ید+اسید فولیک چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف

موارد مصرف تایید شده

مکمل دوران پیش از بارداری، بارداری و شیردهی

• اصلی ترین کاربرد این ترکیب پیشگیری از نقص لوله عصبی در جنین و جلوگیری از اختلالات ناشی از کمبود ید مانند کرتینیسم و گواتر مادر است. اسید فولیک برای سنتز دی ان ای و تکامل لوله عصبی در هفته های اول بارداری کاملا ضروری است. ید نیز برای تولید هورمون های تیروئیدی مادر و جنین که در تکامل سیستم عصبی مرکزی جنین نقش حیاتی دارند مورد نیاز است. توصیه بالینی به پزشکان این است که تجویز این ترکیب را حداقل یک تا سه ماه پیش از اقدام به بارداری آغاز کنند و در تمام طول بارداری و دوران شیردهی ادامه دهند. دوز استاندارد معمولا شامل 400 تا 800 میکروگرم اسید فولیک و 150 تا 250 میکروگرم ید در روز است.

موارد مصرف خارج از برچسب

مدیریت سندروم های سوء جذب و جراحی های چاقی

• در بیمارانی که تحت جراحی های بای پس معده قرار گرفته اند یا مبتلا به بیماری های التهابی روده هستند، جذب ریز مغذی ها به شدت کاهش می یابد. پزشکان می توانند از این ترکیب برای جبران همزمان کمبود فولات و پیشگیری از اختلالات تیروئیدی ناشی از افت ید در این گروه های پر خطر استفاده کنند. پایش سطح هورمون های تیروئیدی در این بیماران الزامی است.

کم خونی ماکروسیتیک در مناطق بومی کمبود ید

• در مناطقی که فقر ید به صورت اندمیک وجود دارد، بیماران مبتلا به کم خونی مگالوبلاستیک ناشی از کمبود فولات ممکن است همزمان در معرض خطر گواتر باشند. تجویز این ترکیب دارویی به جای اسید فولیک تک دارویی می تواند یک رویکرد پیشگیرانه دوگانه و منطقی برای پزشک باشد.

مکانیسم اثر

مکانیسم اثر ترکیب ید و اسید فولیک شامل دو بخش مجزا است که هر کدام نقش حیاتی در سلامت مادر و تکامل جنین ایفا می کنند.

ید

• این عنصر پس از ورود به بدن، به شکل یدید وارد غده تیروئید می شود. در آنجا، یدید توسط آنزیم تیروئید پراکسیداز اکسید شده و به باقیمانده های تیروزین در تیروگلوبولین متصل می شود. این فرایند منجر به تولید هورمون های تیروئیدی شامل تری یدوتیرونین و تیروکسین می شود. این هورمون ها برای تنظیم متابولیسم سلولی، رشد طبیعی و به ویژه تکامل سیستم عصبی مرکزی و میلین سازی در مغز جنین کاملا ضروری هستند.

اسید فولیک

• این ماده که فرم مصنوعی فولات است، در بدن به متابولیت فعال خود یعنی تتراهیدروفولات تبدیل می شود. تتراهیدروفولات به عنوان یک کوآنزیم حیاتی در واکنش های انتقال تک کربن عمل می کند. این واکنش ها برای سنتز پورین ها و پیریمیدین ها که پیش ساز های اصلی دی ان ای و آر ان ای هستند، ضروری می باشند. علاوه بر این، تتراهیدروفولات در متابولیسم اسید های آمینه، به ویژه تبدیل هموسیستئین به متیونین، نقش دارد. تکثیر سریع سلولی در دوران جنینی و بسته شدن طبیعی لوله عصبی به شدت وابسته به این مسیر های بیوشیمیایی است.

فارماکوکینتیک

فارماکوکینتیک این ترکیب دارویی ویژه پزشکان به صورت مجزا برای هر جز بررسی می شود.

فارماکوکینتیک ید:

جذب

• ید به شکل یدید به سرعت و تقریبا به طور کامل در دستگاه گوارش معده و روده کوچک جذب می شود.

توزیع

• یدید در مایع خارج سلولی توزیع می شود. غده تیروئید حدود 20 تا 30 درصد از ید جذب شده را با استفاده از پمپ سدیم یدید برداشت می کند. همچنین ید از جفت عبور کرده و در شیر مادر نیز ترشح می شود که برای تکامل نوزاد مهم است.

متابولیسم

• ید در کبد متابولیزه نمی شود، بلکه مستقیما در غده تیروئید برای ساخت هورمون ها مصرف می شود.

دفع

• مسیر اصلی دفع ید از طریق کلیه ها و ادرار است. مقدار دفع ادراری ید شاخص خوبی برای ارزیابی دریافت بالینی آن است. مقادیر بسیار کمی نیز از طریق مدفوع، عرق و بزاق دفع می شود.

فارماکوکینتیک اسید فولیک:

جذب

• اسید فولیک خوراکی به سرعت در بخش ابتدایی روده کوچک به ویژه ژژونوم جذب می شود. جذب آن در حضور سندروم های سوء جذب روده ای به شدت کاهش می یابد.

توزیع

• پس از جذب، اسید فولیک به طور گسترده ای به پروتئین های پلاسما متصل می شود. کبد محل اصلی ذخیره فولات در بدن است که حدود 50 درصد از کل ذخایر بدن را در بر می گیرد. فولات به طور فعال از جفت عبور کرده و غلظت آن در خون جنین بالاتر از خون مادر است.

متابولیسم

• اسید فولیک در کبد و پلاسما توسط آنزیم دی هیدروفولات ردوکتاز متابولیزه شده و به فرم فعال خود یعنی 5 متیل تتراهیدروفولات تبدیل می شود.

دفع

• متابولیت های اسید فولیک عمدتا از طریق ادرار دفع می شوند. مقداری از آن نیز در صفرا ترشح شده و وارد چرخه روده ای کبدی می شود. در صورت مصرف دوز های بالاتر از نیاز روزانه، مقدار اضافی به صورت تغییر نیافته از طریق سیستم کلیوی دفع می گردد.

منع مصرف

موارد منع مصرف در بیماری

• مصرف ترکیب ید و اسید فولیک در برخی شرایط بالینی و بیماری ها ممنوع است و پزشک باید پیش از تجویز، تاریخچه پزشکی بیمار را به دقت ارزیابی کند.

در خصوص ید

• این ماده در بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید پنهان یا آشکار، گواتر مولتی ندولار، بیماری گریوز و ندول های خودکار تیروئید منع مصرف دارد. ورود ید اضافی به بدن این افراد می تواند مکانیسم های تنظیمی را دور زده و منجر به بروز تیروتوکسیکوز یا پدیده جود بازدو شود. همچنین در صورت وجود سابقه حساسیت شدید به ید، مصرف آن اکیدا ممنوع است. بیماران دارای اختلالات پوستی نادر مانند درماتیت هرپتی فرم یا واسکولیت های مرتبط با حساسیت به ید نیز نباید از این ترکیب استفاده کنند.

در مورد اسید فولیک

• مهم ترین و خطرناک ترین منع مصرف مربوط به کم خونی پرنیشیوز و سایر کم خونی های مگالوبلاستیک است که علت زمینه ای آن ها کمبود ویتامین ب 12 است و هنوز تشخیص داده نشده یا درمان نشده اند. تجویز اسید فولیک در این بیماران می تواند علائم هماتولوژیک را اصلاح کرده و ظاهر خون را طبیعی نشان دهد، در حالی که پیشرفت آسیب های عصبی ناشی از کمبود ویتامین ب 12 همچنان ادامه یافته و می تواند به ضایعات عصبی غیر قابل برگشت منجر شود.

موارد منع مصرف بارداری و شیردهی

• این ترکیب دارویی در اصل برای دوران پیش از بارداری، بارداری و شیردهی اندیکاسیون دارد تا نیاز های حیاتی مادر و جنین را تامین کند. با این وجود، مصرف آن در مقادیر فراتر از دوز مجاز و استاندارد روزانه کاملا ممنوع است.
• دریافت دوز های بسیار بالای ید توسط مادر باردار می تواند از جفت عبور کرده و باعث سرکوب غده تیروئید جنین شود که این امر خطر بروز گواتر نوزادی و کم کاری تیروئید مادرزادی را به همراه دارد. از این رو، مصرف همزمان چندین مکمل مختلف که منجر به تجمع بیش از حد ید در بدن مادر شود، اکیدا منع شده است. همچنین در زنان باردار یا شیرده که خود مبتلا به پرکاری تیروئید کنترل نشده هستند، تجویز این ترکیب ممنوع است و مدیریت شرایط تیروئیدی باید پیش از هرگونه مکمل یاری صورت گیرد.

موارد منع مصرف کودکان

• فرمولاسیون های دارویی ترکیب ید و اسید فولیک که با دوز های مخصوص زنان در سنین باروری و باردار تولید می شوند، برای استفاده در نوزادان و کودکان خردسال منع مصرف دارند.
• ظرفیت غده تیروئید کودکان برای تنظیم بار اضافی ید بسیار محدود است و دریافت مقادیر بالای ید در این گروه سنی می تواند به سرعت منجر به اختلال در عملکرد تیروئید، از جمله کم کاری یا پرکاری تیروئید ناشی از ید شود. علاوه بر این، پروفایل نیاز های تغذیه ای کودکان با بزرگسالان کاملا متفاوت است و مصرف دوز های بالای اسید فولیک بزرگسالان توسط کودکان خطرناک می باشد. در صورت نیاز کودکان به این ریز مغذی ها، باید از قطره ها یا شربت های فرموله شده اختصاصی اطفال با دوز های متناسب با سن و وزن آن ها استفاده شود.

عوارض جانبی

عوارض جانبی مرتبط با اسید فولیک

عوارض گوارشی

• بروز علائمی مانند تهوع خفیف، نفخ شکم، بی اشتهایی موقت و احساس طعم تلخ در دهان در دوز های فیزیولوژیک بسیار نادر است و شیوع آن در کمتر از 1 درصد بیماران گزارش می شود. در صورت مصرف دوز های بسیار بالا، احتمال بروز این عوارض گوارشی ممکن است به 1 تا 10 درصد افزایش یابد.

عوارض سیستم عصبی و روان پزشکی

• بروز اختلال در الگوی خواب، کاهش تمرکز، تحریک پذیری و تغییرات خلقی عمدتا در مصرف دوز های روزانه بیش از 15 میلی گرم گزارش شده است. شیوع این عوارض بسیار نادر و کمتر از 1 درصد تخمین زده می شود.

واکنش های حساسیت مفرط

• علائم آلرژیک شامل بثورات پوستی، خارش شدید، اریتم، و اسپاسم برونش به عنوان واکنش های ایمونولوژیک بسیار نادر در نظر گرفته می شوند و در کمتر از 0.1 درصد موارد اتفاق می افتند.

عوارض جانبی مرتبط با ید

عوارض غدد درون ریز

• تغییرات عملکرد تیروئید شامل پرکاری تیروئید ناشی از ید، کم کاری تیروئید و بزرگ شدن غده تیروئید، در افراد دارای سابقه اختلالات تیروئیدی پنهان با شیوع 1 تا 10 درصد رخ می دهد. این میزان وابستگی بالایی به دوز مصرفی و وضعیت پایه ید در بدن بیمار دارد.

عوارض پوستی و مخاطی

• تظاهراتی مانند بثورات آکنه ای شکل، کهیر، و تورم غدد بزاقی از عوارض نادر محسوب می شوند که در کمتر از 1 درصد از افراد دارای حساسیت زمینه ای به ید مشاهده می شوند.

عوارض گوارشی

• تحریک مخاط دستگاه گوارش، اسهال و درد شکمی در دوز های استاندارد مکمل بسیار نادر است و شیوعی کمتر از 1 درصد دارد، اما در صورت مصرف دوز های دارویی بالا این میزان افزایش می یابد.

پدیده مسمومیت مزمن با ید

• این سندرم که با علائمی مانند ترشح بیش از حد بزاق، آبریزش بینی، سردرد جلوی سر، التهاب لثه و احساس طعم فلزی در دهان مشخص می شود، در دوز های استاندارد بالینی شیوعی بسیار نادر و کمتر از 0.01 درصد دارد و عمدتا در مصرف طولانی مدت دوز های سمی دیده می شود.

تداخلات دارویی

تداخلات دارویی ترکیب ید و اسید فولیک
بررسی دقیق تداخلات دارویی، غذایی و آزمایشگاهی این ترکیب برای پزشکان جهت مدیریت بهینه درمان بیماران الزامی است. در ادامه، تداخلات هر دو جزء به صورت متنی و بدون استفاده از جدول ارائه می گردد.

تداخلات دارویی مرتبط با ید

دارو های ضد تیروئید

• مصرف همزمان ید با دارو هایی مانند متی مازول و پروپیل تیواوراسیل می تواند اثرات هم افزایی در سرکوب غده تیروئید داشته باشد و خطر بروز کم کاری تیروئید را به شدت افزایش دهد.

لیتیم

• مصرف همزمان لیتیم و مکمل های حاوی ید، خطر کم کاری تیروئید و ایجاد گواتر را بالا می برد. پایش دقیق عملکرد تیروئید در این بیماران ضروری است.

دارو های نگهدارنده پتاسیم و مهارکننده های سیستم رنین آنژیوتانسین

• در صورتی که ملح ید به صورت پتاسیم یدید باشد، مصرف همزمان با دارو هایی مانند اسپیرونولاکتون، کاپتوپریل، انالاپریل و لوزارتان می تواند منجر به هایپرکالمی شدید به ویژه در بیماران با نارسایی کلیوی شود.

آمیودارون

• این دارو به دلیل داشتن مقادیر بالای ید در ساختار خود، با مکمل های ید تداخل دارد و ریسک سمیت تیروئیدی را تشدید می کند.

تداخلات دارویی مرتبط با اسید فولیک

دارو های ضد تشنج

• مصرف دوز های بالای اسید فولیک می تواند غلظت سرمی دارو هایی نظیر فنی توئین، فسفنی توئین، فنوباربیتال و پریمیدون را کاهش دهد که این امر ممکن است به کاهش آستانه تشنج و کنترل نامناسب بیماری منجر شود. تنظیم دوز دارو های ضد تشنج در این تداخل الزامی است.

دارو های آنتاگونیست فولات

• دارو هایی مانند متوترکسات، تری متوپریم و پیریمتامین اثرات ضد متابولیتی دارند. مصرف مکمل اسید فولیک می تواند اثرات درمانی این دارو ها را کاهش دهد، مگر در مواردی که پزشک برای کاهش سمیت گوارشی یا کبدی متوترکسات، مصرف آن را به طور دقیق تجویز کرده باشد.

کاهنده های جذب

• دارو هایی مانند کلستیرامین، کلستیپول و سولفاسالازین می توانند جذب گوارشی اسید فولیک را مختل کنند. باید بین مصرف این دارو ها و مکمل حداقل 2 تا 4 ساعت فاصله در نظر گرفته شود.

تداخل با غذا

مواد غذایی گواتروژن

• مصرف مقادیر بسیار بالای سبزیجات خانواده کلم، مانند کلم بروکلی و گل کلم، می تواند با جذب و متابولیسم ید در غده تیروئید رقابت کند.

چای سبز

• ترکیبات موجود در چای سبز می توانند جذب روده ای اسید فولیک را کاهش دهند و باید با فاصله از مکمل مصرف شوند.

تداخل در آزمایشات

آزمایشات ارزیابی عملکرد تیروئید

• مصرف ید می تواند نتایج آزمایش جذب ید رادیواکتیو تیروئید را به شدت کاهش دهد. همچنین ممکن است در اندازه گیری دقیق سطح هورمون های تیروئیدی و هورمون محرک تیروئید اختلال ایجاد کند.

آزمایشات ارزیابی کم خونی

• دوز های بالای اسید فولیک، معمولا بیش از 1 میلی گرم در روز، می تواند علائم خونی ناشی از کمبود ویتامین بی دوازده را در آزمایش خون پنهان کند. این امر باعث می شود آسیب های عصبی غیر قابل برگشت ناشی از کمبود این ویتامین به موقع تشخیص داده نشوند.

هشدار ها

هشدار های بالینی ترکیب ید و اسید فولیک
بررسی دقیق هشدار ها پیش از تجویز این ترکیب دارویی برای جلوگیری از عوارض جانبی جدی در بیماران الزامی است.

پوشاندن علائم کم خونی ناشی از کمبود ویتامین ب 12

• اسید فولیک می تواند تغییرات هماتولوژیک ناشی از کمبود ویتامین ب 12 را اصلاح کند، اما قادر به جلوگیری از پیشرفت آسیب های عصبی غیر قابل برگشت ناشی از این کمبود نیست. بنابراین، پیش از تجویز دوز های بالای این ترکیب در بیماران مشکوک به کم خونی، باید سطح ویتامین ب 12 ارزیابی شود.

اختلالات عملکرد تیروئید

• دریافت مقادیر اضافی ید می تواند در بیماران مستعد، به ویژه افراد دارای سابقه گواتر بومی، باعث بروز پرکاری تیروئید شود. از سوی دیگر، دریافت دوز های بسیار بالای ید به صورت ناگهانی می تواند از طریق مکانیسم های مهاری غده تیروئید، منجر به کم کاری تیروئید و بزرگ شدن غده تیروئید شود. بیماران مبتلا به اختلالات خود ایمنی تیروئید مانند بیماری هاشیموتو یا گریوز حساسیت بسیار بالایی به نوسانات سطح ید دارند.

حساسیت های پوستی و سیستمیک

• مصرف ید در برخی افراد می تواند باعث بروز واکنش های حساسیتی شدید، آنژیوادم، خونریزی های پوستی و تب شود. همچنین تجویز آن در بیماران مبتلا به درماتیت هرپتی فرم می تواند باعث تشدید ضایعات پوستی گردد.

تداخل با تست های تشخیصی

• مصرف مکمل های حاوی ید می تواند در نتایج آزمایش های ارزیابی عملکرد تیروئید، به ویژه تست های جذب ید رادیواکتیو، تداخل ایجاد کند و پزشک باید پیش از انجام این آزمایش ها، دارو را قطع کند.

مسمومیت ید و اسید فولیک و پروتکل درمان
بخش عمده نگرانی در مصرف بیش از حد این ترکیب دارویی، مربوط به سمیت ید است. اسید فولیک یک ویتامین محلول در آب است و مقادیر مازاد آن به طور معمول از طریق کلیه ها دفع می شود. با این حال، مصرف مقادیر بسیار زیاد اسید فولیک ممکن است باعث بروز اختلالات گوارشی خفیف، تغییرات در الگوی خواب و واکنش های آلرژیک نادر شود.

علائم مسمومیت ید

مسمومیت حاد با ید با علائمی نظیر طعم فلزی در دهان، ترشح بیش از حد بزاق، سوزش شدید در دهان و گلو، درد شکم، تهوع، استفراغ و اسهال خونی تظاهر می کند. در موارد بسیار شدید، تورم طناب های صوتی و حنجره رخ می دهد که می تواند به خفگی بینجامد. همچنین افت شدید فشار خون، شوک، تاکی کاردی و نارسایی حاد کلیوی از عوارض تهدید کننده حیات در مسمومیت با ید هستند.

اقدامات درمانی در مسمومیت

• در صورت مسمومیت با این ترکیب دارویی، اولین اقدام قطع فوری مصرف دارو است.
• در مسمومیت های حاد گوارشی با ید، شستشوی معده با استفاده از محلول های نشاسته انجام می شود تا ید آزاد به ترکیبات غیر سمی متصل گردد. همچنین می توان از تیوسولفات سدیم برای خنثی سازی اثرات ید در دستگاه گوارش استفاده کرد.
• حفظ باز بودن راه هوایی بیمار بالاترین اولویت را دارد، زیرا خطر ادم حنجره بسیار بالا است.
• پشتیبانی قلبی و عروقی از طریق تزریق مایعات وریدی و کنترل تعادل الکترولیت ها برای پیشگیری از شوک و حفظ برون ده ادراری ضروری است.
• ارزیابی مداوم عملکرد تیروئید در روز های پس از مسمومیت الزامی است و در صورت بروز پرکاری تیروئید ناشی از ید، درمان های دارویی کاهنده هورمون تیروئید به صورت علامتی آغاز می شود.

توصیه های دارویی

توصیه های دارویی برای بیمار

زمان و نحوه مصرف

• برای جلوگیری از بروز ناراحتی های گوارشی، بهتر است این مکمل را همراه با یک وعده غذایی اصلی و یک لیوان پر آب مصرف کنید.

رعایت دوز تجویز شده

• دارو را دقیقا مطابق با دستور پزشک مصرف کنید. از افزایش خودسرانه مقدار مصرف بپرهیزید، زیرا دریافت بیش از حد ید می تواند به غده تیروئید آسیب برساند و عوارض جدی ایجاد کند.

فاصله زمانی با سایر دارو ها

• اگر از دارو های کاهنده اسید معده یا دارو های درمان چربی خون استفاده می کنید، حداقل 2 ساعت بین مصرف آن ها و این مکمل فاصله بیندازید تا جذب دارو مختل نشود.

شرایط نگهداری

• این فرآورده را در دمای اتاق، دور از رطوبت، گرما و نور مستقیم خورشید نگهداری کنید. دارو باید کاملا دور از دسترس کودکان باشد.

اطلاع رسانی به پزشک

• در صورت بروز هرگونه علامت حساسیت مانند بثورات پوستی، خارش یا تورم در ناحیه صورت و گلو، مصرف دارو را فورا قطع کرده و به اورژانس مراجعه کنید.

توصیه های دارویی مخصوص پزشک

بررسی کمبود ویتامین بی دوازده

• پیش از شروع درمان با دوز های بالای اسید فولیک، حتما وضعیت ویتامین بی دوازده بیمار را ارزیابی کنید. اسید فولیک می تواند علائم خونی ناشی از کمبود این ویتامین را پنهان کند و منجر به پیشرفت آسیب های عصبی غیر قابل برگشت شود.

پایش عملکرد تیروئید

• در بیمارانی که سابقه ابتلا به بیماری های خودایمنی تیروئید مانند تیروئیدیت هاشیموتو یا بیماری گریوز دارند، تجویز مکمل های حاوی ید باید با احتیاط فراوان و پایش مداوم هورمون های تیروئیدی صورت گیرد. دریافت ید اضافی در این افراد می تواند باعث تشدید کم کاری یا پرکاری تیروئید شود.

محاسبه مجموع دریافت روزانه

• نیاز روزانه زنان باردار به اسید فولیک معمولا حدود 400 تا 800 میکروگرم و برای ید حدود 150 تا 250 میکروگرم است. هنگام تجویز این ترکیب، حتما میزان ید و اسید فولیک دریافتی بیمار از طریق رژیم غذایی و سایر مکمل های مولتی ویتامین را محاسبه کنید تا از بروز مسمومیت جلوگیری شود.

مدیریت تداخلات

• در بیمارانی که دارو های ضد تشنج مصرف می کنند، تجویز اسید فولیک ممکن است سطح سرمی این دارو ها را کاهش دهد. تنظیم دقیق دوز دارو های ضد تشنج در طول دوره مصرف این مکمل الزامی است.