید و تهدید کننده حیات شود. پزشک باید پیش از تجویز، به ویژه در مناطقی که شیوع این نقص آنزیمی بالا است، سابقه بیمار را به دقت بررسی کند.
• همچنین، به دلیل خاصیت مهار کنندگی آنزیم مونوآمین اکسیداز توسط فورازولیدون، مصرف همزمان آن با سایر دارو های مهار کننده مونوآمین اکسیداز، دارو های مقلد سمپاتیک با اثر غیر مستقیم، و دارو های ضد افسردگی سه حلقه ای کاملا منع شده است. این تداخل می تواند به بحران فشار خون کشنده منجر شود.
• مصرف الکل نیز در طول دوره درمان و تا چهار روز پس از قطع دارو ممنوع است، زیرا فورازولیدون می تواند واکنش شبه دی سولفیرام ایجاد کند که با علائمی نظیر برافروختگی، تنگی نفس، تاکی کاردی و افت فشار خون همراه است.

دوران بارداری

• در دوران بارداری، این دارو در دسته خطر قرار دارد و مطالعات کافی و کنترل شده ای روی انسان انجام نشده است. با این حال، مصرف آن در اواخر بارداری و نزدیک به زمان زایمان به دلیل خطر بروز آنمی همولیتیک در نوزاد کاملا منع شده است.

دوران شیردهی

• در خصوص دوران شیردهی، با توجه به اینکه فورازولیدون در شیر مادر ترشح می شود و خطر بالقوه بروز آنمی همولیتیک در نوزادان شیرخوار وجود دارد، مصرف این دارو در مادران شیرده توصیه نمی شود. به خصوص اگر نوزاد کمتر از یک ماه سن داشته باشد یا مبتلا به نقص آنزیمی باشد، شیردهی در طول درمان با این دارو باید قطع گردد.

• تجویز فورازولیدون در نوزادان با سن کمتر از یک ماه به صورت مطلق منع شده است. سیستم های آنزیمی در نوزادان تازه متولد شده هنوز به بلوغ کامل نرسیده اند و مصرف این دارو در این گروه سنی خطر ابتلا به آنمی همولیتیک را به شدت افزایش می دهد. برای کودکان بزرگتر از یک ماه، دوز دارو باید با دقت بسیار بالا و بر اساس وزن کودک توسط پزشک محاسبه شود تا از بروز سمیت دارویی جلوگیری گردد.

عوارض جانبی فورازولیدون

عوارض گوارشی (شایع ترین دسته عوارض)
شایع ترین عوارض گزارش شده برای این دارو مربوط به دستگاه گوارش است.

تهوع و استفراغ

• در حدود 8 تا 15 درصد بیماران گزارش شده است که معمولا با کاهش دوز یا مصرف دارو همراه با غذا کاهش می یابد.

درد شکمی و اسهال

• در حدود 2 تا 5 درصد موارد بروز می کند. در صورت بروز اسهال شدید، ارزیابی از نظر عفونت های ثانویه ضروری است.

سردرد و سرگیجه

• شیوع این عوارض بین 1 تا 5 درصد گزارش شده است.

پلی نوروپاتی محیطی

• شیوع آن کمتر از 1 درصد (نادر اما بسیار جدی) است. این عارضه در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، دیابت یا کمبود ویتامین های گروه بی با درصد بالاتری رخ می دهد و در صورت بروز گزگز یا بی حسی، دارو باید فورا قطع شود.

آنمی همولیتیک

• شیوع کلی آن کمتر از 1 درصد است، اما در بیماران مبتلا به کمبود آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز به شدت شایع تر و خطرناک تر است. در صورت مشاهده علائم همولیز، قطع فوری دارو الزامی است.

واکنش های افزایش حساسیت

• شامل بثورات پوستی، خارش، کهیر و تب دارویی در حدود 1 تا 2 درصد بیماران مشاهده می شود.
• واکنش های شدیدتر مانند آنژیوادم یا افت فشار خون بسیار نادر و کمتر از 0.1 درصد می باشند.

تغییر رنگ ادرار

• تغییر رنگ ادرار به قهوه ای تیره بسیار شایع است اما درصد دقیقی برای آن ذکر نشده است، زیرا یک اثر بی ضرر دارو می باشد و باید به بیمار اطلاع داده شود تا از نگرانی جلوگیری گردد.

واکنش شبه دی سولفیرام

• در صورت مصرف همزمان با الکل، شیوع این واکنش بسیار بالا است و به همین دلیل مصرف هرگونه فراورده الکلی در طول درمان و تا چهار روز پس از آن اکیدا ممنوع می باشد.

تداخلات دارویی فورازولیدون

تداخلات دارویی فورازولیدون

دارو های مقلد سمپاتیک با اثر مستقیم و غیر مستقیم

• تجویز همزمان فورازولیدون با دارو هایی مانند پسودوافدرین افدرین فنیل افرین و آمفتامین ها اکیدا ممنوع است. به دلیل مهار آنزیم مونوآمین اکسیداز توسط فورازولیدون مصرف همزمان این دارو ها به تجمع کاتکول آمین ها و بروز بحران فشار خون حاد منجر می شود که می تواند باعث خونریزی مغزی و مرگ گردد.

دارو های ضد افسردگی

• مصرف همزمان فورازولیدون با مهارکننده های بازجذب سروتونین مانند فلوکستین سرترالین و سیتالوپرام و همچنین دارو های ضد افسردگی سه حلقه ای مانند آمی تریپتیلین و ایمی پرامین ممنوع است. این ترکیب خطر بروز سندرم سروتونین را به شدت افزایش می دهد که با علائمی مانند تغییرات وضعیت روانی ناپایداری اتونوم و اختلالات عصبی عضلانی مشخص می شود.

مپریدین و سایر ضد درد های اپیوئیدی

• استفاده از مپریدین در بیمارانی که فورازولیدون دریافت می کنند می تواند باعث واکنش های بسیار شدید و کشنده شامل تحریک شدید سیستم عصبی مرکزی تعریق تب بالا کما و کلاپس قلبی عروقی شود.

سایر مهارکننده های مونوآمین اکسیداز

• استفاده همزمان با سایر دارو های این دسته مانند سلژیلین یا ترانیل سیپرومین خطر تشدید عوارض جانبی و بحران فشار خون را به همراه دارد و منع مصرف مطلق دارد.

غذا های غنی از تیرامین

• بیماران تحت درمان با فورازولیدون باید از مصرف مواد غذایی حاوی مقادیر بالای تیرامین به شدت پرهیز کنند. این مواد شامل پنیر های کهنه و تخمیر شده گوشت ها و ماهی های دودی یا فرآوری شده عصاره مخمر سس سویا و باقلا می باشد. مصرف این غذا ها در حین درمان با فورازولیدون می تواند منجر به آزاد شدن مقادیر زیادی نوراپی نفرین و بروز بحران فشار خون شدید شود.

الکل

• مصرف الکل در طول درمان با فورازولیدون و تا حداقل چهار روز پس از قطع آن ممنوع است. این ترکیب باعث بروز واکنش شبه دی سولفیرام می شود که علائم آن شامل برافروختگی شدید صورت تپش قلب احساس تنگی نفس تهوع استفراغ شدید و افت فشار خون است.

آزمایش قند ادرار

• فورازولیدون و متابولیت های آن می توانند در آزمایش های سنجش گلوکز ادرار که بر پایه روش های احیای مس انجام می شوند تداخل ایجاد کرده و منجر به بروز نتایج مثبت کاذب شوند. برای ارزیابی دقیق تر قند ادرار در این بیماران باید از روش های مبتنی بر آنزیم گلوکز اکسیداز استفاده شود.

هشدار ها فورازولیدون

هشدار های دارویی فورازولیدون برای پزشکان
داروی فورازولیدون دارای ویژگی های فارماکولوژیک خاصی است که بی توجهی به آنها می تواند عوارض جدی برای بیمار به همراه داشته باشد. پزشکان هنگام تجویز این دارو باید موارد زیر را به دقت در نظر بگیرند:

خطر واکنش شبه دی سولفیرام

• بیماران باید به شدت از مصرف هرگونه نوشیدنی یا فراورده حاوی الکل در طول دوره درمان و حداقل تا چهار روز پس از قطع دارو خودداری کنند. مصرف همزمان الکل با این دارو می تواند به واکنش های شدید شبه دی سولفیرام منجر شود که با علائمی مانند برافروختگی شدید، تنگی نفس، افزایش ضربان قلب، تعریق و افت فشار خون تظاهر می کند.

خاصیت مهارکنندگی مونوآمین اکسیداز

• فورازولیدون یک مهارکننده تدریجی و برگشت پذیر آنزیم مونوآمین اکسیداز است. به همین دلیل، مصرف غذاهای غنی از تیرامین مانند پنیرهای کهنه، گوشت های فراوری شده و عصاره مخمر، و همچنین داروهای مقلد سمپاتیک و ضد افسردگی ها می تواند باعث بروز بحران فشار خون کشنده شود. پزشک باید رژیم غذایی مناسب را به بیمار آموزش دهد.

خطر بروز پلی نوروپاتی محیطی

• مصرف این دارو می تواند منجر به بروز نوروپاتی محیطی شود که ممکن است غیر قابل برگشت باشد. این خطر در بیمارانی که سابقه دیابت، نارسایی کلیوی، کم خونی، کمبود ویتامین های گروه بی و سوء تغذیه دارند بسیار بیشتر است. در صورت بروز علائم اولیه مانند گزگز یا بی حسی اندام ها، دارو باید فورا قطع شود.

خطر آنمی همولیتیک

• همانطور که پیشتر اشاره شد، تجویز این دارو در افراد مبتلا به کمبود آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز خطرناک است و می تواند به تخریب پیشرونده گلبول های قرمز منجر شود. در صورت مشاهده هرگونه نشانه ای از همولیز، درمان باید بلافاصله متوقف گردد.

خطر سرطان زایی

• بر اساس مطالعات انجام شده بر روی نمونه های حیوانی، تجویز طولانی مدت این دارو با ایجاد تومورهای پستانی ارتباط داشته است. اگرچه این خطر در انسان به طور کامل تایید نشده است، اما تجویز دارو باید تنها برای اندیکاسیون های تایید شده و در کوتاه ترین زمان ممکن صورت گیرد.

علائم مسمومیت

• مصرف بیش از حد این دارو می تواند به سرعت باعث بروز تظاهرات گوارشی مانند تهوع شدید و استفراغ شود. علائم سیستم عصبی مرکزی شامل سردرد شدید، سرگیجه، گیجی، ترمور و بی قراری است. در موارد مسمومیت حاد و شدید، به دلیل انباشت اثرات مهارکنندگی مونوآمین اکسیداز، بیمار ممکن است دچار افزایش پیشرونده فشار خون، تب بالا، تشنج و در نهایت کما شود. پلی نوروپاتی حاد نیز ممکن است مشاهده شود.

مدیریت و درمان مسمومیت

• هیچ پادزهر اختصاصی برای مسمومیت با فورازولیدون وجود ندارد و درمان کاملا بر پایه اقدامات حمایتی و علامتی استوار است.
• در مراحل اولیه مصرف بیش از حد و در صورت هوشیاری بیمار، تخلیه معده از طریق القای استفراغ یا شستشوی معده توصیه می شود. تجویز زغال فعال می تواند به کاهش جذب سیستمیک دارو کمک کند.
• حفظ راه هوایی و اطمینان از کفایت تنفسی بیمار در اولویت است.
• کنترل دقیق علائم حیاتی به ویژه فشار خون و دمای بدن ضروری است. در صورت بروز بحران فشار خون، استفاده از داروهای کاهنده فشار خون با اثر کوتاه و سریع مانند مسدودکننده های گیرنده آلفا توصیه می شود.
• مایع درمانی وریدی برای حفظ تعادل آب و الکترولیت ها و کمک به دفع کلیوی دارو باید آغاز گردد.
• به دلیل ماهیت دارو، همودیالیز در دفع سریع تر آن از خون تاثیر چندانی ندارد و توصیه نمی شود. بیمار باید تا زمان رفع کامل علائم مسمومیت تحت پایش دقیق بیمارستانی قرار داشته باشد.

توصیه های دارویی فورازولیدون

توصیه های دارویی بیمار
پزشک معالج باید نکات زیر را به صورت واضح به بیمار آموزش دهد تا اثربخشی درمان افزایش و عوارض جانبی کاهش یابد:

ممنوعیت مصرف الکل

• بیمار باید از مصرف هر گونه فراورده الکلی در طول دوره درمان و حداقل تا چهار روز پس از پایان مصرف دارو اکیدا خودداری کند. مصرف همزمان منجر به بروز واکنش شدید شبه دی سولفیرام شامل گرگرفتگی، تپش قلب، تهوع و افت فشار خون می شود.

تغییر رنگ ادرار

• به بیمار اطلاع دهید که مصرف این دارو ممکن است رنگ ادرار را به زرد پررنگ یا قهوه ای تیره تغییر دهد. این یک عارضه کاملا بی ضرر است و نیازی به قطع دارو یا انجام آزمایش های اضافی ندارد.

محدودیت های غذایی

• در صورتی که دوره درمان بیش از پنج روز برنامه ریزی شده است، بیمار باید از مصرف غذاهای حاوی تیرامین مانند پنیر کهنه، گوشت های دودی، مخمرها و باقلا خودداری کند تا از خطر افزایش ناگهانی فشار خون جلوگیری شود.

مصرف با غذا

• برای کاهش عوارض گوارشی مانند تهوع و استفراغ، بهتر است دارو همراه با غذا مصرف شود.

گزارش عوارض خطرناک

• بیمار باید آموزش ببیند که در صورت بروز هرگونه علائم عصبی مانند گزگز، سوزن سوزن شدن یا بی حسی در دست ها و پاها، و همچنین علائم کم خونی مانند خستگی مفرط یا زردی پوست، دارو را قطع کرده و فورا به پزشک مراجعه کند.

منع مصرف در نقص آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز

• تجویز این دارو در بیماران مبتلا به فاویسم اکیدا ممنوع است. این دارو می تواند باعث بروز کم خونی همولیتیک شدید و تهدید کننده حیات در این افراد شود. در صورت بروز هرگونه نشانه همولیز، قطع فوری دارو الزامی است.

تداخلات دارویی خطرناک

• این دارو دارای خواص مهار کننده آنزیم مونوآمین اکسیداز است. تجویز همزمان آن با داروهای مقلد سمپاتیک مستقیم و غیر مستقیم، داروهای ضد افسردگی سه حلقه ای، و مهار کننده های انتخابی بازجذب سروتونین به دلیل خطر بروز بحران فشار خون و سندرم سروتونین اکیدا ممنوع می باشد.

محدودیت سنی در اطفال

• استفاده از این دارو در نوزادان زیر یک ماه کاملا ممنوع است. سیستم های آنزیمی کبد در این سنین هنوز به طور کامل تکامل نیافته اند و خطر بروز کم خونی همولیتیک بسیار بالا است.

خطر پلی نوروپاتی محیطی

• مصرف طولانی مدت این دارو یا تجویز آن در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، دیابت و سوء تغذیه با افزایش خطر نوروپاتی محیطی همراه است. پزشک باید بیمار را از نظر علائم عصبی به طور منظم پایش کند.

افت فشار خون وضعیتی

• این دارو ممکن است باعث افت فشار خون ارتوستاتیک شود. در بیمارانی که داروهای کاهنده فشار خون مصرف می کنند، تنظیم دوز و احتیاط ویژه ضروری است.

پایش آزمایشگاهی

• در درمان های طولانی مدت یا در صورت شک به عوارض خونی، انجام آزمایش شمارش کامل سلول های خونی برای بررسی احتمال همولیز یا سایر اختلالات خونی توصیه می شود.