هورمون رشد چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف هورمون رشد

هورمون رشد یک پروتئین استخراج شده از تکنولوژی دی ان ای نوترکیب است که دقیقاً مشابه هورمون طبیعی مترشحه از بخش پیشین غده هیپوفیز عمل می‌کند. این هورمون نه تنها بر رشد طولی استخوان‌ها، بلکه بر متابولیسم پروتئین، چربی و کربوهیدرات در تمام سنین تاثیرگذار است.
موارد مصرف تایید شده بالینی
این بخش شامل کاربردهایی است که توسط سازمان‌های نظارتی دارویی معتبر جهان به طور رسمی برای کودکان و بزرگسالان تایید شده است.

کمبود هورمون رشد در کودکان

• این مورد برای درمان کودکانی که به دلیل عدم ترشح کافی هورمون رشد از غده هیپوفیز دچار اختلال رشد شده‌اند، تایید شده است.
• نکته کاربردی برای پزشک: تشخیص باید با استفاده از آزمون‌های تحریک هورمون رشد و بررسی سن استخوانی تایید شود. درمان باید تا زمان بسته شدن صفحات رشد استخوانی ادامه یابد. پایش سطح فاکتور رشد شبه انسولین یک برای تنظیم دوز ضروری است.

کوتاهی قد ناشی از سندرم ترنر

• استفاده از هورمون رشد برای بهبود قد نهایی در دختران مبتلا به این اختلال ژنتیکی تایید شده است.
• نکته کاربردی برای پزشک: درمان معمولاً با دوزهای بالاتر از موارد کمبود هورمون رشد انجام می‌شود. شروع زودهنگام درمان (اغلب از سن دو تا پنج سالگی) بهترین نتایج را در افزایش قد نهایی بزرگسالی نشان داده است.

نارسایی مزمن کلیوی

• برای درمان اختلال رشد در کودکان مبتلا به نارسایی کلیه تا زمان پیوند کلیه تایید شده است.
• نکته کاربردی برای پزشک: هورمون رشد می‌تواند سرعت رشد را در این کودکان که به دلیل شرایط متابولیک دچار توقف رشد شده‌اند، بهبود بخشد. پس از پیوند کلیه، معمولاً درمان با هورمون رشد متوقف می‌شود.

کودکان کم وزن و کوتاه قد 

• کودکانی که با وزن یا قد بسیار کم متولد شده‌اند و تا سن دو سالگی نتوانسته‌اند رشد جبرانی مناسب داشته باشند.
• نکته کاربردی برای پزشک: مطالعات نشان می‌دهند که این کودکان در معرض خطر کوتاهی قد در بزرگسالی هستند. هورمون رشد در این بیماران به بهبود متابولیسم و دستیابی به قد نرمال کمک می‌کند.

کمبود هورمون رشد در بزرگسالان

• این مورد برای بزرگسالانی که دچار کمبود شدید هورمون رشد ناشی از بیماری‌های هیپوفیز، جراحی، تابش اشعه یا تداوم کمبود از دوران کودکی هستند، تایید شده است.
• نکته کاربردی برای پزشک: هدف در بزرگسالان افزایش قد نیست، بلکه بهبود ترکیب بدنی (کاهش توده چربی و افزایش توده عضلانی)، افزایش تراکم استخوان، بهبود پروفایل چربی خون و ارتقای کیفیت زندگی است.

سندرم روده کوتاه

• در بزرگسالانی که بخش زیادی از روده کوچک آن‌ها طی جراحی برداشته شده و وابسته به تغذیه وریدی هستند.
• نکته کاربردی برای پزشک: هورمون رشد در ترکیب با رژیم غذایی خاص، باعث بهبود جذب مواد مغذی از روده باقی‌مانده می‌شود و می‌تواند نیاز بیمار به تغذیه وریدی را کاهش دهد.

موارد مصرف Off-Label
این بخش شامل کاربردهایی است که شواهد علمی در برخی منابع بین‌المللی از آن‌ها حمایت می‌کنند، اما هنوز به عنوان اندیکاسیون رسمی در برچسب تمامی داروها گنجانده نشده‌اند.

پیری و جوانسازی

• استفاده از هورمون رشد برای مقابله با تغییرات ناشی از سن مانند کاهش توده عضلانی و تغییرات پوست.
• نکته کاربردی برای پزشک: مراجع معتبر بین‌المللی مانند انجمن غدد درون‌ریز به شدت علیه تجویز هورمون رشد برای افراد مسن که کمبود مرضی ندارند، هشدار می‌دهند. خطراتی مانند دیابت، ورم اعضا و دردهای مفصلی در این استفاده غیرمجاز بسیار بالا است.

آسیب‌های ورزشی و ترمیم بافت

• برخی مطالعات بر استفاده از هورمون رشد برای تسریع بهبود پارگی تاندون‌ها یا شکستگی‌های شدید استخوان تمرکز دارند.
• نکته کاربردی برای پزشک: اگرچه هورمون رشد سنتز کلاژن را تحریک می‌کند، اما شواهد بالینی کافی برای تایید آن به عنوان یک پروتکل روتین در پزشکی ورزشی وجود ندارد و استفاده از آن در ورزش‌های حرفه‌ای ممنوع (دوپینگ) محسوب می‌شود.

فیبرومیالژیا

• در برخی بیماران مبتلا به فیبرومیالژیا که سطح فاکتور رشد شبه انسولین پایین دارند، استفاده از هورمون رشد بررسی شده است.
• نکته کاربردی برای پزشک: نتایج برخی کارآزمایی‌های کوچک نشان‌دهنده کاهش درد و بهبود کیفیت خواب در این بیماران بوده است، اما به دلیل هزینه بالا و عوارض جانبی، هنوز به عنوان یک درمان استاندارد شناخته نمی‌شود.

ناباروری

• استفاده کمکی از هورمون رشد در پروتکل‌های تحریک تخمک‌گذاری برای زنانی که پاسخ ضعیفی به درمان‌های معمول باروری می‌دهند.
• نکته کاربردی برای پزشک: شواهد نشان می‌دهند که هورمون رشد ممکن است کیفیت تخمک و پاسخ تخمدان به داروهای محرک را بهبود بخشد، اما تاثیر آن بر نرخ زایمان زنده هنوز نیاز به مطالعات وسیع‌تر دارد.

ملاحظات حیاتی بالینی برای پزشکان
در تمامی موارد تجویز، پایش گلوکز خون ضروری است زیرا هورمون رشد اثرات ضد انسولینی دارد و می‌تواند منجر به عدم تحمل گلوکز یا دیابت شود. همچنین معاینه دوره‌ای برای بررسی لغزش اپیفیز سر استخوان ران در کودکان و پایش فشار خون جمجمه‌ای (برای پیشگیری از فشار خون کاذب مغزی) الزامی است.

مکانیسم اثر هورمون رشد

هورمون رشد نوترکیب که با نام سوماتروپین نیز شناخته می‌شود، پروتئینی است که از طریق تکنولوژی نانو تولید شده و توالی اسیدهای آمینه آن دقیقاً مشابه هورمون طبیعی بدن انسان است. هورمون رشد اثرات خود را از طریق دو مسیر مستقیم و غیرمستقیم بر بافت‌های هدف اعمال می‌کند:

اثرات مستقیم در سطح سلولی

• هورمون رشد به صورت مستقیم به گیرنده‌های اختصاصی خود در سطح سلول‌های مختلف از جمله سلول‌های چربی، کبد و عضلات متصل می‌شود. در بافت چربی، این اتصال باعث تحریک تجزیه چربی‌ها و کاهش ذخیره چربی در سلول‌ها می‌شود. در کبد نیز باعث افزایش تولید گلوکز می‌شود که به عنوان یک اثر ضد انسولینی شناخته می‌شود.

اثرات غیرمستقیم از طریق فاکتور رشد شبه انسولین

• بخش عمده‌ای از اثرات محرک رشد این دارو، به ویژه بر روی استخوان‌ها و غضروف‌ها، از طریق تحریک کبد و سایر بافت‌ها به ترشح فاکتور رشد شبه انسولین یک انجام می‌شود. این فاکتور با اتصال به گیرنده‌های خود در صفحات رشد استخوانی، باعث تکثیر سلول‌های غضروفی و در نتیجه افزایش طول استخوان‌های دراز می‌شود.

متابولیسم پروتئین و توازن نیتروژن

• این هورمون باعث افزایش جذب اسیدهای آمینه و سنتز پروتئین در سلول‌های عضلانی می‌شود. این عمل منجر به ایجاد توازن مثبت نیتروژن در بدن شده که برای رشد بافتی و بازسازی عضلات ضروری است.

فارماکوکینتیک هورمون رشد

جذب و فراهمی زیستی

• پس از تزریق زیرجلدی (که روش معمول تجویز است)، جذب هورمون رشد نسبتاً آهسته انجام می‌شود. فراهمی زیستی این دارو در تزریق زیرجلدی بین ۷۰ تا ۹۰ درصد تخمین زده می‌شود. حداکثر غلظت خونی معمولاً بین ۳ تا ۶ ساعت پس از تزریق حاصل می‌گردد. جذب دارو در تزریق عضلانی سریع‌تر بوده اما فراهمی زیستی آن حدود ۶۳ درصد است.

توزیع و اتصال به پروتئین

• هورمون رشد پس از ورود به جریان خون، به شدت به پروتئین‌های ناقل مخصوص خود متصل می‌شود. این اتصال باعث طولانی‌تر شدن نیمه‌عمر هورمون در گردش خون و تنظیم دسترسی بافت‌ها به هورمون آزاد می‌شود. حجم توزیع این دارو در بزرگسالان حدود ۵۰ میلی‌لیتر بر کیلوگرم وزن بدن است که نشان‌دهنده توزیع عمدتاً در فضای خارج سلولی است.

متابولیسم

• مسیر اصلی متابولیسم هورمون رشد در کلیه‌ها و کبد است. سلول‌های کلیوی هورمون را جذب کرده و آن را به اسیدهای آمینه تشکیل‌دهنده تجزیه می‌کنند که سپس به چرخه عمومی اسیدهای آمینه بدن بازمی‌گردد. برخلاف بسیاری از داروهای شیمیایی، هورمون رشد از طریق سیستم‌های آنزیمی سیتوکروم متابولیزه نمی‌شود.

دفع و نیمه‌عمر

• نیمه‌عمر حذف هورمون رشد پس از تزریق وریدی بسیار کوتاه و حدود ۲۰ دقیقه است. اما پس از تزریق زیرجلدی به دلیل جذب مداوم از محل تزریق، نیمه‌عمر ظاهری افزایش یافته و به حدود ۳ تا ۵ ساعت می‌رسد. دفع کلیوی دارو بسیار ناچیز است و بخش ناچیزی از هورمون به صورت تغییر نیافته در ادرار ظاهر می‌شود.

نکات بالینی و کاربردی برای پزشک

• زمان‌بندی تزریق: با توجه به فارماکوکینتیک دارو و الگوی طبیعی ترشح هورمون رشد در بدن، بهترین زمان تزریق هنگام شب و قبل از خواب است تا الگوی طبیعی شبانه‌روزی هورمون تا حد ممکن بازسازی شود.
• پایش پاسخ درمانی: از آنجایی که نیمه‌عمر خود هورمون رشد کوتاه است، برای پایش اثربخشی درمان و تنظیم دوز، اندازه‌گیری سطح فاکتور رشد شبه انسولین یک در خون معیار بسیار دقیق‌تری نسبت به اندازه‌گیری خود هورمون رشد است.
• تغییرات جذب: محل تزریق زیرجلدی باید به صورت چرخشی تغییر یابد تا از بروز مشکلات بافتی در محل تزریق که می‌تواند بر سرعت جذب دارو تأثیر بگذارد، جلوگیری شود.

منع مصرف هورمون رشد

موارد منع مصرف در بیماری‌ها
در صورت وجود شرایط زیر، استفاده از هورمون رشد مطلقاً ممنوع است:

بدخیمی‌های فعال

• به دلیل خاصیت محرک رشد این هورمون، هرگونه تومور فعال یا بدخیمی شناخته شده یک منع مصرف مطلق محسوب می‌شود. درمان تنها زمانی آغاز می‌شود که بیماری نئوپلاستیک به طور کامل درمان شده و وضعیت بیمار پایدار باشد.

رتینوپاتی دیابتی فعال

• در بیماران مبتلا به دیابت که دچار آسیب‌های پیشرفته و فعال شبکیه چشم هستند، هورمون رشد می‌تواند باعث وخامت وضعیت بینایی شود.

بیماری‌های حاد بحرانی

• بیمارانی که دچار عوارض ناشی از جراحی‌های باز قلب، جراحی‌های شکمی پیچیده، ترومای متعدد حاد یا نارسایی تنفسی حاد هستند، نباید هورمون رشد دریافت کنند؛ زیرا مطالعات افزایش نرخ مرگ و میر را در این شرایط نشان داده‌اند.

بسته شدن صفحات رشد استخوانی

• در افرادی که صفحات اپی‌فیز آن‌ها بسته شده است، تجویز دارو برای افزایش قد بی‌اثر بوده و خطر بروز ناهنجاری‌های اسکلتی را افزایش می‌دهد.

چاقی مفرط و وقفه تنفسی در سندرم پرادر-ویلی

• در بیماران مبتلا به این سندرم که دچار چاقی شدید یا اختلالات تنفسی انسدادی هستند، خطر مرگ ناگهانی با شروع هورمون رشد وجود دارد.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
با توجه به تغییرات پیچیده هورمونی در این دوران، دستورالعمل‌ها به شرح زیر است:

دوران بارداری

• هورمون رشد در رده دارویی مربوط به بارداری قرار دارد که نشان‌دهنده نبود مطالعات انسانی کافی است. با توجه به اینکه جفت در دوران بارداری هورمون رشد ترشح می‌کند، نیاز به تجویز خارجی دارو در اکثر موارد برطرف می‌شود. توصیه عمومی بر این است که با تایید بارداری، مصرف دارو قطع شود مگر در موارد بسیار نادر و تحت نظارت فوق تخصصی.

دوران شیردهی

• مشخص نیست که آیا هورمون رشد تزریقی در شیر انسان ترشح می‌شود یا خیر. از آنجایی که بسیاری از داروها در شیر ترشح می‌شوند، احتیاط بالینی حکم می‌کند که در دوران شیردهی با احتیاط بسیار زیاد تجویز شود. البته به دلیل ساختار پروتئینی، احتمال جذب دارو توسط دستگاه گوارش نوزاد بسیار کم است، اما پایش نوزاد الزامی است.

موارد منع مصرف در کودکان
ملاحظات خاص برای گروه سنی اطفال که پزشکان باید مد نظر داشته باشند:

• تومورهای داخل جمجمه‌ای: در کودکانی که سابقه تومورهای مغزی داشته‌اند، قبل از شروع درمان باید از عدم فعالیت تومور اطمینان حاصل کرد و پایش منظم با تصویربرداری ضروری است.
• بیماری‌های ارثی خاص: در کودکان مبتلا به سندرم بلوم یا سایر اختلالات ژنتیکی که با ناپایداری کروموزومی و افزایش خطر سرطان همراه هستند، مصرف هورمون رشد به دلیل ریسک بالای بدخیمی ممنوع است.
• نقص شدید بینایی و فشار خون مغزی: در کودکانی که علائم افزایش فشار داخل جمجمه (مانند پاپیل‌ادم) دارند، شروع درمان می‌تواند منجر به فشار خون کاذب مغزی و سردردهای شدید شود.

نکات کاربردی و حفاظتی برای پزشکان

• ارزیابی غده تیروئید: هورمون رشد می‌تواند باعث آشکار شدن کم‌کاری تیروئید مخفی شود. بنابراین پایش عملکرد تیروئید در طول درمان ضروری است تا از توقف رشد ناشی از کمبود هورمون تیروئید جلوگیری شود.
• بررسی ستون فقرات: در کودکان با رشد سریع، خطر پیشرفت انحراف ستون فقرات وجود دارد. معاینه فیزیکی منظم اسکلتی توصیه می‌شود.
• تداخل با کورتون‌ها: مصرف همزمان داروهای کورتونی می‌تواند اثرات محرک رشد هورمون رشد را مهار کند. در بیماران با کمبود همزمان هورمون‌های فوق‌کلیوی، تنظیم دوز باید با دقت بسیار بالایی انجام شود.

عوارض جانبی هورمون رشد

عوارض مربوط به احتباس مایعات و بافت همبند

این دسته از عوارض ناشی از اثرات اسموتیک و آنابولیک هورمون است:

• ورم محیطی: این عارضه که به صورت پف‌کردگی دست‌ها و پاها ظاهر می‌شود، در حدود ۱۷ تا ۴۰ درصد بزرگسالان گزارش شده است، در حالی که در کودکان بسیار کمتر و حدود ۱ تا ۳ درصد دیده می‌شود.
• دردهای مفصلی: درد در مفاصل بزرگ و کوچک در حدود ۱۱ تا ۲۰ درصد بیماران بزرگسال مشاهده می‌شود. این نرخ در کودکان معمولاً زیر ۵ درصد است.
• دردهای عضلانی: سفت شدن یا درد در توده عضلانی در حدود ۴ تا ۸ درصد مصرف‌کنندگان گزارش شده است.
• سندرم تونل کارپال: به دلیل تجمع مایع و فشار بر عصب مچ دست، این عارضه در ۱ تا ۱۰ درصد بزرگسالان، به ویژه در دوزهای بالا، رخ می‌دهد.

عوارض متابولیک و غدد درون‌ریز

تغییرات در سوخت‌وساز بدن می‌تواند منجر به شاخص‌های آزمایشگاهی غیرطبیعی شود:

• کاهش حساسیت به انسولین و افزایش قند خون: اختلال در تحمل گلوکز در حدود ۲ تا ۵ درصد بیماران دیده می‌شود. خطر بروز دیابت نوع دو در بیماران مستعد (مانند افراد دارای اضافه وزن شدید) بالاتر است.
• کم‌کاری تیروئید: کاهش سطح هورمون‌های آزاد تیروئید در حدود ۲ تا ۸ درصد بیماران به دلیل تغییر در تبدیل هورمونی رخ می‌دهد.
• بزرگ شدن پستان در مردان: این عارضه در کمتر از ۳ درصد مردان بزرگسال تحت درمان مشاهده شده است.

عوارض سیستم عصبی و اسکلتی (به ویژه در کودکان)

پزشکان اطفال باید به این موارد توجه ویژه‌ای داشته باشند:

• سردرد: حدود ۳ تا ۵ درصد کودکان در شروع درمان دچار سردرد می‌شوند که گاهی ناشی از افزایش فشار داخل مغز است
• افزایش فشار خون کاذب مغزی: این عارضه جدی اما نادر است و در کمتر از ۱ درصد بیماران رخ می‌دهد
• لغزش اپیفیز سر استخوان ران: جابجایی در محل اتصال استخوان ران به لگن در حدود ۱ مورد در هر ۱۰۰۰ کودک تحت درمان گزارش شده است
• واکنش‌های محل تزریق: قرمزی، خارش یا تحلیل بافت چربی در محل تزریق در حدود ۱ تا ۵ درصد بیماران دیده می‌شود

عوارض اختصاصی در بیماری‌های خاص

• سندرم پرادر-ویلی: در این بیماران، خطر مشکلات تنفسی جدی در صورت وجود چاقی مفرط یا انسداد مجاری هوایی افزایش می‌یابد.
• سندرم ترنر: افزایش خطر ابتلا به عفونت‌های گوش میانی (اوتیت مدیا) در حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از این دختران گزارش شده است.

نکات کاربردی برای پزشک در مدیریت عوارض

• بسیاری از عوارض مربوط به احتباس مایع (مانند ورم و درد مفاصل) با کاهش دوز یا توقف موقت درمان به سرعت بهبود می‌یابند.
• به دلیل خطر لغزش استخوان ران، هرگونه شکایت از درد زانو یا لگن در کودکان باید به عنوان یک فوریت ارزیابی ارتوپدیک در نظر گرفته شود.
• پایش دوره‌ای قند خون و سطح هورمون‌های تیروئید در تمام بیماران، به ویژه در ۶ ماه اول درمان، برای شناسایی عوارض خاموش ضروری است.
• تغییر مداوم و چرخشی محل تزریق می‌تواند از بروز واکنش‌های پوستی و تحلیل بافت چربی جلوگیری کند.

تداخلات دارویی هورمون رشد

مشخصات کلی تداخلات:

• مهارکننده 11- بتا هیدروکسی استروئید دهیدروژناز نوع 1
• القاکننده CYP1A2 (خفیف)
• القاکننده CYP3A4 (خفیف)
• اثر بر نتایج تست تشخیصی هورمون رشد
• تشدید هایپرگلایسمی

در مصرف همزمان با داروهایی که بوسیله آنزیم CYP450 کبدی متابولیزه می شوند احتیاط شود؛ تحریک تولید هورمون رشد توسط سوماتروپین می تواند بر عملکرد متابولیک CYP450 تاثیر بگذارد و سطح خونی سایر داروهای مصرفی را تغییر دهد و منجر به افزایش خطر بروز سمیت داروها و یا کاهش اثربخشی آنها شود.

تداخلات رده X (پرهیز):

ماسیمورلین

کاهش اثرات داروها توسط هورمون رشد:

داروهای ضد دیابت، کورتیزون، ماسیمورلین، پردنیزون، فرآورده‌های تیروئید

کاهش اثرات هورمون رشد توسط داروها:

کورتیکواستروئید ها (سیستمیک)، کورتیزون، مشتقات استروژن

افزایش اثرات داروها توسط هورمون رشد:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

افزایش اثرات هورمون رشد توسط داروها:

پردنیزون

تداخلات دارویی هورمون رشد

هورمون رشد از طریق مسیرهای متابولیک و اثر بر آنزیم‌های کبدی می‌تواند با طیف وسیعی از داروها تداخل ایجاد کند که نیازمند پایش دقیق و گاهی اصلاح دوز است.

تداخل با داروهای کورتیکواستروئیدی

• داروهایی مانند هیدروکورتیزون، پردنیزولون و دگزامتاسون می‌توانند اثرات محرک رشد این هورمون را مهار کنند. در بیمارانی که دچار کمبود همزمان هورمون‌های فوق‌کلیوی هستند، جایگزینی بیش از حد کورتون باعث توقف رشد طولی می‌شود. از سوی دیگر، هورمون رشد می‌تواند تبدیل کورتیزون به کورتیزول فعال را تغییر دهد که ممکن است نیاز به دوزهای بالاتر کورتون را در بیمار ایجاد کند.

تداخل با داروهای ضد دیابت و انسولین

• به دلیل اینکه هورمون رشد باعث کاهش حساسیت سلول‌ها به انسولین و افزایش قند خون می‌شود، با داروهای کاهنده قند خون تداخل مستقیم دارد. در بیماران دیابتی که از انسولین یا داروهای خوراکی مانند متفورمین و گلی‌بنکلامید استفاده می‌کنند، شروع هورمون رشد معمولاً نیازمند افزایش دوز این داروها برای حفظ کنترل قند خون است.

تداخل با هورمون‌های جنسی خوراکی

• مصرف داروهای حاوی استروژن به صورت خوراکی (مانند قرص‌های ضد بارداری یا درمان‌های جایگزین هورمونی در زنان) باعث مقاومت کبد به هورمون رشد می‌شود. این امر منجر به کاهش تولید فاکتور رشد شبه انسولین یک می‌گردد. در نتیجه، زنانی که استروژن خوراکی مصرف می‌کنند، معمولاً به دوزهای بالاتری از هورمون رشد برای دستیابی به پاسخ درمانی یکسان نیاز دارند. استروژن‌های پوستی (برچسب‌ها) این تداخل را ندارند.

تداخل با آنزیم‌های متابولیزه‌کننده کبدی

• مطالعات نشان می‌دهند که هورمون رشد می‌تواند فعالیت برخی آنزیم‌های خانواده سیتوکروم را در کبد تغییر دهد. این موضوع می‌تواند بر غلظت خونی داروهایی که توسط این آنزیم‌ها تجزیه می‌شوند (مانند داروهای ضد تشنج نظیر فنی‌توئین یا داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی مانند سیکلوسپورین) تأثیر بگذارد. پایش سطح خونی این داروها پس از شروع هورمون رشد الزامی است.

تداخل با غذا

هورمون رشد یک داروی تزریقی است، بنابراین تداخل مستقیم جذبی با غذا ندارد، اما ملاحظات متابولیک زیر در رابطه با تغذیه حائز اهمیت است:

• تأثیر بر سوخت‌وساز کربوهیدرات‌ها: مصرف وعده‌های غذایی با شاخص قندی بسیار بالا همزمان با اثرات ضد انسولینی هورمون رشد، می‌تواند جهش‌های شدید در قند خون ایجاد کند. توصیه می‌شود بیماران رژیم غذایی متعادلی داشته باشند.
• زمان‌بندی نسبت به خواب: از آنجایی که هورمون رشد باعث آزادسازی اسیدهای چرب می‌شود، تزریق آن در اواخر شب و در حالت ناشتا بودن نسبی (چند ساعت پس از آخرین وعده غذایی)، الگوی فیزیولوژیک بدن را بهتر بازسازی کرده و اثرات چربی‌سوزی آن را تقویت می‌کند.

تداخل در آزمایشات آزمایشگاهی

مصرف هورمون رشد می‌تواند تفسیر برخی آزمایش‌های رایج را برای پزشک با چالش روبرو کند:

• فاکتور رشد شبه انسولین یک: این آزمایش اصلی‌ترین معیار پایش درمان است. سطح این فاکتور در خون با شروع درمان به شدت افزایش می‌یابد و باید در محدوده نرمال نسبت به سن و جنس نگهداری شود.
• آزمایش قند خون و هموگلوبین ای وان سی: به دلیل اثرات دیابت‌زای دارو، این شاخص‌ها ممکن است افزایش یابند. افزایش این مقادیر باید به عنوان اثر جانبی دارو تلقی شود نه لزوماً دیابت اولیه.
• آنزیم‌های کبدی و عملکرد کلیه: در برخی موارد افزایش جزئی در سطح آلکالن فسفاتاز دیده می‌شود که به دلیل افزایش فعالیت استخوان‌سازی است و نشان‌دهنده آسیب کبدی نیست. همچنین سطح ادراری کلسیم ممکن است افزایش یابد که خطر ایجاد سنگ کلیه را در افراد مستعد بالا می‌برد.
• هورمون‌های تیروئید: هورمون رشد تبدیل هورمون تی چهار به تی سه را افزایش می‌دهد. این امر ممکن است منجر به کاهش سطح تی چهار آزاد در آزمایش خون شود، حتی اگر بیمار علائم بالینی واضحی نداشته باشد. این موضوع نباید با بیماری تیروئید اشتباه گرفته شود، اما ممکن است نیاز به درمان جایگزین داشته باشد.

جمع‌بندی کاربردی برای پزشکان:

• در بیماران دیابتی، قند خون را در هفته‌های اول شروع درمان به صورت روزانه پایش کنید.
• زنان مصرف‌کننده استروژن خوراکی را با دوزهای بالاتر هورمون رشد شروع کرده یا نوع استروژن آن‌ها را به پوستی تغییر دهید.
• در کودکان، سطح کلسیم ادرار را برای پیشگیری از تشکیل سنگ کلیه به صورت دوره‌ای چک کنید.

هشدار ها هورمون رشد

هشدارهای بالینی و احتیاطات جامع برای پزشکان
تجویز هورمون رشد مستلزم نظارت دقیق بر سیستم‌های مختلف بدن است تا از بروز عوارض جانبی جدی جلوگیری شود. هشدارهای کلیدی عبارتند از:

خطر نئوپلازی و بدخیمی

• با توجه به ماهیت میتوژنیک این هورمون، خطر فعال شدن تومورهای پنهان وجود دارد. در بیمارانی که سابقه بدخیمی دارند، باید از بهبود کامل بیماری اطمینان حاصل کرد. در کودکان، بروز ضایعات پوستی جدید یا تغییر در خال‌های پوستی باید به دقت پایش شود.

فشار خون کاذب مغزی

• برخی بیماران در ابتدای درمان ممکن است دچار افزایش فشار داخل جمجمه شوند. علائم شامل سردرد شدید، حالت تهوع، استفراغ و اختلالات بینایی است. معاینه ته چشم برای بررسی ورم دیسک نوری قبل از شروع و در طول درمان الزامی است. در صورت بروز این وضعیت، درمان باید موقتاً قطع یا دوز دارو کاهش یابد.

اثرات متابولیک و دیابت

• هورمون رشد باعث کاهش حساسیت به انسولین می‌شود. در بیماران مستعد، ممکن است عدم تحمل گلوکز یا دیابت آشکار شود. پایش منظم قند خون ناشتا و هموگلوبین ای وان سی ضروری است؛ به ویژه در بیمارانی که دچار چاقی مفرط هستند.

لغزش اپیفیز سر استخوان ران

• در کودکانی که رشد سریع را تجربه می‌کنند، احتمال جابجایی سر استخوان ران وجود دارد. در صورت شکایت کودک از درد در ناحیه لگن یا زانو، یا بروز لنگیدن حین راه رفتن، باید بلافاصله بررسی‌های رادیولوژیک انجام شود.

پانکراتیت یا التهاب لوزالمعده

• اگرچه نادر است، اما مواردی از التهاب لوزالمعده در کودکان و بزرگسالان گزارش شده است. در صورت بروز دردهای شدید شکمی، این مورد باید جزو تشخیص‌های تفریقی قرار گیرد.

شش: کم‌کاری تیروئید ثانویه

• هورمون رشد می‌تواند تبدیل هورمون تی چهار به تی سه را تسریع کرده و منجر به بروز کم‌کاری تیروئید مرکزی شود. از آنجایی که هورمون تیروئید برای رشد بهینه ضروری است، پایش دوره‌ای عملکرد تیروئید الزامی است.

مسمومیت(اوردوز) و مدیریت درمان آن
مصرف بیش از حد هورمون رشد می‌تواند به دو صورت حاد و مزمن تظاهر پیدا کند.

تظاهرات بالینی مسمومیت(اوردوز) حاد

در صورت تزریق مقدار بسیار زیاد دارو در یک نوبت، علائم زیر ممکن است رخ دهد:

• افت قند خون اولیه: به دلیل اثرات اولیه شبه انسولینی.
• افزایش قند خون ثانویه: که به دنبال اثرات ضد انسولینی طولانی‌مدت رخ می‌دهد.
• ادم و تورم: تجمع مایعات در بافت‌ها و درد مفاصل.

تظاهرات بالینی مسمومیت(اوردوز) مزمن

مصرف دوزهای بالاتر از حد مجاز در درازمدت می‌تواند منجر به علائم زیر شود:

• غول‌آسایی (در کودکان): رشد بیش از حد استخوان‌ها پیش از بسته شدن صفحات رشد.
• آکرومگالی (در بزرگسالان): ضخیم شدن استخوان‌های صورت، دست و پا، و رشد غیرطبیعی ارگان‌های داخلی مانند قلب.

پروتکل مدیریت و درمان

هیچ پادزهر اختصاصی برای هورمون رشد وجود ندارد. اقدامات درمانی بر اساس اصول زیر انجام می‌شود:

قطع یا کاهش دوز

• در موارد مصرف بیش از حد، اولین قدم قطع مصرف دارو است. در اکثر موارد، عوارض ناشی از اوردوز حاد با قطع دارو و مدیریت علامتی بهبود می‌یابند.

مدیریت سطح قند خون

• پایش دقیق سطح گلوکز خون حیاتی است. در صورت بروز افت قند خون، تجویز گلوکز وریدی و در صورت افزایش قند، مدیریت با انسولین یا داروهای کاهنده قند خون تحت نظارت فوق تخصص غدد انجام می‌شود.

درمان‌های حمایتی

• استفاده از داروهای ادرارآور برای کاهش ادم و مدیریت دردهای مفصلی با مسکن‌های استاندارد توصیه می‌شود. در موارد اوردوز مزمن، پایش اکوکاردیوگرافیک قلب برای بررسی ضخیم شدن دیواره‌های قلب ضروری است.

عدم کارایی روش‌های تصفیه خون

• به دلیل ساختار پروتئینی و نیمه‌عمر کوتاه هورمون در خون، روش‌هایی مانند دیالیز در مدیریت اوردوز جایگاهی ندارند.

توصیه های دارویی هورمون رشد

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت درمان با هورمون رشد نیازمند دقت بالا در تنظیم دوز و پایش مداوم است:

شخصی‌سازی دوز بر اساس پاسخ بالینی

• دوز دارو نباید صرفاً بر اساس وزن محاسبه شود. در بزرگسالان، شروع درمان با دوزهای پایین و افزایش تدریجی آن بر اساس سطح فاکتور رشد شبه انسولین یک توصیه می‌شود تا عوارضی مانند ورم و درد مفاصل به حداقل برسد. در کودکان، سرعت رشد قدی و سن استخوانی معیارهای اصلی تنظیم دوز هستند.

پایش وضعیت متابولیک

• به دلیل اثرات ضد انسولینی، بررسی منظم قند خون ناشتا و هموگلوبین ای وان سی الزامی است. در بیماران مبتلا به چاقی یا سابقه خانوادگی دیابت، این پایش باید با فواصل کوتاه‌تر انجام شود. همچنین، عملکرد تیروئید باید هر ۳ تا ۶ ماه ارزیابی شود، زیرا درمان با هورمون رشد می‌تواند کم‌کاری تیروئید مرکزی را آشکار کند.

بررسی سلامت اسکلتی در کودکان

• پزشک باید در هر ویزیت، وضعیت ستون فقرات کودک را از نظر انحراف جانبی بررسی کند، زیرا رشد سریع می‌تواند باعث پیشرفت این وضعیت شود. همچنین هرگونه درد در ناحیه لگن یا زانو باید به عنوان نشانه‌ای از احتمال لغزش سر استخوان ران تلقی شده و بلافاصله با رادیولوژی بررسی گردد.

پایش بدخیمی و ضایعات پوستی

• اگرچه ارتباط مستقیم با سرطان ثابت نشده، اما احتیاط بالینی حکم می‌کند که بیماران از نظر تغییرات در خال‌های پوستی یا بروز ضایعات جدید تحت نظارت باشند. در بیمارانی که سابقه بدخیمی قبلی داشته‌اند، تایید پایداری بهبودی توسط متخصص مربوطه پیش از شروع درمان ضروری است.

توصیه‌های دارویی برای بیمار
آموزش صحیح بیمار نقش حیاتی در موفقیت درمان و کاهش عوارض دارد:

زمان‌بندی و نحوه تزریق

• بهترین زمان برای تزریق دارو شب‌ها، قبل از خواب است. این کار باعث می‌شود سطح هورمون در خون با الگوی طبیعی ترشح بدن هماهنگ‌تر باشد و عوارضی مانند سرگیجه در طول روز کاهش یابد. تزریق باید به صورت زیرجلدی در نواحی ران، شکم یا بازو انجام شود.

چرخش محل تزریق

• بیمار باید بیاموزد که محل تزریق را به صورت چرخشی تغییر دهد (مثلاً هر شب یک سانتی‌متر دورتر از محل قبلی). این کار از تحلیل رفتن بافت چربی زیر پوست یا ضخیم شدن غیرطبیعی پوست در یک نقطه جلوگیری کرده و جذب یکنواخت دارو را تضمین می‌کند.

نگهداری صحیح دارو

• اکثر فرمولاسیون‌های هورمون رشد باید در یخچال (دمای ۲ تا ۸ درجه) نگهداری شوند. دارو نباید منجمد شود. قبل از تزریق، بیمار می‌تواند قلم یا ویال را برای چند دقیقه در دست نگه دارد تا به دمای محیط برسد و درد هنگام تزریق کاهش یابد. پس از مخلوط کردن (در صورت نیاز به بازسازی پودر)، محلول نباید شدیداً تکان داده شود زیرا باعث تخریب ساختار پروتئینی دارو می‌شود.

شناسایی علائم هشدار دهنده

• بیمار و والدین کودک باید بدانند که در صورت بروز سردردهای شدید همراه با حالت تهوع، تغییر در قدرت بینایی، یا شروع لنگیدن و درد در مفصل ران، باید تزریق را متوقف کرده و بلافاصله با پزشک تماس بگیرند.

سبک زندگی و تغذیه

• تأکید کنید که هورمون رشد به تنهایی معجزه نمی‌کند. مصرف کافی پروتئین، کلسیم و ویتامین دی در کنار خواب کافی شبانه (حداقل ۸ تا ۱۰ ساعت برای کودکان) برای دستیابی به حداکثر پتانسیل رشد ضروری است.

دوز فراموش شده

• در صورت فراموشی یک نوبت، اگر تا صبح روز بعد به یاد آورده شد، می‌توان آن را تزریق کرد. در غیر این صورت، باید از آن دوز صرف‌نظر کرد و دوز بعدی را در زمان معمول خود تزریق نمود. هرگز نباید دو دوز همزمان برای جبران تزریق شود.