ریزیدرونات چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف ریزیدرونات

موارد مصرف تایید شده
ریزیدرونات یک بیس‌فسفونات نسل سوم است که با مهار فعالیت سلول‌های استخوان‌خوار باعث حفظ تراکم استخوان می‌شود. موارد تایید شده آن شامل موارد زیر است:

۱. پوکی استخوان پس از یائسگی

• این دارو برای پیشگیری و درمان پوکی استخوان در زنان پس از سن یائسگی تایید شده است. هدف بالینی در این بیماران، افزایش تراکم معدنی استخوان و کاهش خطر شکستگی‌های مهره‌ای و غیرمهره‌ای (مانند لگن) است. داده‌های بالینی نشان می‌دهند که ریزیدرونات می‌تواند خطر شکستگی‌های جدید مهره‌ای را تا حد قابل توجهی در سال اول درمان کاهش دهد.

۲. پوکی استخوان در مردان

• برای افزایش توده استخوانی در مردان مبتلا به پوکی استخوان تجویز می‌شود. اگرچه شیوع این بیماری در مردان کمتر است، اما عوارض شکستگی در آن‌ها می‌تواند شدیدتر باشد. ریزیدرونات به حفظ ساختار استخوانی در مردان با کاهش سطح هورمون‌های جنسی یا عوامل خطر دیگر کمک می‌کند.

۳. پوکی استخوان ناشی از مصرف کورتون (گلوکوکورتیکوئیدها)

• در بیماران (زن و مرد) که به دلیل بیماری‌های التهابی یا خودایمنی، دوزهای معادل ۷.۵ میلی‌گرم یا بیشتر از داروی پردنیزولون را برای مدت طولانی مصرف می‌کنند، ریزیدرونات جهت پیشگیری و درمان کاهش تراکم استخوان توصیه می‌شود. درمان باید ترجیحاً همزمان با شروع مصرف کورتون آغاز گردد.

۴. بیماری پاژه استخوان

• این دارو برای درمان بیماری پاژه (التهاب استخوان تغییر شکل دهنده) تایید شده است. در این بیماری، بازسازی استخوان به صورت سریع و نامنظم رخ می‌دهد. ریزیدرونات با سرکوب چرخه غیرطبیعی بازسازی، به نرمال‌سازی سطح آنزیم فسفاتاز قلیایی در خون و بهبود کیفیت استخوان‌های جدید کمک می‌کند.

موارد مصرف خارج برچسب
در برخی سناریوهای بالینی، بر اساس شواهد موجود در منابع معتبر انکولوژی و روماتولوژی، ریزیدرونات ممکن است در موارد زیر نیز به کار رود:

۱. پیشگیری از کاهش توده استخوان ناشی از درمان‌های سرطان

• در زنان مبتلا به سرطان سینه که از داروهای مهارکننده آنزیم آروماتاز استفاده می‌کنند و مردان مبتلا به سرطان پروستات که تحت درمان‌های کاهش هورمون جنسی هستند، ریزیدرونات برای محافظت از استخوان‌ها در برابر اثرات تخریبی این داروها تجویز می‌شود.

۲. استخوان‌سازی ناقص (استئوژنز ایمپرفکتا)

• در برخی موارد در بزرگسالان مبتلا به این اختلال ژنتیکی که با شکنندگی شدید استخوان همراه است، از ریزیدرونات برای افزایش تراکم استخوان و کاهش دفعات شکستگی استفاده می‌شود، هرچند پروتکل‌های درمانی در این زمینه همچنان در حال تکامل است.

۳. افزایش کلسیم خون ناشی از بدخیمی

• اگرچه بیس‌فسفونات‌های وریدی (مانند زولدرونیک اسید) در اولویت هستند، اما در موارد خفیف یا زمانی که دسترسی وریدی میسر نیست، گاهی از دوزهای بالای بیس‌فسفونات‌های خوراکی مانند ریزیدرونات برای کنترل سطح کلسیم خون استفاده شده است.

نکات کلیدی مدیریت بالینی برای پزشک

• نحوه مصرف صحیح: به دلیل فراهمی زیستی بسیار پایین (کمتر از ۱ درصد)، دارو باید حتماً با شکم خالی، همراه با یک لیوان پر از آب ساده و در حالت ایستاده یا نشسته مصرف شود. بیمار نباید تا ۳۰ دقیقه پس از مصرف دراز بکشد تا خطر التهاب مری کاهش یابد.
• پایش عملکرد کلیه: مصرف ریزیدرونات در بیمارانی که نارسایی شدید کلیوی دارند (پاکسازی کراتینین کمتر از ۳۰ میلی‌لیتر در دقیقه) توصیه نمی‌شود.
• مکمل‌های همراه: اطمینان از دریافت کافی کلسیم و ویتامین دی در طول درمان الزامی است، اما این مکمل‌ها نباید همزمان با ریزیدرونات مصرف شوند (حداقل ۲ ساعت فاصله) زیرا مانع جذب دارو می‌شوند.

مکانیسم اثر ریزیدرونات

ریزیدرونات یک بیس‌فسفونات پیریدینیل است که با میل ترکیبی بالا به بلورهای هیدروکسی آپاتیت در بافت استخوانی متصل می‌شود و فرآیند بازسازی استخوان را در سطح سلولی تعدیل می‌کند:

۱. مهار فعالیت استخوان‌خوارها

• مکانیسم اصلی این دارو مهار آنزیم فارنسیل پیروفسفات سنتتاز در مسیر موالونات است. این آنزیم برای فرآیند پیش‌نیازسازی پروتئین‌های کوچک در داخل سلول‌های استخوان‌خوار ضروری است. با مهار این مسیر، اسکلت سلولی استخوان‌خوارها دچار اختلال شده و توانایی آن‌ها برای چسبیدن به سطح استخوان و ترشح اسیدهای حل‌کننده معدنی از بین می‌رود.

۲. القای مرگ برنامه‌ریزی شده سلولی

• با اختلال در عملکردهای حیاتی داخلی، استخوان‌خوارها زودتر از موعد وارد فاز مرگ برنامه‌ریزی شده می‌شوند. این امر منجر به کاهش تعداد و فعالیت سلول‌های تخریب‌کننده استخوان می‌شود، در حالی که فعالیت سلول‌های استخوان‌ساز همچنان ادامه می‌یابد که نتیجه نهایی آن افزایش تراکم معدنی استخوان است.

۳. حفظ ساختار میکروسکوپی استخوان

• برخلاف برخی درمان‌های قدیمی، ریزیدرونات باعث حفظ کیفیت ساختاری استخوان می‌شود و با کاهش سرعت چرخه بازسازی استخوان، زمان کافی برای معدنی شدن کامل بافت‌های استخوانی جدید را فراهم می‌کند که این موضوع خطر شکستگی را به طور مستقیم کاهش می‌دهد.

فارماکوکینتیک ریزیدرونات

۱. جذب و فراهمی زیستی

• جذب خوراکی ریزیدرونات بسیار ناچیز و محدود است. فراهمی زیستی میانگین این دارو حدود ۶۳ صدم درصد است. جذب دارو به شدت تحت تأثیر مواد غذایی، به ویژه لبنیات و محصولات حاوی کلسیم یا فلزات چندظرفیتی است. مصرف دارو همراه با صبحانه یا حتی نیم ساعت قبل از آن، میزان جذب را به شدت کاهش می‌دهد.

۲. توزیع و پیوند بافتی

• پس از جذب، حدود ۶۰ درصد از دوز جذب شده به سرعت در بافت استخوانی توزیع شده و در آنجا ذخیره می‌شود. باقی‌مانده دارو در خون به میزان ۲۴ درصد به پروتئین‌های پلاسما (عمدتاً آلبومین) متصل می‌گردد. حجم توزیع در حالت پایدار برای این دارو بسیار بالا گزارش شده است که نشان‌دهنده تمایل شدید آن به رسوب در ماتریکس معدنی استخوان است.

۳. متابولیسم

• ریزیدرونات در بدن انسان به هیچ وجه متابولیزه نمی‌شود. هیچ شواهدی مبنی بر تغییر شکل سیستمیک این دارو توسط آنزیم‌های کبد وجود ندارد و مولکول دارو به صورت کاملاً تغییر نیافته در چرخه باقی می‌ماند.

۴. دفع و نیمه‌عمر

• بخش جذب نشده دارو بدون تغییر از طریق مدفوع دفع می‌شود. بخشی که جذب شده اما در استخوان ذخیره نشده است، از طریق کلیه‌ها دفع می‌گردد. نیمه‌عمر اولیه دارو در خون حدود ۱.۵ ساعت است، اما به دلیل ذخیره‌سازی در بافت استخوانی، نیمه‌عمر نهایی آن بسیار طولانی بوده و حدود ۴۸۰ ساعت برآورد می‌شود که نشان‌دهنده ماندگاری اثرات دارو در اسکلت بدن است.

ملاحظات ویژه برای پزشک

• تعدیل دوز در نارسایی کلیوی: در بیمارانی که تصفیه کلیوی آن‌ها کمتر از ۳۰ میلی‌لیتر در دقیقه است، به دلیل خطر تجمع دارو و نبود داده‌های ایمنی کافی، مصرف ریزیدرونات توصیه نمی‌شود.
• آموزش نحوه مصرف: به دلیل فراهمی زیستی بسیار پایین، پزشک باید بر مصرف دارو با آب ساده و رعایت فاصله زمانی با غذا و سایر داروها تاکید جدی داشته باشد.

منع مصرف ریزیدرونات

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
تجویز ریزیدرونات در حضور شرایط زیر با مخاطرات جدی همراه است و باید طبق استانداردهای بین‌المللی مدیریت شود:

۱. اختلالات مری و تاخیر در تخلیه آن

• مصرف این دارو در بیمارانی که دچار ناهنجاری‌های مری هستند که باعث تاخیر در عبور دارو می‌شود (مانند تنگی مری یا اختلال در شل شدن دریچه انتهایی مری)، ممنوع است. به دلیل خاصیت خورندگی موضعی بیس‌فسفونات‌ها، ماندن طولانی‌مدت قرص در مری می‌تواند منجر به التهاب، زخم و خونریزی شدید شود.

۲. ناتوانی در ایستادن یا نشستن عمودی

• اگر بیمار قادر نیست برای حداقل ۳۰ دقیقه پس از مصرف دارو در وضعیت کاملاً عمودی (ایستاده یا نشسته) باقی بماند، نباید این دارو را دریافت کند. این محدودیت برای جلوگیری از برگشت دارو به مری و ایجاد آسیب‌های بافتی است.

۳. نارسایی شدید کلیوی

• در بیمارانی که عملکرد کلیوی آن‌ها به شدت کاهش یافته است (پاکسازی کراتینین کمتر از ۳۰ میلی‌لیتر در دقیقه)، مصرف ریزیدرونات توصیه نمی‌شود. از آنجا که کلیه تنها مسیر دفع بخش جذب شده دارو است، تجمع آن در بدن می‌تواند منجر به سمیت‌های ناشناخته شود.

۴. سطح پایین کلسیم خون

• پیش از شروع درمان، هرگونه کمبود کلسیم در خون باید درمان شود. ریزیدرونات با مهار بازگرداندن کلسیم از استخوان به خون می‌تواند وضعیت کم‌کلسیمی را تشدید کرده و منجر به عوارض عصبی و عضلانی شود.

۵. حساسیت مفرط

• سابقه واکنش‌های آلرژیک شدید مانند تورم بافت‌های زیرپوستی یا واکنش‌های پوستی به ریزیدرونات یا سایر بیس‌فسفونات‌ها، منع مصرف مطلق محسوب می‌شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

۱. دوران بارداری

• ریزیدرونات در دسته‌بندی‌هایی قرار دارد که نشان‌دهنده خطر بالقوه برای جنین است.
• اثرات استخوانی بر جنین: مطالعات حیوانی نشان داده‌اند که بیس‌فسفونات‌ها با عبور از جفت و رسوب در اسکلت جنین، می‌توانند باعث اختلال در رشد استخوانی و کاهش وزن جنین شوند.
• ماندگاری در بدن: به دلیل نیمه‌عمر بسیار طولانی دارو در بافت استخوانی (چندین سال)، حتی اگر مصرف دارو پیش از بارداری قطع شود، خطر رهاسازی تدریجی آن از استخوان و مواجهه جنین در آینده وجود دارد. بنابراین، تجویز آن در زنان باردار یا زنانی که قصد بارداری دارند، مگر در موارد بسیار نادر و حیاتی، ممنوع است.

۲. دوران شیردهی

• هنوز به طور دقیق مشخص نیست که آیا ریزیدرونات در شیر انسان ترشح می‌شود یا خیر. با این حال، با توجه به پتانسیل دارو در تاثیر بر متابولیسم کلسیم و رشد استخوانی نوزاد، توصیه می‌شود در طول درمان با این دارو از شیردهی خودداری شود.

موارد منع مصرف و محدودیت‌ها در کودکان

۱. نبود تاییدیه عمومی

• ایمنی و کارایی ریزیدرونات در افراد زیر ۱۸ سال به طور رسمی توسط سازمان‌های نظارتی تایید نشده است. استفاده از این دارو در کودکان تنها در موارد بسیار خاص مانند بیماری استخوان‌سازی ناقص و تحت نظارت دقیق فوق تخصص غدد کودکان انجام می‌شود.

۲. خطر اختلال در صفحات رشد

• بزرگترین نگرانی در مورد مصرف این دارو در کودکان، تأثیر آن بر صفحات رشد استخوانی است. مهار بازسازی استخوان در سنین رشد می‌تواند منجر به بسته شدن زودهنگام صفحات رشد یا بدشکلی‌های اسکلتی شود.

۳. توده استخوانی در حال توسعه

• از آنجا که کودکان در مرحله ساخت توده استخوانی اولیه هستند، مداخله در فرآیند استخوان‌خواری ممکن است کیفیت درازمدت استخوان را تحت تأثیر قرار دهد. لذا در غیاب بیماری‌های زمینه‌ای شدید، مصرف آن در این گروه سنی منع شده است.

نکات کلیدی مدیریت بالینی

• ارزیابی بهداشت دهان و دندان: پیش از شروع درمان، بیمار باید از نظر سلامت دندان بررسی شود، زیرا خطر تخریب استخوان فک در بیماران تحت درمان با بیس‌فسفونات‌ها، به ویژه پس از اقدامات تهاجمی دندانپزشکی، وجود دارد.
• پایش سطح ویتامین دی: همراه با بررسی کلسیم، اطمینان از کفایت سطح ویتامین دی برای پیشگیری از کاهش بیش از حد کلسیم خون الزامی است.

عوارض جانبی ریزیدرونات

عوارض گوارشی (شایع‌ترین دسته)

• درد شکمی: در حدود ۴ تا ۵ درصد بیماران گزارش شده است.
• سوء هاضمه: در حدود ۴ درصد موارد دیده می‌شود.
• تهوع: حدود ۳ تا ۵ درصد بیماران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• اسهال: در ۴ درصد موارد گزارش شده است.
• یبوست: در حدود ۳ درصد بیماران رخ می‌دهد.
• التهاب یا زخم مری: علی‌رغم اهمیت بالینی، در صورت رعایت دقیق نحوه مصرف، وقوع آن در مطالعات بالینی کمتر از ۱ درصد بوده است، اما در صورت عدم رعایت وضعیت عمودی بدن، این خطر به شدت افزایش می‌یابد.

عوارض سیستمیک و اسکلتی-عضلانی

• درد مفاصل: یکی از شایع‌ترین شکایات که در حدود ۲۳ تا ۲۴ درصد بیماران (در گروه‌های درمانی طولانی‌مدت) گزارش شده است.
• درد کمر: در حدود ۲۶ تا ۲۸ درصد بیماران مشاهده می‌شود که البته بخشی از آن می‌تواند مربوط به بیماری زمینه‌ای باشد.
• درد عضلانی: در حدود ۲ تا ۵ درصد موارد گزارش شده است.
• علائم شبه آنفولانزا: شامل تب و لرز که معمولاً پس از مصرف اولین دوزهای قوی رخ می‌دهد، در حدود ۲ درصد بیماران دیده می‌شود.

عوارض سیستم عصبی و عمومی

• سردرد: در حدود ۶ تا ۷ درصد بیماران گزارش شده است.
• سرگیجه: حدود ۲ درصد موارد.
• عفونت‌های مجاری ادراری: در حدود ۴ تا ۵ درصد بیماران (به ویژه در جمعیت سالمند) دیده شده است.
• خستگی مفرط: در حدود ۱ تا ۲ درصد موارد.

عوارض نادر اما با اهمیت بالینی بالا (کمتر از ۱ درصد)

• تخریب استخوان فک: این عارضه بسیار نادر بوده و معمولاً در کمتر از ۱ دهم درصد بیماران رخ می‌دهد، مگر در بیمارانی که تحت جراحی‌های تهاجمی دندان قرار می‌گیرند.
• شکستگی‌های غیرعادی ران: وقوع آن در مصرف‌های طولانی‌مدت (بیش از ۵ سال) گزارش شده و شیوع آن بسیار اندک است.
• واکنش‌های التهابی چشم: مانند التهاب عنبیه یا صلبیه که در کمتر از ۱ دهم درصد موارد گزارش شده است.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی عوارض

• کاهش عوارض گوارشی: پزشک باید اطمینان حاصل کند که بیمار دارو را با یک لیوان کامل آب ساده مصرف کرده و تا ۳۰ دقیقه از دراز کشیدن خودداری می‌کند. این اقدام ساده، درصد وقوع التهاب مری را به حداقل می‌رساند.
• مدیریت دردهای مفصلی: در صورت بروز دردهای مفصلی و عضلانی شدید، باید احتمال واکنش دارویی در نظر گرفته شود. در برخی موارد، تغییر رژیم از مصرف روزانه به هفتگی یا ماهیانه می‌تواند تحمل بیمار را بهبود بخشد.
• پایش کلسیم: به دلیل احتمال کاهش جزئی کلسیم و فسفات خون (که معمولاً بدون علامت است)، پایش دوره‌ای سطح مواد معدنی به ویژه در بیماران با اختلال جذب توصیه می‌شود.

تداخلات دارویی ریزیدرونات

مشخصات کلی تداخلات:

• اتصال به کاتیون‌های چند ظرفیتی
• افزایش خطر خونریزی یا آسیب به مخاط دستگاه گوارش
• تشدید هیپوکلسمی

تداخلات رده X (پرهیز):

آنتاگونیست های گیرنده هیستامینی H2، مهارکنندگان پمپ پروتون

کاهش اثرات داروها توسط ریزیدرونات:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

کاهش اثرات ریزیدرونات توسط داروها:

فرآورده‌های حاوی کاتیون‌های چند ظرفیتی، مهارکننده‌های پمپ پروتون

افزایش اثرات داروها توسط ریزیدرونات:

دفراسیروکس

افزایش اثرات ریزیدرونات توسط داروها:

آمینو گلیکوزید ها، مهارکننده‌های آنژیوژنز (سیستمیک)، آنتاگونیست های گیرنده هیستامینی H2، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی، مهارکننده‌های پمپ پروتون

تداخلات دارویی مهم

بیشتر تداخلات ریزیدرونات مربوط به تشکیل مجتمع‌های غیرقابل جذب در دستگاه گوارش یا افزایش خطر آسیب به مخاط مری و معده است.

۱. مکمل‌های معدنی و داروهای حاوی کاتیون‌ها (تداخل در جذب)

• کلسیم، منیزیم، آهن و آلومینیوم: مکمل‌های حاوی این عناصر و همچنین داروهای ضد اسید معده که حاوی آلومینیوم یا منیزیم هستند، با ریزیدرونات متصل شده و مانع از جذب آن می‌شوند. این تداخل باعث می‌شود دارو عملاً بدون هیچ اثری از بدن دفع شود.
• مولتی‌ویتامین‌ها: بسیاری از مولتی‌ویتامین‌ها حاوی مواد معدنی هستند که همان اثر منفی را بر جذب ریزیدرونات دارند.

۲. داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (تداخل در سمیت گوارشی)

• آسپرین، ایبوپروفن، ناپروکسن و دیکلوفناک: مصرف همزمان این داروها با ریزیدرونات خطر بروز عوارض گوارشی فوقانی مانند التهاب مری و زخم معده را به شدت افزایش می‌دهد. اگرچه مصرف همزمان منع مطلق ندارد، اما پزشک باید وضعیت گوارشی بیمار را به دقت پایش کند.

۳. داروهای مهارکننده اسید معده

• امپرازول، پانتوپرازول و فاموتیدین: اگرچه این داروها مستقیماً با جذب ریزیدرونات تداخل ندارند، اما برخی مطالعات نشان می‌دهند که تغییر اسیدیته معده در بلندمدت ممکن است بر حلالیت دارو تأثیر بگذارد. با این حال، استفاده از این داروها اغلب برای مدیریت عوارض گوارشی خود بیس‌فسفونات‌ها تجویز می‌شود.

تداخل با غذا و نوشیدنی‌ها
تداخل ریزیدرونات با مواد غذایی یکی از حساس‌ترین جنبه‌های درمانی این دارو است:

• غذاهای حاوی کلسیم و لبنیات: شیر، ماست، پنیر و نوشیدنی‌های غنی شده با کلسیم به دلیل وجود کاتیون‌های کلسیم، جذب دارو را تقریباً به صفر می‌رسانند.
• نوشیدنی‌ها: قهوه، چای و آب‌میوه‌ها نیز می‌توانند جذب دارو را مختل کنند. ریزیدرونات باید فقط و فقط با یک لیوان آب ساده و خالص مصرف شود.
• زمان‌بندی حیاتی: هر نوع غذا یا نوشیدنی (به جز آب ساده) باید حداقل ۳۰ دقیقه پس از مصرف ریزیدرونات فاصله داشته باشد تا دارو فرصت جذب در روده باریک را پیدا کند.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی
در هنگام تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیمارانی که ریزیدرونات مصرف می‌کنند، پزشک باید به موارد زیر توجه داشته باشد:

۱. نشانگرهای بازگرداندن استخوان

• ریزیدرونات به طور مستقیم سطح نشانگرهای بیوشیمیایی بازسازی استخوان (مانند تلوپپتیدهای ادراری و سرمی) را کاهش می‌دهد. این تغییر یک تداخل آزمایشگاهی نیست، بلکه نشان‌دهنده پاسخ درمانی دارو است که باید برای پایش اثربخشی درمان استفاده شود.

۲. آزمایش‌های سنجش کلسیم و فسفر

• در ابتدای درمان، ممکن است کاهش جزئی و گذرا در سطح کلسیم و فسفر سرم مشاهده شود. این موضوع در بیماران با اختلالات غدد پارانوئید می‌تواند منجر به تفسیر نادرست نتایج آزمایشگاهی شود.

۳. اسکن استخوان با مواد رادیواکتیو

• به دلیل میل ترکیبی بالای ریزیدرونات به سطح استخوان، مصرف این دارو می‌تواند با جذب مواد حاجب رادیواکتیو (مانند تکنسیم ۹۹) در اسکن استخوان تداخل ایجاد کرده و منجر به کاهش دقت تصاویر در شناسایی برخی ضایعات استخوانی شود.

توصیه نهایی برای مدیریت بالینی

برای جلوگیری از تمامی تداخلات جذب، بهترین پروتکل این است که بیمار دارو را بلافاصله پس از بیدار شدن، با آب ساده و حداقل ۳۰ دقیقه قبل از اولین وعده غذایی یا سایر داروها (به ویژه مکمل‌های کلسیم) مصرف کند. مکمل کلسیم باید به نوبت عصر یا شب منتقل شود.

هشدار ها ریزیدرونات

هشدارهای جامع و کاربردی بالینی برای پزشکان
تجویز ریزیدرونات به عنوان یک بیس‌فسفونات قدرتمند، مستلزم نظارت دقیق بر وضعیت بافتی و فیزیولوژیک بیمار است:

۱. عوارض شدید دستگاه گوارش فوقانی

• ریزیدرونات می‌تواند باعث تحریک موضعی مخاط دستگاه گوارش فوقانی شود. در بیماران دارای سابقه التهاب مری، زخم معده یا اثنی‌عشر، این دارو باید با احتیاط فراوان تجویز شود. هرگونه گزارش از درد هنگام بلع، سوزش سر دل جدید یا بدتر شدن علائم قبلی باید منجر به قطع فوری دارو و بررسی‌های آندوسکوپی شود.

۲. تخریب استخوان فک

• این عارضه که معمولاً با تأخیر در بهبودی پس از اقدامات دندان‌پزشکی همراه است، در بیماران مصرف‌کننده بیس‌فسفونات‌ها گزارش شده است. عوامل خطر شامل بهداشت ضعیف دهان، جراحی‌های دندان (مانند کشیدن دندان یا ایمپلنت) و مصرف همزمان کورتون‌ها یا داروهای ضد رگ‌زایی است. توصیه می‌شود بیماران پیش از شروع درمان، معاینه کامل دندان‌پزشکی انجام داده و اقدامات تهاجمی را به پایان برسانند.

۳. شکستگی‌های غیرعادی استخوان ران

• مصرف طولانی‌مدت بیس‌فسفونات‌ها ممکن است با شکستگی‌های غیرمعمول و کم‌انرژی در تنه استخوان ران همراه باشد. این شکستگی‌ها اغلب با درد مبهم در ناحیه ران یا کشاله ران از هفته‌ها یا ماه‌ها قبل شروع می‌شوند. پزشک باید در صورت شکایت بیمار از درد ران، تصویربرداری‌های لازم را برای بررسی شکستگی‌های تنشی انجام دهد.

۴. دردهای شدید اسکلتی-عضلانی

• برخی بیماران ممکن است دردهای شدید و گاهی ناتوان‌کننده در استخوان‌ها، مفاصل یا عضلات را تجربه کنند. زمان شروع این دردها از یک روز تا چندین ماه پس از شروع دارو متغیر است. در صورت بروز دردهای شدید که با کیفیت زندگی بیمار تداخل دارد، قطع موقت یا دائم دارو باید مدنظر قرار گیرد.

۵. پایش سطح کلسیم و مواد معدنی

• پیش از شروع درمان، اصلاح کمبود کلسیم و ویتامین دی ضروری است. ریزیدرونات می‌تواند باعث کاهش سطح کلسیم و فسفات خون شود، به ویژه در بیمارانی که مستعد اختلالات متابولیسم مواد معدنی هستند.

مسمومیت ریزیدرونات و پروتکل مدیریت درمان
مسمومیت با دوزهای بیش از حد ریزیدرونات می‌تواند منجر به عوارض سیستمیک و موضعی جدی شود.

علائم و نشانه‌های احتمالی مسمومیت :

• کاهش شدید کلسیم خون: که می‌تواند منجر به گرفتگی‌های عضلانی، لرزش و در موارد شدید اختلال در ریتم قلب شود.
• آسیب شدید گوارشی: شامل التهاب حاد مری، زخم معده و ناراحتی‌های شدید شکمی به دلیل خاصیت خورندگی موضعی دارو.
• اختلالات الکترولیتی: به ویژه کاهش سطح فسفر خون.

پروتکل مدیریت و درمان اضطراری:

• تجویز شیر یا آنتی‌اسیدها: برای کاهش جذب دارو در صورت مصرف دوز اضافی، باید بلافاصله مقادیر کافی شیر یا داروهای ضد اسید حاوی کلسیم یا منیزیم به بیمار داده شود. این مواد با متصل شدن به ریزیدرونات در فضای معده، مانع از جذب سیستمیک آن می‌شوند.
• جلوگیری از استفراغ القایی: پزشک و کادر درمان نباید بیمار را وادار به استفراغ کنند. این کار باعث می‌شود اسید معده همراه با ذرات خورنده دارو مجدداً از مری عبور کرده و آسیب بافتی را دوچندان کند.
• حفظ وضعیت عمودی: بیمار باید در وضعیت نشسته یا ایستاده نگه داشته شود تا از برگشت محتویات معده به مری جلوگیری شود.
• درمان حمایتی در بیمارستان: در صورت جذب مقادیر زیاد، بستری کردن بیمار برای پایش سطح کلسیم و فسفر خون الزامی است. در صورت بروز علائم کاهش کلسیم، تجویز وریدی کلسیم گلوکونات تحت نظارت دقیق قلبی ضروری می‌باشد.
• بررسی آسیب‌های مخاطی: در موارد اوردوز شدید، انجام آندوسکوپی برای ارزیابی وسعت آسیب به مخاط مری و معده توصیه می‌شود.

توصیه های دارویی ریزیدرونات

توصیه‌های دارویی برای ارائه به بیمار

به دلیل فراهمی زیستی بسیار پایین بیس‌فسفونات‌های خوراکی، آموزش دقیق شیوه مصرف به بیمار برای موفقیت درمان حیاتی است. نکات زیر را به بیمار منتقل کنید:

• زمان‌بندی مصرف: دارو باید بلافاصله پس از بیدار شدن از خواب و با شکم کاملاً خالی مصرف شود. بیمار باید حداقل ۳۰ دقیقه قبل از خوردن اولین وعده غذایی، نوشیدنی (به جز آب ساده) یا مصرف سایر داروها صبر کند.
• نحوه بلع و نوع نوشیدنی: قرص باید به صورت کامل با یک لیوان پر از آب ساده (حدود ۱۸۰ تا ۲۴۰ میلی‌لیتر) بلعیده شود. استفاده از آب معدنی با سختی بالا، قهوه، چای یا آب‌میوه جذب دارو را مختل می‌کند. قرص نباید جویده یا مکیده شود.
• وضعیت بدن پس از مصرف: بیمار باید پس از مصرف دارو حداقل تا ۳۰ دقیقه در وضعیت کاملاً عمودی (ایستاده یا نشسته) باقی بماند و از دراز کشیدن خودداری کند. این کار برای جلوگیری از بازگشت دارو به مری و ایجاد التهاب یا زخم مری ضروری است.
• مدیریت دوز فراموش شده: اگر بیمار نوبت صبحگاهی را فراموش کرد، نباید آن را در ساعات بعدی روز مصرف کند. آن نوبت را رها کرده و نوبت بعدی را طبق برنامه در صبح روز بعد (در دوزهای روزانه) یا هفته بعد مصرف نماید. هرگز نباید دو قرص در یک روز مصرف شود.
• گزارش علائم هشدار: بیمار باید در صورت بروز درد هنگام بلع، سوزش سر دل جدید یا بدتر شدن آن، و یا درد در ناحیه ران و کشاله ران، فوراً به پزشک اطلاع دهد.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

مدیریت ریزیدرونات نیازمند پایش سیستمیک و توجه به سلامت استخوان و کلیه بیمار است:

• ارزیابی عملکرد کلیوی: پیش از شروع درمان و به صورت دوره‌ای، میزان تصفیه کلیوی بیمار را بررسی کنید. مصرف ریزیدرونات در بیمارانی که پاکسازی کراتینین آن‌ها کمتر از ۳۰ میلی‌لیتر در دقیقه است، توصیه نمی‌شود.
• اصلاح وضعیت مواد معدنی: قبل از آغاز درمان، از کفایت سطح کلسیم و ویتامین دی بیمار اطمینان حاصل کنید. ریزیدرونات در حضور کمبود کلسیم خون می‌تواند منجر به افت شدیدتر کلسیم و بروز علائم عصبی-عضلانی شود. مکمل‌های کلسیم باید با فاصله حداقل ۲ ساعته از ریزیدرونات مصرف شوند.
• معاینات دهان و دندان: با توجه به خطر نادر اما جدی تخریب استخوان فک، توصیه می‌شود بیماران پیش از شروع درمان یک معاینه کامل دندان‌پزشکی انجام دهند. در صورت نیاز به جراحی‌های تهاجمی دندان (مانند ایمپلنت)، بهتر است این اقدامات پیش از شروع بیس‌فسفونات‌ها نهایی شوند.
• مدت زمان درمان و دوره استراحت: بر اساس راهنماهای جدید، پس از ۳ تا ۵ سال درمان مداوم، وضعیت خطر شکستگی بیمار را مجدداً ارزیابی کنید. در بیماران با خطر پایین، ممکن است اعمال دوره استراحت دارویی (قطع موقت دارو) مدنظر قرار گیرد تا خطر شکستگی‌های غیرعادی ران کاهش یابد.
• پایش تراکم استخوان: سنجش تراکم استخوان معمولاً هر ۱ تا ۲ سال یک‌بار برای ارزیابی پاسخ به درمان انجام می‌شود. ثبات یا افزایش تراکم معدنی استخوان نشان‌دهنده اثربخشی درمان است.
• تداخل با داروهای ضدالتهاب: در بیماران مسن که به طور همزمان از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا آسپرین استفاده می‌کنند، خطر بروز زخم‌های گوارشی و خونریزی با مصرف ریزیدرونات افزایش می‌یابد؛ لذا پایش علائم گوارشی در این افراد الزامی است.