سیپروفلوکساسین چشمی چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف سیپروفلوکساسین چشمی

موارد مصرف تایید شده

درمان زخم قرنیه باکتریایی

• سیپروفلوکساسین چشمی یکی از خطوط اصلی درمان در زخم‌های عفونی قرنیه است که نیازمند پوشش آنتی‌بیوتیکی وسیع‌الطیف، به ویژه در برابر گونه‌های خطرناکی مانند سودومونا می‌باشد. از نظر بالینی، رژیم درمانی در زخم قرنیه بسیار فشرده است و معمولا در روز اول نیازمند تجویز قطره به صورت هر پانزده دقیقه در ساعات بیداری است. پزشک باید توجه داشته باشد که در طول درمان زخم قرنیه با این دارو، احتمال تشکیل رسوبات سفید رنگ و کریستالی روی قرنیه وجود دارد که معمولا خودبه‌خود برطرف شده و نیازی به قطع درمان نیست.

درمان التهاب ملتحمه باکتریایی

• این دارو برای درمان عفونت‌های چرکی و حاد ملتحمه که ناشی از باکتری‌های گرم مثبت و گرم منفی حساس (مانند گونه‌های استافیلوکوک و هموفیلوس) هستند، کاربرد دارد. در بالین، دوره درمان معمولا هفت روزه است و اثربخشی بالایی در کاهش سریع ترشحات چرکی و التهاب ملتحمه نشان می‌دهد.

موارد مصرف خارج برچسب

پیشگیری از عفونت در خراشیدگی‌های قرنیه مرتبط با لنز تماسی

• بیمارانی که دچار خراش قرنیه ناشی از لنز تماسی می‌شوند، در معرض خطر بالای عفونت‌های مهاجم با باکتری‌های گرم منفی (به ویژه سودومونا) قرار دارند. سیپروفلوکساسین چشمی به صورت خارج برچسب، انتخابی بسیار عالی و استاندارد برای پروفیلاکسی در این بیماران محسوب می‌شود تا از پیشرفت خراش ساده به زخم عفونی قرنیه جلوگیری کند.

پروفیلاکسی پیش و پس از جراحی‌های چشمی

• در جراحی‌های داخل چشمی مانند عمل آب مروارید یا جراحی‌های انکساری، جراحان چشم از این فلوروكينولون به صورت خارج برچسب برای استریل کردن سطح چشم پیش از عمل و جلوگیری از عفونت‌های ویرانگر داخل چشمی در دوره نقاهت استفاده می‌کنند.

درمان بلفاریت باکتریایی و التهاب غدد لبه پلک

• در موارد التهاب مزمن لبه پلک که با عفونت‌های باکتریایی ثانویه همراه شده است، پماد یا قطره سیپروفلوکساسین می‌تواند به صورت موضعی روی لبه پلک مالیده شود تا بار میکروبی کاهش یافته و اثربخشی کمپرس گرم و ماساژ پلک افزایش یابد.

مکانیسم اثر سیپروفلوکساسین چشمی

سیپروفلوکساسین یک آنتی‌بیوتیک باکتری‌کش وسیع‌الطیف از خانواده فلوروکینولون‌ها است. مکانیسم عملکرد این دارو به صورت هدفمند بر روی توقف فرآیندهای حیاتی تکثیر و بقای باکتری‌ها متمرکز است.
این دارو به طور خاص دو آنزیم اساسی در ساختار باکتری را مهار می‌کند:

• آنزیم دی ان ای ژیراز (که به عنوان توپوایزومراز نوع دو نیز شناخته می‌شود) و آنزیم توپوایزومراز نوع چهار.
• آنزیم دی ان ای ژیراز مسئول باز کردن پیچ‌خوردگی‌های بیش از حد رشته‌های ماده ژنتیکی در طول همانندسازی است و مهار آن باعث توقف فوری تکثیر باکتری می‌شود. از سوی دیگر، توپوایزومراز نوع چهار برای جدا شدن کروموزوم‌های دختری پس از تقسیم سلولی ضروری است. اتصال سیپروفلوکساسین به این آنزیم‌ها و کمپلکس ماده ژنتیکی، فرآیندهای همانندسازی، رونویسی، ترمیم و نوترکیبی باکتری را به طور کامل مختل کرده و منجر به مرگ سریع سلول پاتوژن می‌گردد. این مکانیسم دوگانه، مقاومت میکروبی را به تاخیر می‌اندازد و پوشش بسیار خوبی در برابر پاتوژن‌های گرم منفی (به ویژه سودومونا) و پاتوژن‌های گرم مثبت فراهم می‌کند.

فارماکوکینتیک سیپروفلوکساسین چشمی

جذب

• پس از استفاده از قطره یا پماد چشمی سیپروفلوکساسین، دارو به سرعت در فیلم اشکی، قرنیه و ملتحمه نفوذ می‌کند. جذب سیستمیک دارو از طریق مخاط ملتحمه و مجرای اشکی بینی اتفاق می‌افتد، اما میزان این جذب بسیار ناچیز است. در مطالعات بالینی با دوزهای فشرده (هر پانزده دقیقه)، حداکثر غلظت سرمی دارو در حدی پایین بوده است که توانایی ایجاد عوارض جانبی سیستمیک یا تداخلات دارویی قابل توجه را ندارد.

توزیع

• پس از چکاندن دارو، بالاترین غلظت آن در دقایق اولیه در سطح قرنیه و ملتحمه ایجاد می‌شود و سپس به تدریج توسط جریان طبیعی اشک رقیق می‌گردد. به همین دلیل در درمان زخم‌های قرنیه، تجویز مکرر در روزهای ابتدایی برای حفظ غلظت درمانی ضروری است.

متابولیسم و دفع

• بخش عمده داروی موجود در چشم توسط اشک شسته شده و از طریق سیستم تخلیه اشکی وارد مجاری بینی و گوارش می‌شود. مقدار بسیار اندکی که وارد گردش خون سیستمیک می‌گردد، عمدتا از طریق کلیه‌ها و به صورت تغییر نیافته دفع می‌شود. نیمه عمر حذف سیستمیک این دارو در صورت ورود به خون، حدود سه الی پنج ساعت است. استفاده از پماد چشمی در مقایسه با قطره، زمان تماس دارو با سطح چشم را افزایش داده و زیست‌دستیابی موضعی را بهبود می‌بخشد، که این ویژگی در دوزهای شبانه بسیار کاربردی است.

منع مصرف سیپروفلوکساسین چشمی

موارد منع مصرف در بیماری‌ها

• مهم‌ترین منع مصرف مطلق سیپروفلوکساسین چشمی، وجود سابقه حساسیت مفرط و واکنش‌های آنافیلاکتیک به این دارو، سایر آنتی‌بیوتیک‌های خانواده فلوروکینولون‌ها و یا هر یک از اجزای سازنده قطره یا پماد است. مصرف این دارو در عفونت‌های چشمی ویروسی، قارچی و مایکوباکتریایی کاربردی ندارد و می‌تواند با از بین بردن فلور طبیعی چشم، منجر به رشد بیش از حد ارگانیسم‌های غیرحساس و تشدید عفونت شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

در دوران بارداری

• این دارو در رده خطر سی طبقه‌بندی می‌شود. مطالعات حیوانی با دوزهای سیستمیک بالا نشان‌دهنده برخی عوارض بوده‌اند، اما مطالعات کافی و کنترل‌شده در زنان باردار برای فرم چشمی وجود ندارد. با توجه به جذب سیستمیک ناچیز قطره‌های چشمی، تجویز آن در بارداری تنها در صورتی مجاز است که منافع مورد انتظار برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند.

در دوران شیردهی

• با وجود اینکه سیپروفلوکساسین خوراکی و وریدی در شیر مادر ترشح می‌شود، مشخص نیست که آیا جذب سیستمیک ناشی از مصرف چشمی به اندازه‌ای هست که مقادیر قابل توجهی از دارو را وارد شیر مادر کند یا خیر. با این حال، به دلیل خطر بالقوه بروز عوارض مفصلی در شیرخوار، تجویز این دارو برای مادران شیرده باید با احتیاط فراوان و ارزیابی دقیق بالینی صورت گیرد.

موارد منع مصرف در کودکان

• سیپروفلوکساسین چشمی در کودکان منع مصرف مطلق ندارد، اما استفاده از آن منوط به رعایت محدودیت‌های سنی و اندیکاسیون‌های تایید شده است. اثربخشی و ایمنی قطره چشمی این دارو برای درمان التهاب ملتحمه باکتریایی در نوزادان و کودکان خردسال تایید شده است، اما برای درمان زخم قرنیه، معمولا در کودکان زیر یک سال توصیه نمی‌شود. همچنین مصرف پماد چشمی آن در نوزادان زیر دو روز مورد ارزیابی دقیق قرار نگرفته است. پزشک باید در صورت نیاز به تجویز در سنین پایین، به فرمولاسیون دارو و دستورالعمل‌های خاص آن توجه نماید.

عوارض جانبی سیپروفلوکساسین چشمی

عوارض شایع (بیش از ده درصد)

رسوبات قرنیه

• شایع‌ترین عارضه بالینی قابل توجه، تشکیل رسوبات سفید و کریستالی در سطح قرنیه است که در حدود 17% از بیماران تحت درمان برای زخم باکتریایی قرنیه (که قطره را با فواصل زمانی کوتاه و مکرر دریافت می‌کنند) مشاهده می‌شود. از نظر بالینی، این رسوبات عموما روند بهبودی زخم را مختل نمی‌کنند، نشان‌دهنده سمیت بافتی نیستند و معمولا پس از پایان دوره درمان به تدریج جذب و برطرف می‌شوند؛ لذا به تنهایی اندیکاسیونی برای قطع درمان محسوب نمی‌گردند.

عوارض نسبتا شایع (بین یک تا ده درصد)
بر اساس گزارش‌های کارآزمایی‌های بالینی، سایر عوارض موضعی عمدتا در محدوده شیوع یک الی ده درصد قرار دارند و معمولا خفیف و گذرا هستند:

سوزش و ناراحتی موضعی

• احساس سوزش موقت یا ناراحتی فیزیکی در چشم بلافاصله پس از ریختن قطره یا استفاده از پماد (حدود 10%).

تغییر حس چشایی

• احساس طعم تلخ یا نامطبوع در دهان که به دلیل تخلیه دارو از طریق مجرای اشکی به حلق رخ می‌دهد (حدود 10%).

پرخونی ملتحمه

• قرمزی موقت چشم و پرخونی عروق ملتحمه (حدود 2% الی 10%).

خارش چشمی

• احساس خارش در سطح ملتحمه یا لبه پلک‌ها (حدود 2% الی 10%).

احساس جسم خارجی

• احساس وجود شن یا جسم خارجی در چشم (حدود 2% الی 10%).

تغییرات لبه پلک

• ایجاد پوسته، شوره یا رسوبات حاشیه‌ای روی لبه پلک‌ها (حدود 2% الی 10%).

عوارض نادر (کمتر از یک درصد)
بروز این عوارض بسیار نادر بوده و شیوع آن‌ها در کارآزمایی‌های بالینی کمتر از 1% گزارش شده است. با این حال، در صورت بروز، نیازمند ارزیابی مجدد بالینی هستند:

عوارض موضعی چشمی

• تورم و ادم پلک، اشک‌ریزش غیرطبیعی، ترس از نور، کاهش موقت حدت بینایی، رنگ‌آمیزی یا آسیب اپیتلیوم قرنیه، خشکی چشم و ترشحات چشمی.

عوارض سیستمیک (بسیار نادر)

• تهوع، واکنش‌های حساسیت مفرط موضعی یا درماتیت تماسی در نواحی اطراف چشم. در موارد بسیار استثنایی، واکنش‌های آنافیلاکتیک مرتبط با فرم موضعی فلوروکینولون‌ها گزارش شده است که نیازمند قطع فوری دارو است.

تداخلات دارویی سیپروفلوکساسین چشمی

تداخلات دارویی سیپروفلوکساسین چشمی
به طور کلی، تداخل دارویی خطرناکی برای فرم چشمی این دارو ثبت نشده است. با این وجود، به دلیل احتمال اندک جذب سیستمیک از طریق مجرای اشکی، احتیاط در مصرف همزمان با داروهای زیر توصیه می‌شود و همچنین رعایت اصول مصرف همزمان قطره‌های چشمی الزامی است.

سایر داروهای موضعی چشمی

• نوع تداخل: کاهش اثربخشی به دلیل رقیق شدن یا شسته شدن دارو از سطح چشم.
• توصیه بالینی: در صورت نیاز به تجویز بیش از یک قطره یا پماد چشمی، باید حداقل پنج الی ده دقیقه فاصله زمانی بین مصرف آن‌ها رعایت شود. پمادهای چشمی باید همیشه در آخر استفاده شوند تا مانع نفوذ قطره‌ها نگردند.

تیوفیلین

• نوع تداخل: تداخل فارماکوکینتیک سیستمیک به صورت تئوریک. فرم سیستمیک این دارو می‌تواند کلیرانس تیوفیلین را کاهش داده و سطح سرمی آن را بالا ببرد. در فرم چشمی این تداخل بسیار نادر است اما در بیماران حساس نیازمند توجه است.

وارفارین و سایر داروهای ضد انعقاد خوراکی

• نوع تداخل: افزایش اثرات ضد انعقادی. فرم سیستمیک فلوروکینولون‌ها می‌تواند اثرات وارفارین را تشدید کند. در مصرف چشمی، احتمال بروز این تداخل بسیار پایین است، اما پایش شاخص‌های انعقادی در بیماران تحت درمان با وارفارین که به صورت طولانی‌مدت قطره چشمی دریافت می‌کنند، یک اقدام پیشگیرانه منطقی است.

سیکلوسپورین سیستمیک

• نوع تداخل: افزایش گذرا در سطح کراتینین سرم. این مورد نیز مربوط به فرم سیستمیک است و در استفاده موضعی چشمی بعید به نظر می‌رسد، اما در بیماران پیوندی باید مد نظر قرار گیرد.

تداخل با غذا

• نوع تداخل: فاقد تداخل.
• توضیحات بالینی: برخلاف فرم خوراکی این دارو که با لبنیات، کلسیم و مواد معدنی تداخل جذب شدیدی دارد، فرم موضعی چشمی هیچ‌گونه تداخل شناخته‌شده‌ای با مواد غذایی یا نوشیدنی‌ها ندارد. این دارو به طور مستقیم روی قرنیه و ملتحمه اثر می‌گذارد و نیازی به محدودیت رژیم غذایی در طول دوره درمان نیست.

تداخل در آزمایشات

• نوع تداخل: فاقد تداخل بالینی معنادار.
• توضیحات بالینی: مصرف قطره یا پماد چشمی این دارو تداخلی در نتایج آزمایش‌های معمول خون، ادرار یا پروفایل‌های بیوشیمیایی ایجاد نمی‌کند. جذب سیستمیک آن به قدری ناچیز است که توانایی تغییر در سطح آنزیم‌های کبدی یا مارکرهای خونی را ندارد. تنها در موارد کشت ترشحات چشمی، مصرف پیش از نمونه‌گیری می‌تواند منجر به نتیجه منفی کاذب در آنتی‌بیوگرام شود؛ لذا توصیه می‌شود نمونه‌گیری جهت کشت میکروبی، پیش از شروع درمان آنتی‌بیوتیکی موضعی انجام پذیرد.

هشدار ها سیپروفلوکساسین چشمی

هشدارهای بالینی کاربردی برای پزشکان
تجویز سیپروفلوکساسین چشمی نیازمند توجه به نکات بالینی و هشدارهای خاصی است تا از بروز عوارض ناخواسته جلوگیری شده و اثربخشی درمان تضمین گردد:

خطر واکنش‌های حساسیت مفرط

• اگرچه جذب سیستمیک داروهای چشمی ناچیز است، اما واکنش‌های حساسیت مفرط شدید و گاهی کشنده (آنافیلاکسی) پس از دریافت اولین دوز فلوروکینولون‌های سیستمیک گزارش شده است. در صورت بروز هرگونه بثورات پوستی یا سایر علائم حساسیت موضعی یا سیستمیک، مصرف قطره یا پماد باید فورا متوقف شود.

تشکیل رسوبات کریستالی قرنیه

• در بیماران مبتلا به زخم قرنیه که از قطره سیپروفلوکساسین چشمی با دفعات بالا استفاده می‌کنند، ممکن است رسوبات سفید رنگ و کریستالی در سطح قرنیه مشاهده شود. این رسوبات معمولا نشان‌دهنده سمیت نیستند، روند بهبودی زخم را مختل نمی‌کنند و با ادامه درمان یا پس از قطع آن به تدریج برطرف می‌شوند. نیازی به قطع دارو به دلیل بروز این رسوبات نیست، اما پایش بالینی توصیه می‌شود.

عفونت‌های ثانویه و تغییر فلور طبیعی

• استفاده طولانی‌مدت از هر آنتی‌بیوتیک موضعی، از جمله سیپروفلوکساسین، می‌تواند منجر به رشد بیش از حد ارگانیسم‌های غیرحساس، به ویژه قارچ‌ها شود. در صورت عدم بهبود بالینی در زمان مورد انتظار یا تشدید علائم، باید احتمال عفونت ثانویه بررسی شده و درمان مناسب جایگزین گردد.

محدودیت‌های استفاده از لنز تماسی

• به بیماران باید اکیدا توصیه شود که در طول درمان عفونت‌های چشمی مانند التهاب باکتریایی ملتحمه یا زخم قرنیه، از قرار دادن لنزهای تماسی در چشم خودداری کنند. علاوه بر خطر تشدید عفونت، مواد نگهدارنده موجود در برخی قطره‌ها ممکن است جذب لنزهای نرم شوند.

منع تزریق داخل چشمی

• این فرمولاسیون صرفا برای استفاده موضعی (روی سطح چشم) طراحی شده است و به هیچ عنوان نباید به صورت زیر ملتحمه‌ای یا مستقیم به داخل اتاقک قدامی چشم تزریق شود.

مسمومیت سیپروفلوکساسین چشمی و درمان آن
مسمومیت با فرم‌های موضعی چشمی با مسمومیت‌های سیستمیک تفاوت ساختاری دارد و رویکرد مدیریتی خاص خود را می‌طلبد:

مسمومیت موضعی (چشمی)

• در صورتی که بیمار بیش از حد مجاز از قطره یا پماد در چشم استفاده کند، مسمومیت حاد سیستمیک رخ نمی‌دهد. علائم اوردوز موضعی ممکن است شامل احساس سوزش شدید، آبریزش چشم، قرمزی موضعی و خارش باشد. درمان در این حالت صرفا حمایتی است و چشم بیمار باید بلافاصله با مقادیر فراوان آب ولرم یا سرم فیزیولوژی استریل شستشو داده شود تا مقادیر اضافی دارو خارج گردد.

بلع تصادفی دارو

• حجم کل داروی موجود در یک بطری استاندارد قطره یا یک تیوب پماد سیپروفلوکساسین چشمی بسیار اندک است (به عنوان مثال، یک بطری پنج میلی‌لیتری با غلظت سه دهم درصد، تنها حاوی پانزده میلی‌گرم ماده موثره است). این مقدار بسیار کمتر از دوز معمول خوراکی برای بزرگسالان و حتی کودکان است. بنابراین، بلع تصادفی محتویات یک بطری توسط یک فرد بالغ یا کودک، بعید است که منجر به سمیت سیستمیک قابل توجهی شود. با این حال، در صورت بلع، بیمار باید تحت نظر باشد و در صورت لزوم، درمان‌های حمایتی عمومی و مایع‌درمانی برای تسهیل دفع کلیوی دارو انجام پذیرد. شستشوی معده معمولا برای این مقادیر ناچیز اندیکاسیون ندارد.

توصیه های دارویی سیپروفلوکساسین چشمی

توصیه‌های دارویی بیمار

رعایت بهداشت هنگام مصرف

• پیش از استفاده از قطره یا پماد، شستشوی دقیق دست‌ها با آب و صابون الزامی است. بیمار باید دقت کند که نوک قطره‌چکان یا تیوپ پماد تحت هیچ شرایطی با سطح چشم، پلک، مژه‌ها و یا دست تماس پیدا نکند تا از آلودگی ثانویه جلوگیری شود.

مدیریت لنزهای تماسی

• در طول دوره درمان عفونت‌های چشمی، استفاده از لنزهای تماسی اکیدا ممنوع است. بیمار نباید تا زمان بهبودی کامل و تایید پزشک معالج از لنز استفاده کند.

فاصله زمانی بین داروها

• در صورتی که بیمار همزمان از چند قطره چشمی استفاده می‌کند، باید حداقل ۵ تا ۱۰ دقیقه بین مصرف هر دارو فاصله بیندازد تا از شسته شدن داروی قبلی جلوگیری شود. اگر همزمان از قطره و پماد استفاده می‌شود، پماد باید همیشه در مرحله آخر مصرف شود.

رسوبات سفید رنگ در چشم

• در بیمارانی که این دارو را برای درمان زخم قرنیه استفاده می‌کنند، ممکن است رسوبات سفید رنگی در چشم ایجاد شود. بیمار باید آگاه باشد که این یک عارضه جانبی طبیعی و بی‌خطر دارو است و نباید به دلیل بروز آن، مصرف دارو را خودسرانه قطع کند.

تاری دید

• مصرف فرم پماد و به میزان کمتری قطره، می‌تواند باعث تاری دید موقت شود. بیمار باید تا زمان بازگشت دید کامل، از رانندگی و کار با ماشین‌آلات حساس خودداری نماید.

تکمیل دوره درمان

• دارو باید دقیقا طبق دستور پزشک و تا پایان دوره تعیین شده مصرف شود، حتی اگر علائم عفونت در روزهای اول برطرف شده باشد. قطع زودهنگام می‌تواند منجر به بازگشت عفونت شود.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

پوشش میکروبی و جایگاه درمانی

• این دارو یک فلوروکینولون وسیع‌الطیف است که اثرات باکتری‌کشی قوی، به ویژه علیه باکتری‌های گرم منفی مانند سودومونا دارد. این دارو انتخابی عالی برای درمان تجربی زخم‌های قرنیه و التهاب باکتریایی ملتحمه پیش از آماده شدن نتایج کشت است.

پدیده رسوبات قرنیه

• در حدود ۱۷ درصد از بیماران مبتلا به زخم قرنیه که با دوزهای مکرر و بالای این دارو درمان می‌شوند، رسوبات بلوری و سفید رنگی در محل ضایعه قرنیه تشکیل می‌شود. این رسوبات معمولا در روزهای اول تا هفتم درمان ظاهر شده و نیازی به قطع دارو یا تغییر روند درمان ندارند، زیرا با ادامه درمان یا پس از اتمام آن، به صورت خودبه‌خود محو می‌شوند و تاثیر منفی بر روند بهبودی بینایی ندارند.

خطر عفونت‌های ثانویه

• استفاده طولانی‌مدت از فلوروکینولون‌های موضعی می‌تواند منجر به سرکوب فلور طبیعی چشم و رشد بیش از حد میکروارگانیسم‌های غیرحساس از جمله قارچ‌ها شود. در صورت عدم بهبود بالینی پس از چند روز درمان، ارزیابی مجدد و استفاده از روش‌های تشخیصی مانند کشت میکروبی ضروری است.

عدم استفاده در عفونت‌های ویروسی و قارچی

• این دارو فاقد هرگونه اثر بر روی ویروس‌ها و قارچ‌ها است و تجویز آن در التهاب‌های چشمی با منشا غیرباکتریایی اندیکاسیون ندارد.

حساسیت مفرط

• اگرچه جذب سیستمیک فرم موضعی بسیار ناچیز است، اما واکنش‌های حساسیت مفرط کشنده پس از مصرف اولین دوزهای فلوروکینولون‌های سیستمیک گزارش شده است. پزشک باید به بیمار آموزش دهد که در صورت بروز اولین نشانه‌های بثورات پوستی یا هرگونه واکنش آلرژیک، مصرف دارو را فورا متوقف کرده و مراجعه نماید.

محدودیت‌های تجویز

• فرم پماد این دارو به دلیل ماندگاری بیشتر در سطح چشم برای استفاده شبانه یا در کودکان خردسال که همکاری کمتری برای دریافت قطره دارند، گزینه مناسب‌تری است. با این حال، نباید این دارو را به صورت تزریق زیر ملتحمه‌ای یا ورود مستقیم به اتاقک قدامی چشم استفاده کرد.