اطلاعات تخصصی
موارد مصرف فنازوپریدین
موارد مصرف تایید شده
تسکین علامتی تحریکات مجاری ادراری تحتانی
- این دارو برای درمان علامتی درد، سوزش، تکرر ادرار و احساس فوریت دفع ادرار که ناشی از تحریک مخاط دستگاه ادراری است، تجویز میشود. این تحریکات میتواند ناشی از عفونتهای ادراری، تروما، مداخلات جراحی، پروسیجرهای اندوسکوپیک یا عبور سوند و کاتتر باشد.
- توضیحات کاربردی و بالینی برای پزشک: فنازوپریدین صرفا یک مسکن موضعی با اثر مستقیم بر مخاط مجاری ادراری است و به هیچ وجه خاصیت ضد میکروبی ندارد. در صورت تجویز همزمان با آنتیبیوتیک برای درمان عفونت مجاری ادراری، دوره مصرف فنازوپریدین نباید از دو روز تجاوز کند. استفاده طولانیتر ممکن است باعث پنهان شدن علائم بالینی عفونت مقاوم یا پیشرونده شود و تشخیص را به تاخیر بیندازد. همچنین پزشک باید پیش از تجویز، به بیمار یادآوری کند که این دارو رنگ ادرار را به قرمز یا نارنجی تیره تغییر میدهد که ممکن است باعث رنگی شدن لباس زیر یا لنزهای تماسی شود.
موارد مصرف خارج از برچسبکنترل حملات حاد در سیستیت بینابینی (سندرم درد مثانه)
- در برخی موارد بالینی، از این دارو به صورت بسیار کوتاه مدت برای تسکین علامتی و فوری دردهای شدید و سوزش ادرار در دوره تشدید علائم بیماران مبتلا به سیستیت بینابینی استفاده میشود.
- توضیحات کاربردی و بالینی برای پزشک: با توجه به مزمن بودن بیماری سیستیت بینابینی، پزشک باید دقت کند که تجویز فنازوپریدین به عنوان یک درمان نگهدارنده یا طولانیمدت به هیچ وجه توجیهپذیر نیست. مصرف طولانیمدت این دارو خطر بروز عوارض جانبی جدی از جمله متهموگلوبینمی، کمخونی همولیتیک، سمیت کبدی و سمیت کلیوی را به شدت افزایش میدهد. کاربرد آن صرفا برای عبور از فاز حاد و دردناک بیماری تحت نظارت دقیق بالینی محدود میشود.
مکانیسم اثر فنازوپریدین
بیحسی موضعی مخاط مجاری ادراری
- فنازوپریدین یک رنگ آزو است که مکانیسم اثر سلولی و مولکولی آن به طور دقیق و کامل شناخته نشده است. با این حال، مشخص است که این دارو پس از دفع در ادرار، یک اثر بیحسکننده موضعی و مسکن مستقیم بر روی مخاط دستگاه ادراری تحتانی اعمال میکند.
فقدان اثر ضد میکروبی
- این دارو هیچگونه خاصیت آنتیباکتریال یا ضد عفونیکننده ندارد و صرفا علائم درد، سوزش و فوریت ادرار را از طریق تسکین پایانههای عصبی ملتهب در پوشش مخاطی مجاری ادراری مهار میکند
فارماکوکینتیک فنازوپریدین
جذب
- پس از مصرف خوراکی، دارو به سرعت از سیستم گوارشی جذب میشود. جذب دارو متناسب با دوز مصرفی است.
توزیع
- اطلاعات دقیقی در مورد حجم توزیع دارو در دسترس نیست، اما مشخص شده است که مقادیر کمی از آن وارد بافتهای مختلف سیستم عصبی مرکزی میشود. این دارو از جفت عبور میکند.
متابولیسم
- متابولیسم دارو عمدتا در کبد انجام میشود. یکی از نکات بسیار مهم بالینی این است که فنازوپریدین در کبد به استامینوفن و مشتقات آنیلین متابولیزه میشود. وجود مشتقات آنیلین عامل اصلی خطر بروز متهموگلوبینمی و کمخونی همولیتیک در صورت مصرف بیش از حد یا اختلال در دفع دارو است.
دفع
- راه اصلی دفع دارو کلیوی است. در بیماران با عملکرد کلیوی طبیعی، حدود ۶۵ درصد از دوز مصرفی به صورت داروی تغییر نیافته در ادرار ترشح میشود که عامل اصلی تغییر رنگ ادرار به قرمز یا نارنجی تیره است.
نیمه عمر
- نیمه عمر دقیق دارو به طور کامل تعیین نشده است، اما دفع آن در صورت سلامت کلیهها بسیار سریع است. در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، تجمع دارو و متابولیتهای سمی آن به سرعت رخ میدهد، به همین دلیل مصرف آن در افت شدید عملکرد کلیه ممنوع است.
منع مصرف فنازوپریدین
موارد منع مصرف در بیماریها
نارسایی کلیوی
- مصرف فنازوپریدین در بیماران مبتلا به نارسایی کلیوی، به ویژه در موارد کاهش شدید سرعت فیلتراسیون گلومرولی (کمتر از ۵۰ میلیلیتر در دقیقه) اکیدا ممنوع است. به دلیل دفع عمده کلیوی این دارو، افت عملکرد کلیه منجر به تجمع سریع دارو و متابولیتهای آنیلینی آن در خون میشود که خطر بروز متهموگلوبینمی کشنده و کمخونی همولیتیک را به شدت افزایش میدهد.
بیماریهای شدید کبدی
- با توجه به اینکه متابولیسم دارو در کبد صورت میگیرد، مصرف آن در بیماران مبتلا به هپاتیت شدید یا نارسایی پیشرفته کبدی به دلیل خطر تجمع متابولیتهای سمی و تشدید آسیب کبدی منع شده است.
حساسیت مفرط
- تجویز این دارو در بیمارانی که سابقه حساسیت شناخته شده به فنازوپریدین یا هر یک از اجزای فرمولاسیون آن را دارند، به دلیل خطر واکنشهای آنافیلاکتیک ممنوع است.
نقص آنزیم گلوکز ۶ فسفات دهیدروژناز
- در بیماران مبتلا به فاویسم، مصرف این دارو به دلیل افزایش خطر همولیز گلبولهای قرمز باید با احتیاط بسیار فراوان و تنها در صورت ضرورت قطعی انجام شود، هرچند برخی منابع آن را در این بیماران منع میکنند.
موارد منع مصرف در بارداری و شیردهیدوران بارداری
- این دارو در طبقهبندی بارداری در گروه بی قرار دارد. مطالعات حیوانی شواهد قطعی از آسیب به جنین نشان ندادهاند، اما مطالعات کنترل شده و کافی در زنان باردار وجود ندارد. با توجه به عبور دارو از جفت، تجویز آن در دوران بارداری تنها در صورتی مجاز است که منافع مورد انتظار برای مادر، به وضوح بر خطرات احتمالی برای جنین برتری داشته باشد.
دوران شیردهی
- ترشح فنازوپریدین و متابولیتهای آن در شیر مادر به اثبات نرسیده است، اما با توجه به ماهیت دارو و خطر بالقوه بروز متهموگلوبینمی در نوزاد شیرخوار، توصیه میشود در صورت لزوم تجویز این دارو برای مادر، شیردهی به طور موقت قطع گردد.
موارد منع مصرف در کودکانکودکان زیر ۱۲ سال
- ایمنی و اثربخشی فنازوپریدین در کودکان و اطفال زیر ۱۲ سال به صورت بالینی و در کارآزماییهای معتبر تایید نشده است. لذا تجویز این دارو برای این گروه سنی توصیه نمیشود، مگر آنکه پزشک متخصص با ارزیابی دقیق شرایط بالینی و نبود جایگزین مناسب، استفاده از آن را تحت نظارت دقیق و با دوز تنظیم شده ضروری بداند. خطر سمیت خونی در کودکان به دلیل تکامل نیافتن کامل مسیرهای متابولیک و دفعی، به مراتب بالاتر است.
عوارض جانبی فنازوپریدین
عوارض قطعی و مورد انتظار (نزدیک به 100% موارد)
- تغییر رنگ ترشحات بدن: تغییر رنگ ادرار به نارنجی یا قرمز تیره یک اثر فارماکولوژیک قطعی است و در تمام بیماران رخ میدهد. همچنین تغییر رنگ اشک، بزاق، و عرق نیز ممکن است رخ دهد که میتواند لنزهای تماسی یا لباسها را به صورت دائمی لکهدار کند. این مورد اگرچه عارضه جانبی پاتولوژیک نیست، اما شایعترین پیامد مصرف دارو است.
عوارض شایع (تقریبا بین 1% تا 10% موارد)
- سیستم گوارشی: تهوع، استفراغ، سوء هاضمه و دردهای شکمی خفیف. مصرف دارو همراه با غذا میتواند بروز این عوارض گوارشی را به حداقل برساند.
- سیستم عصبی مرکزی: سردرد و سرگیجه از عوارض شایع عصبی هستند که در روزهای اولیه مصرف گزارش میشوند.
عوارض نادر اما جدی (کمتر از 1% موارد)
- سیستم خونی و لنفاوی: متهموگلوبینمی و کمخونی همولیتیک. این عوارض معمولا در صورت مصرف بیش از دوز مجاز، مصرف طولانیتر از دو روز، یا استفاده در بیماران با نارسایی کلیوی رخ میدهند. بیماران دارای نقص آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز در بالاترین خطر قرار دارند.
- سیستم پوستی و بافت زیرجلدی: بثورات ماکولوپاپولار، خارش شدید، تغییر رنگ پوست به زرد یا آبی خاکستری که نشاندهنده تجمع دارو یا بروز متهموگلوبینمی است.
- کبد و مجاری صفراوی: هپاتوتوکسیسیتی، یرقان و اختلال موقت در آنزیمهای کبدی، به ویژه در موارد اوردوز یا حساسیت مفرط.
- سیستم کلیوی و ادراری: مسمومیت کلیوی، تشکیل سنگهای ادراری حاوی فنازوپریدین و نارسایی حاد کلیوی به صورت بسیار نادر گزارش شده است.
- سیستم ایمنی: واکنشهای حساسیت مفرط و آنافیلاکتوئید که نیازمند قطع فوری دارو و مداخلات اورژانسی است.
تداخلات دارویی فنازوپریدین
تداخلات دارویی
فنازوپریدین متابولیسم کبدی پیچیدهای ندارد و تداخلات فارماکوکینتیک آن با سیستم سیتوکروم محدود است. با این حال، مهمترین تداخلات آن به صورت فارماکودینامیک و به شرح زیر است:
- داروهای القاکننده متهموگلوبینمی: مصرف همزمان فنازوپریدین با سایر داروهایی که خطر ایجاد متهموگلوبینمی دارند، منجر به تداخل تشدیدکننده (سینرژیستیک) میشود. ترکیب این داروها خطر سمیت خونی و کاهش اکسیژنرسانی بافتی را به شدت بالا میبرد. از جمله این داروها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- داروهای بیحسکننده موضعی مانند پریلوکائین و بنزوکائین.
- داروهای آنتیبیوتیک مانند داپسون و سولفونامیدها.
- داروهای گشادکننده عروق مانند نیتریک اکسید و نیتراتها.
- داروهای ضد مالاریا مانند کلروکین و پریماکین.
تداخل با غذا - فنازوپریدین تداخل فارماکوکینتیک منفی یا کاهنده جذب با هیچ نوع ماده غذایی خاصی ندارد.
- از نظر بالینی، توصیه موکد این است که دارو حتما همراه با غذا یا بلافاصله پس از صرف وعده غذایی مصرف شود. این اقدام جهت کاهش عوارض شایع گوارشی (مانند تهوع و تحریک معده) بسیار موثر است.
تداخل در آزمایشات تشخیصیمهمترین چالش بالینی فنازوپریدین، تداخل گسترده آن با تستهای آزمایشگاهی است. به دلیل دفع مقادیر بالای رنگ آزو در ادرار، این دارو با هرگونه آزمایش ادراری که بر پایه واکنشهای رنگسنجی (کالریمتری) یا اسپکتروفوتومتری استوار باشد، تداخل مثبت کاذب یا منفی کاذب ایجاد میکند. موارد مهم تداخل شامل موارد زیر است:
- تست کتون ادرار: تداخل با معرف سدیم نیتروپروساید و ایجاد پاسخ مثبت کاذب.
- تست بیلیروبین ادرار: تداخل با واکنشهای مبتنی بر دیازو و اختلال در تشخیص صحیح.
- تست قند ادرار: تداخل با نوارهای آزمایش قند ادرار و ایجاد نتایج غیرقابل اتکا.
- تست پروتئین ادرار: تغییر رنگ شدید ادرار مانع از خوانش صحیح تغییرات رنگی نوار تست پروتئین میشود.
- تست اوروبیلینوژن: اختلال در تفسیر نتایج رنگسنجی.
- آنالیز ادرار با دیپاستیک: پزشکان باید توجه داشته باشند که در حضور فنازوپریدین، خوانش نوارهای ادراری (دیپاستیک) برای اکثر پارامترها فاقد ارزش تشخیصی است و در صورت نیاز به بررسی دقیق، باید از روشهای جایگزین استفاده شود یا آزمایش به پس از قطع دارو و پاکسازی کامل ادرار موکول گردد.
هشدار ها فنازوپریدین
هشدارهای مهم بالینی
محدودیت دوره درمان
- هنگام استفاده همزمان با آنتیبیوتیکها برای درمان عفونتهای مجاری ادراری، تجویز فنازوپریدین نباید بیش از دو روز ادامه یابد. شواهد نشان میدهد که مصرف بیش از این مدت، مزیت درمانی اضافهای ندارد و تنها خطر تجمع دارو و سمیت را افزایش میدهد.
پوشاندن علائم بالینی
- این دارو یک مسکن علامتی است و درمان ریشهای عفونت محسوب نمیشود. پزشک باید توجه داشته باشد که تسکین سریع علائم ممکن است پیشرفت عفونت یا سایر پاتولوژیهای زمینهای را پنهان کند.
تغییر رنگ مایعات بدن
- فنازوپریدین باعث تغییر رنگ ادرار به نارنجی یا قرمز تیره میشود. همچنین میتواند ترشحات اشکی و عرق را تغییر رنگ دهد که منجر به ایجاد لکه دائمی روی لنزهای تماسی نرم و لباسها میشود. بیمار باید پیش از مصرف در این خصوص توجیه شود.
خطر متهموگلوبینمی و کمخونی همولیتیک
- مصرف طولانیمدت، دوزهای بالا، یا استفاده در بیماران با اختلال عملکرد کلیوی میتواند به تجمع متابولیتهای آنیلینی منجر شود. این امر خطر بروز متهموگلوبینمی و کمخونی همولیتیک (به ویژه تشکیل اجسام هاینز) را به شدت افزایش میدهد. بیماران مبتلا به نقص آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز مستعدترین گروه برای این عارضه هستند.
تداخل با آزمایشهای تشخیصی
- رنگآمیزی شدید ادرار توسط این دارو، در نتایج آزمایشهای ادراری که بر پایه واکنشهای رنگسنجی یا اسپکتروفوتومتری هستند (مانند بررسی کتون، بیلیروبین، پروتئین و قند ادرار) تداخل ایجاد میکند.
افت عملکرد کلیوی مرتبط با سن
- در بیماران سالمند، به دلیل کاهش فیزیولوژیک عملکرد کلیهها، خطر تجمع دارو بالاتر است و تجویز آن نیازمند احتیاط و ارزیابی دقیق سود و زیان است.
مسمومیت و پروتکلهای درمانیمسمومیت با فنازوپریدین یک اورژانس پزشکی است که میتواند به سرعت ارگانهای حیاتی را تهدید کند.
علائم مسمومیت
- اولین و بارزترین نشانه سمیت، تغییر رنگ پوست و غشاهای مخاطی به سمت آبی یا خاکستری (سیانوز کاذب ناشی از متهموگلوبینمی) است. علائم دیگر شامل تنگی نفس شدید، خستگی، سرگیجه، گیجی، تغییرات وضعیت ذهنی، ضعف، افت فشار خون، نارسایی حاد کلیوی و آسیب هپاتوسلولار میباشد.
اقدامات اولیه و درمان مسمومیت متهموگلوبینمی
- در صورت بروز علائم اوردوز، مصرف دارو باید بلافاصله قطع شود. خط اول درمان برای متهموگلوبینمی علامتدار، تجویز وریدی متیلن بلو با دوز یک تا دو میلیگرم به ازای هر کیلوگرم وزن بدن است که باید به صورت آهسته تزریق شود. این اقدام باعث احیای متهموگلوبین به هموگلوبین کارآمد میشود.
- پشتیبانی تنفسی و همودینامیک: تجویز اکسیژن با جریان بالا و حمایتهای قلبی عروقی در بیماران دچار هیپوکسی و افت فشار خون ضروری است.
- درمان کمخونی همولیتیک: در موارد بروز همولیز شدید و افت ناگهانی هماتوکریت، ممکن است نیاز به تزریق خون فشرده یا تبادل خون اورژانسی باشد.
- پایش ارگانها: عملکرد کلیوی و کبدی بیمار باید از طریق آزمایشهای بیوشیمیایی به صورت مکرر پایش شود تا در صورت بروز نارسایی حاد، اقدامات حمایتی مربوطه (مانند دیالیز در موارد نارسایی شدید کلیوی) به سرعت آغاز گردد. دیالیز در تسریع دفع خود دارو نقش محدودی دارد اما برای مدیریت نارسایی کلیوی ثانویه حیاتی است.
توصیه های دارویی فنازوپریدین
توصیههای دارویی برای بیمار
نحوه مصرف
- دارو را حتما همراه با غذا یا بلافاصله پس از آن مصرف کنید تا از بروز عوارض گوارشی مانند تهوع و معدهدرد جلوگیری شود.
طول دوره درمان
- در صورت مصرف همزمان با آنتیبیوتیک برای عفونت مجاری ادراری، مصرف این مسکن را پس از دوره مشخص شده (حداکثر 2 روز) متوقف کنید.
تغییر رنگ ترشحات
- این دارو ادرار را به رنگ نارنجی یا قرمز متمایل میکند. این یک اثر طبیعی است و جای نگرانی ندارد، اما ممکن است باعث ایجاد لکه ماندگار روی لباس زیر شود.
لنزهای تماسی
- در طول دوره مصرف این دارو، از قرار دادن لنزهای تماسی نرم در چشم خودداری کنید، زیرا دارو میتواند باعث تغییر رنگ دائمی لنزها شود.
علائم هشداردهنده
- در صورت مشاهده تغییر رنگ پوست به زردی، کبودی یا خاکستری شدن لبها و پوست، احساس تنگی نفس، خستگی غیرعادی یا گیجی، مصرف دارو را فورا قطع کرده و به پزشک مراجعه کنید.
توصیههای دارویی بالینی مخصوص پزشکمحدودیت دوره تجویز
- تجویز این دارو برای تسکین علائم عفونت ادراری نباید بیش از 2 روز طول بکشد. مصرف طولانیمدت میتواند علائم پیشرفت عفونت را پنهان کرده و خطر بروز سمیت سیستمیک را به شدت افزایش دهد.
پایش عملکرد کلیوی
- دفع این دارو عمدتا کلیوی است. پیش از تجویز در سالمندان یا بیماران مشکوک به افت عملکرد کلیه، وضعیت کلیرانس کراتینین بیمار را بررسی کنید. در بیماران با نارسایی شدید کلیوی، دارو منع مصرف قطعی دارد زیرا تجمع آن منجر به سمیت خونی میشود.
نقص آنزیمی
- در بیماران مبتلا به نقص آنزیم گلوکز شش فسفات دهیدروژناز، این دارو را با احتیاط بسیار بالا تجویز کنید یا از جایگزینها استفاده نمایید، زیرا خطر بروز کمخونی همولیتیک در این افراد بسیار بالاست.
ماهیت دارو
- به بیمار تاکید کنید که این دارو صرفا یک ضددرد موضعی مجاری ادراری است و به هیچ عنوان اثر ضد میکروبی ندارد؛ بنابراین جایگزین آنتیبیوتیک در درمان عفونتها نیست.
تداخل در تشخیص
- آگاه باشید که مصرف این دارو به دلیل ایجاد رنگدانه غلیظ در ادرار، خوانش تمامی تستهای نواری ادرار را مختل میکند. در صورت نیاز به آنالیز ادرار، نمونهگیری باید پیش از شروع مصرف دارو انجام شود.
دارو های هم گروه فنازوپریدین
منابع معتبر برای کسب اطلاعات بیشتر فنازوپریدین
Medscape
برای دسترسی به اطلاعات تخصصی و جامع در زمینه مقدارمصرف، فارماکولوژی،تداخلات دارویی و راهنماییهای کلینیکی،از وبسایت
Medscape
استفاده کنید.
Drugs.com
برای بررسی دقیق دوزها،عوارض جانبی،هشدارها و جزئیات کاربرد داروها،میتوانید به وبسایت
Drugs.com
مراجعه کنید.
مصرف در بارداری فنازوپریدین
گروه B
قابل استفاده در بارداری: با مطالعات حیوانی شواهدی دال بر خطرناک بودن این دارو مشاهده نشده است. مطالعات انسانی به اندازه کافی در دست نیست
