اکسی توسین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف اکسی توسین

موارد مصرف تایید شده اکسی توسین

القا زایمان

• داروی اکسی توسین برای شروع زایمان در شرایطی که ادامه بارداری برای مادر یا جنین خطرات بالینی به همراه دارد، به عنوان خط اول درمان استفاده می شود. از جمله این موارد می توان به پارگی زودرس کیسه آب، مسمومیت بارداری، دیابت مادر، ناسازگاری خونی، محدودیت رشد داخل رحمی و حاملگی طول کشیده اشاره کرد.
• نکته کاربردی برای پزشک: پیش از شروع تزریق، ارزیابی دقیق شرایط دهانه رحم با استفاده از سیستم نمره دهی بالینی الزامی است. در صورتی که دهانه رحم آماده نباشد، ابتدا باید از روش های مکانیکی یا دارویی دیگر برای آماده سازی استفاده شود. پایش مداوم ضربان قلب جنین و بررسی قدرت و دفعات انقباضات رحمی برای جلوگیری از بیش فعالی رحم و زجر جنینی بسیار حیاتی است.

تقویت زایمان در توقف پیشرفت

• در مواردی که زایمان به صورت طبیعی شروع شده اما پیشرفت آن به دلیل ضعف انقباضات رحمی متوقف شده یا بسیار کند است، این دارو برای تقویت انقباضات تجویز می شود.
• نکته کاربردی برای پزشک: دوز دارو باید به صورت قطره ای و با استفاده از پمپ انفوزیون به تدریج افزایش یابد تا الگوی انقباضی مناسب، یعنی حدود سه تا پنج انقباض در ده دقیقه، ایجاد شود. قطع فوری تزریق در صورت بروز افت ضربان قلب جنین، استراحت ناکافی رحم بین انقباضات یا انقباضات طولانی مدت رحم، اولین اقدام بالینی است که باید فورا توسط تیم درمان انجام گیرد.

پیشگیری و کنترل خونریزی پس از زایمان

• اکسی توسین مهم ترین و پرکاربردترین دارو برای پیشگیری و درمان خونریزی های شدید پس از زایمان ناشی از شلی رحم یا آتونی رحم است.
• نکته کاربردی برای پزشک: برای پیشگیری، دارو معمولا بلافاصله پس از خروج شانه قدامی نوزاد یا پس از خروج کامل جفت به صورت تزریق عضلانی یا انفوزیون وریدی تجویز می شود. تزریق سریع وریدی این دارو به صورت رقیق نشده مطلقا ممنوع است، زیرا می تواند منجر به افت شدید و ناگهانی فشار خون، تپش قلب و حتی آریتمی های خطرناک قلبی و کلاپس عروقی شود.

مدیریت سقط جنین

• در موارد سقط فراموش شده، سقط ناقص یا سقط اجتناب ناپذیر، این دارو برای کمک به تخلیه کامل بقایای حاملگی از رحم و کنترل خونریزی های ناشی از آن استفاده می شود.
• نکته کاربردی برای پزشک: دوز مورد نیاز برای مدیریت سقط معمولا به مراتب بالاتر از دوز القا زایمان است. پزشک باید مراقب عوارض ناشی از دوزهای بالا، به ویژه مسمومیت با آب ناشی از شباهت ساختاری این دارو به هورمون ضد ادراری باشد. در این موارد محدودیت مصرف مایعات و پایش الکترولیت ها به ویژه سدیم خون توصیه می شود.

موارد مصرف خارج برچسب اکسی توسین

آزمون استرس انقباضی

• این آزمون تشخیصی برای ارزیابی سلامت جنین و میزان تحمل او در برابر استرس ناشی از انقباضات رحمی، پیش از شروع زایمان طبیعی انجام می شود.
• نکته کاربردی برای پزشک: اکسی توسین با دوز بسیار پایین و به صورت کاملا تدریجی انفوزیون می شود تا زمانی که سه انقباض در ده دقیقه ایجاد گردد. در صورت مشاهده افت دیرهنگام ضربان قلب جنین پس از انقباضات، آزمون مثبت تلقی شده و نشان دهنده نارسایی جفتی است که نیازمند مداخله فوری زایمانی و در اکثر موارد ختم بارداری به روش سزارین خواهد بود.

مدیریت جفت باقیمانده در رحم

• در مواردی که جفت پس از زمان استاندارد و با روش های معمول از رحم خارج نمی شود، تزریق دارو به داخل ورید نافی یکی از روش های خارج برچسب برای کمک به جدا شدن جفت است.
• نکته کاربردی برای پزشک: این روش می تواند نیاز به مداخله تهاجمی خروج دستی جفت را که همواره با خطرات بالای عفونت و خونریزی همراه است، کاهش دهد. معمولا دارو با محلول نرمال سالین رقیق شده و مستقیما توسط کاتتر به داخل ورید بند ناف تزریق می شود تا دارو با غلظت بالا به بستر جفت برسد و باعث انقباض موضعی و جدا شدن آن گردد.

مکانیسم اثر اکسی توسین

• اکسی توسین یک هورمون پپتیدی است که با اتصال به گیرنده های اختصاصی خود در عضله صاف رحم عمل می کند. این گیرنده ها از نوع متصل به پروتئین جی هستند. با فعال شدن این گیرنده ها، میزان کلسیم داخل سلولی به شدت افزایش می یابد که این امر منجر به انقباضات قوی، ریتمیک و هماهنگ عضلات رحم می گردد.
• نکته بالینی برای پزشک: با پیشرفت بارداری، تعداد گیرنده های این دارو در بافت رحم به شدت افزایش می یابد، بنابراین حساسیت رحم به این دارو در اواخر بارداری و زمان زایمان به حداکثر خود می رسد و دوز مورد نیاز برای تحریک رحم کاهش می یابد.
• علاوه بر اثرات رحمی، این دارو باعث انقباض سلول های میواپیتلیال اطراف بافت غدد شیری در پستان می شود و به رفلکس خروج شیر کمک می کند. همچنین پزشک باید در نظر داشته باشد که در دوزهای بالا، به دلیل شباهت ساختاری این هورمون با هورمون ضد ادراری، دارو می تواند اثرات بازجذب آب در کلیه ها را تحریک کرده و خطر مسمومیت با آب را در بیمار افزایش دهد.

فارماکوکینتیک اکسی توسین

جذب و مسیرهای تجویز

• این دارو به دلیل تخریب سریع توسط آنزیم های گوارشی، به صورت خوراکی اثربخشی ندارد و منحصرا از طریق تزریق وریدی یا عضلانی تجویز می شود. برای القا زایمان، انفوزیون مداوم وریدی با پمپ دقیق تنها روش استاندارد و ایمن است.

شروع اثر بالینی

• در تزریق وریدی، پاسخ عضلات رحم تقریبا بلافاصله و در کمتر از یک دقیقه ظاهر می شود که این ویژگی امکان کنترل سریع شرایط را به پزشک می دهد. در تزریق عضلانی، شروع اثر معمولا با تاخیر همراه بوده و بین سه تا پنج دقیقه زمان می برد.

طول مدت اثر

• پس از قطع انفوزیون وریدی، فعالیت انقباضی رحم به سرعت کاهش یافته و معمولا در عرض یک ساعت کاملا فروکش می کند. در مقابل، پس از تزریق عضلانی، اثرات دارو ممکن است تا دو الی سه ساعت در بدن بیمار باقی بماند.

متابولیسم و نیمه عمر

• دارو در گردش خون به سرعت توسط آنزیم اکسی توسیناز که در دوران بارداری به مقادیر فراوان توسط جفت تولید می شود، تجزیه می گردد. کبد و کلیه ها نیز در متابولیسم آن نقش دارند. نیمه عمر دارو در خون بسیار کوتاه و در محدوده یک تا شش دقیقه است. این نیمه عمر کوتاه یک مزیت بالینی بزرگ برای پزشک است، زیرا در صورت بروز انقباضات بیش از حد رحم یا افت ضربان قلب جنین، با قطع انفوزیون وریدی، اثر دارو به سرعت از بین می رود.

دفع دارو

• بخش عمده دارو پس از تجزیه آنزیمی به صورت متابولیت های غیر فعال درآمده و کسر بسیار کوچکی از دارو به صورت تغییر نیافته از طریق ادرار و سیستم کلیوی دفع می شود. در بیماران مبتلا به نارسایی های شدید کلیوی یا کبدی، پایش دقیق تر بیمار الزامی است.

منع مصرف اکسی توسین

موارد منع مصرف در بیماری ها و شرایط بالینی خاص
تجویز این دارو در شرایطی که زایمان طبیعی برای مادر یا جنین با خطرات جدی همراه است، ممنوع می باشد. پزشک باید در صورت وجود موارد زیر از تجویز این دارو خودداری کند:

• عدم تناسب قابل توجه سر جنین و لگن مادر.
• وضعیت های نامناسب قرارگیری جنین در رحم مانند قرار عرضی که نیازمند مداخله جراحی و سزارین هستند.
• موارد اورژانسی مربوط به زجر جنینی یا افت ضربان قلب جنین، در شرایطی که زایمان طبیعی قریب الوقوع نیست.
• فعالیت بیش از حد رحم یا رحم های هیپرتونیک که خطر پارگی رحم را به همراه دارند.
• موارد منع مطلق زایمان واژینال به دلایل مامایی، از جمله جفت سرراهی کامل، عروق سرراهی، پرولاپس یا افتادگی بند ناف، سابقه جراحی سزارین کلاسیک، عفونت فعال تبخال تناسلی و سرطان مهاجم دهانه رحم.
• بیماری های قلبی عروقی شدید در مادر که در آن ها افزایش حجم مایعات و کار قلب خطرآفرین است.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

بارداری

• این دارو منحصرا برای روند القا یا تقویت زایمان، مدیریت سقط و کنترل خونریزی های پس از زایمان کاربرد دارد. کاربرد آن در طول دوره بارداری، پیش از رسیدن به زمان مناسب زایمان یا در شرایطی که ادامه بارداری برای بلوغ ریه جنین ضروری است، به دلیل خطر ایجاد زایمان زودرس اکیدا ممنوع می باشد.

شیردهی

• این هورمون به طور طبیعی در بدن مادر ترشح شده و به خروج شیر کمک می کند. استفاده دارویی از آن در دوران شیردهی منعی ندارد، زیرا این دارو ماهیت پپتیدی داشته و در صورت ورود به شیر مادر، در دستگاه گوارش نوزاد به سرعت تجزیه شده و جذب سیستمیک نمی شود.

موارد منع مصرف در کودکان

• کاربرد این دارو منحصرا به حوزه زنان و زایمان محدود می شود. تجویز آن در جمعیت اطفال و کودکان به هیچ وجه اندیکاسیون بالینی ندارد. ایمنی و اثربخشی این دارو در گروه سنی کودکان توسط مراجع دارویی معتبر تایید نشده است و به دلیل عدم وجود گیرنده های فعال و مرتبط در این سنین، فاقد هرگونه کاربرد پزشکی می باشد.

عوارض جانبی اکسی توسین

عوارض جانبی در مادر

عوارض قلبی و عروقی

• افت فشار خون، تپش قلب، افزایش ضربان قلب و آریتمی های خطرناک قلبی از عوارض مهم این دارو هستند. فراوانی دقیق این موارد مشخص نیست اما در صورت تزریق سریع وریدی این عوارض به شدت شایع می شوند و به همین دلیل تزریق بولوس و سریع دارو اکیدا ممنوع است.

عوارض گوارشی

• تهوع و استفراغ از عوارض نسبتا شایع در مادران در حین دریافت دارو هستند. بر اساس برخی مطالعات بالینی، این عوارض در حدود ۵۵۵ الی ۱۰۱۰۱۰ درصد از مادران در طول زایمان مشاهده می شود.

عوارض دستگاه تناسلی و ادراری

• انقباضات تتانیک رحم، افزایش تونوس پایه رحم، پارگی رحم و خونریزی های شدید پس از زایمان از عوارض بسیار جدی هستند. این موارد کاملا وابسته به دوز و حساسیت فردی گیرنده های رحمی بیمار بوده و درصد شیوع آن ها متغیر است، اما نیازمند پایش مداوم قدرت و فواصل انقباضات می باشند.

عوارض متابولیک

• مسمومیت با آب و افت شدید سدیم خون یکی از اورژانس های خطرناک است. این عارضه نادر بوده و در کمتر از ۱ درصد موارد رخ می دهد، اما معمولا زمانی بروز می کند که دارو با دوز بالا، به مدت طولانی و همراه با حجم زیادی از سرم های فاقد الکترولیت به بیمار تزریق شود.

عوارض سیستم ایمنی

• واکنش های حساسیتی شدید و آنافیلاکسی بسیار نادر هستند و در کمتر از ۰.۱ درصد بیماران گزارش شده اند، اما در صورت بروز می توانند کشنده باشند.

عوارض جانبی در جنین و نوزاد

عوارض قلبی و تنفسی جنین

• افت ضربان قلب جنین، برادی کاردی، آریتمی و افت اکسیژن خون از مهم ترین عوارض جنینی هستند. شیوع این موارد ارتباط مستقیمی با بروز انقباضات بیش از حد رحم دارد که باعث کاهش خون رسانی جفتی می شود و نیازمند بررسی مداوم صدای قلب جنین است.

عوارض عصبی نوزاد

• آسیب های سیستم عصبی مرکزی، تشنج نوزادی و خونریزی های شبکیه چشم به دلیل افت اکسیژن ناشی از انقباضات شدید رحم ممکن است رخ دهد. این عوارض نادر هستند اما پیامدهای جبران ناپذیری دارند.

عوارض کبدی نوزاد

• افزایش خطر زردی یا یرقان نوزادی در روزهای ابتدایی تولد در نوزادانی که مادرانشان این دارو را دریافت کرده اند، نسبت به حالت عادی کمی بیشتر گزارش شده است، هرچند مکانیسم دقیق و درصد قطعی آن به طور کامل مشخص نیست.

تداخلات دارویی اکسی توسین

مشخصات کلی تداخلات:

• تشدید هیپوناترمی

تداخلات رده X (پرهیز):

کربوپروست ترومتامین، جمپروست

کاهش اثرات داروها توسط اکسی‌توسین:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

کاهش اثرات اکسی‌توسین توسط داروها:

تداخل قابل‌توجهی مشخص نشده است.

افزایش اثرات داروها توسط اکسی‌توسین:

افدرین (نازال و سیستمیک)، هالوپریدول، عوامل طولانی کننده فاصله QT (بالاترین خطر)

افزایش اثرات اکسی‌توسین توسط داروها:

کربوپروست ترومتامین، دینوپروستون، جمپروست، میزوپروستول

تداخلات دارویی اکسی توسین

پروستاگلاندین ها مانند میزوپروستول و دینوپروستون

• مصرف همزمان اکسی توسین با این داروها باعث اثر هم افزایی شدید بر انقباضات عضله رحم می شود. این تداخل می تواند منجر به تحریک بیش از حد رحم، انقباضات تتانیک، پارگی رحم و در نتیجه دیسترس و آسیب به جنین شود. از نظر بالینی اکیدا توصیه می شود که اکسی توسین حداقل با فاصله ۶ تا ۱۲ ساعت پس از تجویز پروستاگلاندین های واژینال یا دهانی تجویز شود و مصرف همزمان آن ها ممنوع است.

داروهای بیهوشی استنشاقی مانند هالوتان، ایزوفلوران و انفلوران

• این داروهای بیهوشی دارای اثرات شل کنندگی بر روی عضله رحم هستند و می توانند اثرات منقبض کننده اکسی توسین را به شدت کاهش دهند. این تداخل دارویی می تواند خطر خونریزی های شدید پس از زایمان را به طور قابل توجهی افزایش دهد. علاوه بر این، مصرف همزمان این داروها با اکسی توسین می تواند باعث افت شدید فشار خون و بروز اختلالات ریتم قلب در مادر شود که نیازمند پایش دقیق قلبی و عروقی است.

داروهای مقلد سمپاتیک و منقبض کننده های عروقی مانند افدرین

• استفاده همزمان اکسی توسین با داروهای منقبض کننده عروق، به ویژه داروهایی که برای مدیریت افت فشار خون در بی حسی های نخاعی استفاده می شوند یا داروهای بی حسی موضعی حاوی اپی نفرین، می تواند منجر به افزایش شدید و خطرناک فشار خون شود. این واکنش به خصوص در مادرانی که سابقه فشار خون بالا یا پره اکلامپسی دارند، می تواند عوارض عروقی جبران ناپذیری ایجاد کند.

تداخل با غذا

• داروی اکسی توسین تداخل مستقیم و شناخته شده ای با مواد غذایی ندارد. با این حال، با توجه به شرایط حساس بالینی بیمار و روند زایمان، معمولا مصرف خوراکی غذاهای جامد و مایعات در فاز فعال زایمان توسط تیم پزشکی محدود می شود. این اقدام به منظور جلوگیری از عوارض گوارشی مانند تهوع و استفراغ و همچنین کاهش خطر آسپیراسیون ریوی در صورت نیاز اورژانسی به بیهوشی عمومی انجام می شود.

تداخل در آزمایشات بالینی

• داروی اکسی توسین تداخل مستقیم و کاذبی در نتایج کیت های تشخیصی و آزمایشگاهی ایجاد نمی کند. با این وجود، به دلیل شباهت ساختاری این دارو با هورمون ضد ادراری، اکسی توسین دارای خاصیت احتباس آب در بدن است. تزریق مقادیر بالای این دارو در مدت زمان طولانی و همراه با حجم زیادی از سرم های فاقد الکترولیت، می تواند منجر به مسمومیت با آب شود. این وضعیت در آزمایشات بیوشیمی خون به صورت کاهش واقعی و خطرناک سطح سدیم خون یا هیپوناترمی خود را نشان می دهد. بنابراین، پایش دقیق سطح الکترولیت های خون، به ویژه سدیم، در بیمارانی که دوزهای بالا یا تزریق طولانی مدت دریافت می کنند، الزامی است.

هشدار ها اکسی توسین

هشدارهای بالینی در مصرف اکسی توسین
تجویز این دارو نیازمند پایش دقیق و مستمر مادر و جنین است. پزشک معالج باید به هشدارهای زیر توجه کامل داشته باشد:

خطر تحریک بیش از حد رحم

مصرف دوزهای نامناسب یا حساسیت بالای بیمار می تواند به انقباضات بیش از حد رحم منجر شود. این وضعیت خطر پارگی رحم، کنده شدن زودرس جفت، اختلال در جریان خون جفتی و زجر جنینی را به شدت افزایش می دهد.

خطر مسمومیت با آب

• این دارو دارای خاصیت ضد ادراری ذاتی است. تجویز طولانی مدت آن با دوزهای بالا و همراه با حجم زیاد مایعات داخل وریدی فاقد الکترولیت، می تواند منجر به مسمومیت شدید با آب و افت سدیم خون شود. این وضعیت با علائمی نظیر سردرد، تهوع، تشنج، کما و حتی مرگ همراه است.

عوارض قلبی عروقی در تزریق سریع

• تزریق سریع وریدی این دارو اکیدا ممنوع است. ورود سریع دارو به خون می تواند باعث افت شدید و ناگهانی فشار خون، افزایش ضربان قلب و بروز آریتمی های خطرناک قلبی شود. این دارو باید حتما به صورت رقیق شده و با پمپ انفوزیون تجویز گردد.

خطر آمبولی مایع آمنیوتیک

• در صورت وجود انقباضات بسیار شدید رحمی، خطر ورود مایع آمنیوتیک به جریان خون مادر و بروز آمبولی که وضعیتی کشنده است، افزایش می یابد.

ارزیابی بالینی پیش از تجویز

• پیش از شروع انفوزیون، تناسب سر جنین با لگن مادر باید به دقت توسط پزشک ارزیابی و تایید شود تا از بروز آسیب های فیزیکی جلوگیری گردد.

مسمومیت اکسی توسین و پروتکل های درمانی
اوردوز با این دارو عموما ناشی از حساسیت بیش از حد رحم به دارو یا اشتباه در محاسبات دوز انفوزیون است و نیازمند مداخله اورژانسی می باشد.

علائم بالینی مسمومیت

• علائم اوردوز عمدتا به صورت انقباضات تتانیک و طولانی مدت رحم، افزایش پایه فشار داخل رحمی، پارگی رحم و خونریزی های شدید بروز می کند. در جنین، این وضعیت با افت شدید ضربان قلب، کاهش اکسیژن رسانی و زجر جنینی نمایان می شود. در موارد اوردوز ناشی از دریافت حجم بالای مایعات، علائم عصبی ناشی از افت سدیم خون و مسمومیت با آب مانند بی حالی، گیجی، تشنج و کما مشاهده می گردد.

پروتکل درمان مسمومیت

• در صورت بروز علائم اوردوز، اولین و مهم ترین اقدام، قطع فوری انفوزیون دارو است. با توجه به نیمه عمر بسیار کوتاه دارو، قطع آن به سرعت باعث کاهش سطح خونی و توقف اثرات آن می شود.
• مادر باید بلافاصله در وضعیت خوابیده به پهلو قرار گیرد تا فشار از روی عروق بزرگ شکمی برداشته شده و خون رسانی به جفت بهبود یابد.
• تجویز اکسیژن با ماسک برای مادر جهت افزایش اکسیژن رسانی به جنین الزامی است.
• در صورت عدم توقف انقباضات شدید رحمی پس از قطع دارو، استفاده از داروهای شل کننده رحم برای رفع انقباضات تتانیک ضروری می باشد.
• در صورت بروز مسمومیت با آب، محدودیت شدید مصرف مایعات، اصلاح دقیق و تدریجی سدیم خون با استفاده از سرم های نمکی غلیظ در محیط مراقبت های ویژه و تجویز داروهای ادرار آور جهت دفع آب اضافی بدن باید در دستور کار قرار گیرد. مدیریت راه هوایی و کنترل تشنج نیز در این بیماران حیاتی است.

توصیه های دارویی اکسی توسین

توصیه های دارویی برای بیمار

• با توجه به اینکه این دارو در محیط بیمارستان و برای القا یا تقویت زایمان تجویز می شود، به بیمار توضیح دهید که انقباضات رحمی او به تدریج قوی تر و منظم تر خواهد شد.
• از بیمار بخواهید در صورت احساس تنگی نفس، سردرد شدید، تپش قلب، حالت تهوع یا استفراغ، بلافاصله تیم پزشکی را در جریان بگذارد.
• به مادر اطمینان دهید که وضعیت انقباضات و سلامت جنین در طول دریافت دارو به صورت پیوسته ارزیابی می گردد.

توصیه های دارویی مخصوص پزشک

• تجویز این دارو باید منحصرا از طریق پمپ انفوزیون وریدی صورت گیرد تا امکان کنترل دقیق دوز فراهم باشد. از تزریق سریع یا بولوس وریدی اکیدا پرهیز کنید، زیرا این کار می تواند به افت ناگهانی و خطرناک فشار خون مادر و بروز آریتمی قلبی منجر شود.
• پایش الکترونیکی و مداوم ضربان قلب جنین، همراه با ارزیابی قدرت و تناوب انقباضات رحمی مادر، در تمام مراحل تزریق کاملا ضروری است. در صورت مشاهده تحریک بیش از حد رحم، انقباضات طولانی مدت یا هر گونه نشانه ای از افت ضربان قلب جنین، جریان دارو باید بی درنگ متوقف شود.
• به دلیل شباهت ساختاری این دارو با هورمون ضد ادراری، انفوزیون طولانی مدت آن با حجم بالای مایعات وریدی می تواند خطر احتباس آب و مسمومیت با آب را به دنبال داشته باشد، بنابراین کنترل دقیق میزان مایعات ورودی و خروجی و بررسی سطح الکترولیت ها به ویژه سدیم خون الزامی است.