تئوفیلین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف تئوفیلین

تئوفیلین یک مشتق متیل‌گزانتین است که با مهار غیرانتخابی آنزیم‌های فسفودی‌استراز و تضاد با گیرنده‌های آدنوزین عمل می‌کند. اگرچه به دلیل شاخص درمانی باریک، استفاده از آن نسبت به گذشته کمتر شده، اما همچنان در موارد خاص جایگاه استراتژیک دارد.

موارد مصرف تایید شده
تئوفیلین عمدتا برای مدیریت بیماری‌های انسدادی مجاری هوایی تایید شده است:

۱. آسم برونشیال مزمن

• تئوفیلین به عنوان درمان نگهدارنده برای کنترل علائم آسم و پیشگیری از بروز حملات در بیماران مقاوم به درمان‌های خط اول تجویز می‌شود.
• توضیح بالینی: این دارو باعث شل شدن عضلات صاف مجاری تنفسی و کاهش پاسخ‌دهی ریه به محرک‌ها می‌شود. با این حال، بر اساس راهنماهای جدید جهانی، تئوفیلین دیگر به عنوان خط اول درمان پیشنهاد نمی‌شود و معمولا به عنوان درمان کمکی در کنار کورتون‌های استنشاقی استفاده می‌گردد. پزشک باید توجه داشته باشد که دوزبندی باید بر اساس وزن ایده‌آل بدن انجام شود.

۲. بیماری انسدادی مزمن ریه (سی او پی دی)

• این دارو برای تسکین علائم ناشی از برونشیت مزمن و آمفیزم تایید شده است.
• توضیح بالینی: تئوفیلین علاوه بر اثر گشادکنندگی برونش، باعث تقویت انقباض عضله دیافراگم می‌شود که به بهبود تهویه در بیماران مبتلا به نارسایی مزمن ریوی کمک می‌کند. همچنین با افزایش پاکسازی مخاطی، به تخلیه ترشحات کمک می‌نماید. پایش سطح خونی دارو در این بیماران به دلیل احتمال تداخل با داروهای دیگر بسیار حیاتی است.

موارد مصرف خارج برچسب و کاربردهای بالینی نوظهور
در برخی شرایط بالینی، تئوفیلین بر اساس شواهد تحقیقاتی و تجربه بالینی به عنوان یک انتخاب ثانویه تجویز می‌شود:

۱. آپنه تنفسی در نوزادان نارس

• استفاده از تئوفیلین برای تحریک مرکز تنفس در نوزادانی که دچار وقفه‌های تنفسی می‌شوند، یک کاربرد رایج بالینی است.
• توضیح بالینی: تئوفیلین با افزایش حساسیت مرکز تنفس در مغز به دی‌اکسید کربن و تقویت انقباضات دیافراگم، تعداد دفعات آپنه را کاهش می‌دهد. امروزه در بسیاری از مراکز، کافئین سیترات به دلیل ایمنی بیشتر جایگزین تئوفیلین شده است، اما تئوفیلین همچنان یک گزینه موثر باقی مانده است.

۲. برادیکاردی یا کندی ضربان قلب مقاوم

• در برخی موارد که ضربان قلب به طور غیرطبیعی پایین است و به داروهای معمول پاسخ نمی‌دهد، تئوفیلین استفاده می‌شود.
• توضیح بالینی: به دلیل اثر تضاد با آدنوزین (که به طور طبیعی ضربان قلب را کند می‌کند)، تئوفیلین می‌تواند سرعت هدایت الکتریکی در گره‌های قلبی را افزایش دهد. این کاربرد به ویژه در برادیکاردی‌های ناشی از آسیب نخاعی یا پس از پیوند قلب مورد مطالعه قرار گرفته است.

۳. پیشگیری از آسیب کلیوی ناشی از مواد حاجب

• در برخی پروتکل‌های خاص، از تئوفیلین برای محافظت از کلیه پیش از تصویربرداری با مواد رنگی استفاده شده است.
• توضیح بالینی: با مهار گیرنده‌های آدنوزین در کلیه، تئوفیلین از انقباض عروق کلیوی که توسط مواد حاجب ایجاد می‌شود، جلوگیری می‌کند. هرچند نتایج مطالعات در این زمینه متناقض است و به عنوان یک پروتکل روتین توصیه نمی‌شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پنجره درمانی باریک: به دلیل فاصله اندک بین دوز درمانی و سمی، پایش سطح سرمی تئوفیلین (معمولا بین ۵ تا ۱۵ میکروگرم در میلی‌لیتر) الزامی است.
• تداخلات متابولیک: عواملی مانند مصرف سیگار، نارسایی قلبی، بیماری‌های کبدی و مصرف همزمان آنتی‌بیوتیک‌هایی مانند سیپروفلوکساسین می‌توانند نیمه‌عمر دارو را به شدت تغییر دهند.
• عوارض گوارشی و عصبی: تهوع، استفراغ و بی‌خوابی اغلب اولین نشانه‌های رسیدن به سطوح سمی هستند. در سطوح بسیار بالا، خطر تشنج و آریتمی‌های قلبی کشنده وجود دارد.

مکانیسم اثر تئوفیلین

تئوفیلین یک مشتق متیل‌گزانتین است که از چندین مسیر مختلف باعث بهبود عملکرد تنفسی می‌شود. مکانیسم‌های اصلی آن به شرح زیر است:

۱. مهار آنزیم‌های فسفودی‌استراز

• تئوفیلین با مهار غیرانتخابی آنزیم‌های فسفودی‌استراز (به ویژه نوع ۳ و ۴)، از تجزیه پیام‌رسان‌های ثانویه داخل سلولی جلوگیری می‌کند. این امر منجر به افزایش سطح آدنوزین مونو‌فسفات حلقوی در عضلات صاف برونش می‌شود که نتیجه نهایی آن شل شدن عضلات و گشاد شدن مجاری هوایی است.

۲. تضاد با گیرنده‌های آدنوزین

• آدنوزین می‌تواند باعث انقباض برونش‌ها و آزادسازی هیستامین از سلول‌های ماست‌سل شود. تئوفیلین با مسدود کردن گیرنده‌های آدنوزین (به ویژه نوع ۱ و ۲)، اثرات انقباضی آن را خنثی کرده و از تنگی نفس ناشی از آدنوزین جلوگیری می‌کند.

۳. تحریک مرکز تنفس و تقویت عضلات تنفسی

• این دارو باعث افزایش حساسیت مرکز تنفس در مدولا به دی‌اکسید کربن می‌شود. همچنین با افزایش ورود کلسیم به داخل سلول‌ها، قدرت انقباضی عضله دیافراگم را تقویت می‌کند که برای بیماران مبتلا به بیماری انسدادی مزمن ریوی بسیار سودمند است.

۴. اثرات ضد التهابی و تعدیل ایمنی

• تئوفیلین در دوزهای پایین باعث فعال‌سازی آنزیم هیستون دی‌استیلاز ۲ می‌شود. این فرآیند منجر به خاموش شدن ژن‌های التهابی می‌گردد که بر اثر استرس اکسیداتیو یا مصرف سیگار غیرفعال شده بودند. این مکانیسم باعث افزایش پاسخ‌دهی بیمار به داروهای کورتونی می‌شود.

فارماکوکینتیک تئوفیلین

تئوفیلین دارای ویژگی‌های فارماکوکینتیک پیچیده‌ای است که به دلیل پنجره درمانی باریک آن، شناخت این مسیرها برای پزشک الزامی است:

۱. جذب و فراهمی زیستی

• پس از مصرف خوراکی در اشکال با رهش سریع، جذب دارو کامل و سریع است. در اشکال پیوسته رهش، سرعت جذب کمتر بوده اما فراهمی زیستی همچنان بالا باقی می‌ماند. حضور غذا ممکن است سرعت جذب را در برخی فرمولاسیون‌ها تغییر دهد، اما بر مقدار کل جذب شده اثر چندانی ندارد.

۲. توزیع و اتصال به پروتئین

• تئوفیلین به طور گسترده در بافت‌های بدن توزیع می‌شود (به جز در بافت چربی). حدود ۴۰ درصد از دارو در خون به پروتئین‌ها (عمدتا آلبومین) متصل می‌گردد. این دارو به راحتی از جفت عبور کرده و در شیر مادر نیز ترشح می‌شود.

۳. متابولیسم کبدی

• بخش اعظم تئوفیلین (حدود ۹۰ درصد) در کبد و توسط سیستم آنزیمی سیتوکروم متابولیزه می‌شود. نکته بسیار مهم بالینی این است که مسیرهای متابولیکی تئوفیلین در دوزهای بالا قابل اشباع هستند؛ به این معنی که تغییر کوچکی در دوز ممکن است منجر به افزایش ناگهانی و غیرمتناسب سطح خونی دارو و بروز سمیت شود.

۴. دفع

• دارو و متابولیت‌های آن عمدتا از طریق کلیه دفع می‌شوند. تنها حدود ۱۰ درصد دارو به صورت تغییر نیافته در ادرار ظاهر می‌شود (در نوزادان این مقدار می‌تواند تا ۵۰ درصد باشد). نیمه‌عمر دارو در افراد سیگاری به دلیل تحریک آنزیم‌های کبدی کوتاه‌تر است، در حالی که در بیماران مبتلا به نارسایی قلبی یا کبدی، این زمان به شدت طولانی می‌شود.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پایش سطح سرمی: به دلیل متغیر بودن متابولیسم در افراد مختلف، اندازه‌گیری سطح خونی برای رسیدن به غلظت درمانی ایمن (۱۰ تا ۲۰ میکروگرم در میلی‌لیتر) ضروری است.
• تأثیر دخانیات: قطع یا شروع سیگار کشیدن در طول درمان می‌تواند سطح خونی تئوفیلین را به شدت تغییر دهد و نیاز به تنظیم مجدد دوز داشته باشد.
• وابستگی به سن: نرخ پاکسازی دارو در کودکان معمولا بالاتر از بزرگسالان است، در حالی که در سالمندان به دلیل کاهش عملکرد کبد و کلیه، خطر تجمع دارو و سمیت بیشتر است.

منع مصرف تئوفیلین

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط خاص
تئوفیلین به دلیل شاخص درمانی باریک و تأثیر بر سیستم‌های مختلف بدن، در برخی بیماری‌ها منع مصرف مطلق یا احتیاط شدید دارد:

۱. حساسیت مفرط

• سابقه واکنش‌های آلرژیک شدید به تئوفیلین یا سایر مشتقات گزانتین مانند کافئین یا تئوبرومین منع مصرف قطعی دارد.

۲. اختلالات قلبی عروقی

• این دارو در بیماران مبتلا به نارسایی حاد قلبی، آریتمی‌های قلبی شدید (به ویژه تاکی‌آریتمی‌ها) و انفارکتوس حاد عضله قلب باید با احتیاط فراوان یا در موارد شدید منع مصرف لحاظ شود.
• تحلیل بالینی: تئوفیلین باعث افزایش ضربان قلب و قدرت انقباضی آن می‌شود که می‌تواند تقاضای اکسیژن قلب را بالا برده و منجر به تشدید ایسکمی یا بروز آریتمی‌های کشنده شود.

۳. زخم معده فعال

• بیمارانی که دچار زخم معده یا اثنی‌عشر فعال هستند نباید از این دارو استفاده کنند.
• تحلیل بالینی: تئوفیلین ترشح اسید معده و آنزیم پپسین را تحریک می‌کند که می‌تواند منجر به تشدید خونریزی یا تعویق بهبودی زخم‌های گوارشی شود.

۴. اختلالات تشنجی

• در بیماران مبتلا به صرع یا سابقه تشنج (بدون کنترل دارویی مناسب)، مصرف تئوفیلین می‌تواند خطرناک باشد.
• تحلیل بالینی: تئوفیلین آستانه تشنج را کاهش می‌دهد و مسمومیت با آن می‌تواند منجر به تشنج‌های مقاوم به درمان شود.

۵. پرکاری تیروئید

• در بیماران مبتلا به پرکاری تیروئید، به دلیل خطر تشدید علائم قلبی و متابولیک، مصرف دارو نیاز به مراقبت ویژه دارد.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت مصرف تئوفیلین در این دوران حساس نیازمند ارزیابی دقیق سطح خونی دارو است:

۱. دوران بارداری

• وضعیت ایمنی: تئوفیلین در رده بارداری سی قرار دارد. این دارو به راحتی از جفت عبور می‌کند.
• تحلیل بالینی: مصرف آن تنها در صورتی مجاز است که سود درمانی برای مادر بیشتر از خطرات احتمالی برای جنین باشد. در اواخر بارداری، تئوفیلین ممکن است باعث مهار انقباضات رحم شود. همچنین نوزاد متولد شده از مادری که تئوفیلین مصرف کرده باید از نظر علائم تاکی‌کاردی، تحریک‌پذیری و استفراغ پایش شود.

۲. دوران شیردهی

• وضعیت انتقال: تئوفیلین در شیر مادر ترشح می‌شود و غلظت آن در شیر حدود ۷۰ تا ۹۰ درصد غلظت خون مادر است.
• تحلیل بالینی: مصرف این دارو در دوران شیردهی ممکن است باعث بروز علائم تحریک‌پذیری، بی‌خوابی و نق‌نق کردن در شیرخوار شود. توصیه می‌شود مصرف دارو بلافاصله پس از شیردهی انجام شود تا زمان رسیدن به اوج غلظت دارو در شیر با زمان شیردهی بعدی فاصله داشته باشد.

موارد منع مصرف در کودکان

۱. محدودیت‌های سنی و نوزادان

• استفاده از تئوفیلین در نوزادان زیر ۶ ماه به دلیل عدم تکامل سیستم‌های آنزیمی کبد (برای متابولیسم دارو) و کلیه (برای دفع) با ریسک بالای سمیت همراه است و باید با احتیاط فوق‌العاده و پایش دقیق سطح خونی انجام شود.

۲. حساسیت به تغییرات متابولیک

• در کودکان، نیمه‌عمر تئوفیلین بسیار متغیر است. در کودکان ۱ تا ۹ ساله، پاکسازی دارو سریع‌تر از بزرگسالان است، اما در صورت بروز تب بالا یا عفونت‌های ویروسی، متابولیسم دارو به شدت کاهش یافته و خطر مسمومیت ناگهانی افزایش می‌یابد.
• نکته بالینی: در کودکان مبتلا به عفونت‌های تنفسی همراه با تب، دوز تئوفیلین باید کاهش یابد و سطح سرمی به دقت کنترل شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی توسط پزشک

• پایش سطح سرمی: غلظت درمانی معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ میکروگرم در میلی‌لیتر است. مقادیر بالای ۲۰ منجر به عوارض گوارشی و مقادیر بالای ۳۰ منجر به عوارض عصبی و قلبی جدی می‌شود.
• تداخل با تب: تب طولانی‌مدت می‌تواند کلیرانس تئوفیلین را تا ۵۰ درصد کاهش دهد.

عوارض جانبی تئوفیلین

عوارض جانبی سیستم عصبی مرکزی

تئوفیلین به عنوان یک مشتق متیل‌گزانتین، اثرات تحریکی قابل توجهی بر سیستم عصبی دارد:

• بی‌خوابی و اختلالات خواب: این عارضه در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بیماران مشاهده می‌شود و معمولاً در شروع درمان شایع‌تر است.
• سردرد: در حدود ۵ تا ۱۲ درصد مصرف‌کنندگان گزارش شده است.
• بی‌قراری و تحریک‌پذیری: این موارد در حدود ۳ تا ۷ درصد بیماران دیده می‌شود.
• لرزش عضلانی: در حدود ۲ تا ۵ درصد موارد گزارش شده است.
• تشنج: در غلظت‌های بالای سرمی (معمولاً بیش از ۲۵ میکروگرم در میلی‌لیتر) رخ می‌دهد، اما در دوزهای درمانی شیوع آن کمتر از ۱ درصد است.

عوارض جانبی گوارشی

واکنش‌های گوارشی اغلب اولین نشانه‌های عدم تحمل دارو یا شروع مسمومیت هستند:

• تهوع و استفراغ: از شایع‌ترین عوارض است که در حدود ۱۰ تا ۲۰ درصد بیماران گزارش شده است. استفراغ‌های مکرر می‌تواند نشانه جدی از بالا رفتن سطح سرمی باشد.
• درد ناحیه معده و شکم: در حدود ۵ تا ۸ درصد موارد مشاهده می‌شود.
• اسهال: در حدود ۲ تا ۴ درصد بیماران رخ می‌دهد.
• رفلاکس معده به مری: به دلیل شل شدن عضله صاف مری، این عارضه در حدود ۳ درصد بیماران دیده می‌شود.

عوارض جانبی قلبی و عروقی

اثرات تئوفیلین بر قلب می‌تواند در بیماران مستعد، چالش‌برانگیز باشد:

• تپش قلب و افزایش ضربان قلب: در حدود ۵ تا ۱۰ درصد بیماران گزارش شده است.
• آریتمی‌های فوق بطنی و بطنی: در دوزهای درمانی شیوع پایینی (کمتر از ۲ درصد) دارد، اما با افزایش غلظت سرمی به بالای ۲۰ میکروگرم در میلی‌لیتر، خطر آن به شدت افزایش می‌یابد.
• افت فشار خون: در موارد نادری (کمتر از ۱ درصد) مشاهده می‌شود.

عوارض جانبی متابولیک و سایر موارد

• تکرر ادرار: به دلیل اثرات ادرارآوری ملایم دارو، در حدود ۲ تا ۵ درصد بیماران گزارش شده است.
• کاهش پتاسیم خون: در صورت مصرف دوزهای بالا یا اوردوز، این عارضه در درصد بالایی از بیماران مسموم دیده می‌شود، اما در دوزهای عادی نادر است.
• افزایش قند خون: در موارد محدود گزارش شده است.

تحلیل بالینی و مدیریت عوارض برای پزشک

• ارتباط دوز-پاسخ: اکثر عوارض جانبی تئوفیلین زمانی رخ می‌دهند که غلظت سرمی از ۲۰ میکروگرم در میلی‌لیتر فراتر رود. با این حال، برخی بیماران حساس حتی در غلظت‌های درمانی (۱۰ تا ۱۵ میکروگرم در میلی‌لیتر) نیز عوارض گوارشی یا بی‌خوابی را تجربه می‌کنند.
• نکته پایش: در صورت بروز تهوع و استفراغ مداوم، اولین اقدام بالینی باید قطع موقت دارو و چک کردن سطح سرمی باشد، زیرا این علائم می‌توانند پیش‌درآمد تشنج یا آریتمی‌های قلبی باشند.
• تعدیل دوز: شروع درمان با دوزهای پایین و افزایش تدریجی در طی یک تا دو هفته می‌تواند بروز عوارض عصبی و گوارشی اولیه را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

تداخلات دارویی تئوفیلین

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP1A2
• سوبسترای CYP3A4
• کاهش‌آستانه‌ی تشنج
• تشدید هیپوکالمی

تداخلات رده X (پرهیز):

آسبروفیلین، دوکسوفیلین، ریوسیگوات

کاهش اثرات داروها توسط تئوفیلین:

آدنوزین، بنزودیازپین ها، کاربامازپین، فوس فنی‌توئین، لیتیوم، متاکولین، پانکورونیوم، فنی‌توئین، رگادنوزون، زفیرلوکاست

کاهش اثرات تئوفیلین توسط داروها:

آدالیمومب، باربیتورات ها، بتابلاکرها (اختصاصی برای گیرنده بتا 1 و غیراختصاصی)، کلم بروکلی، ماری‌جوانا (شاهدانه)، کاربامازپین، القاکننده‌های متوسط CYP1A2، فوس فنی‌توئین، ایزوپروترنول، مترلپتین، فنی‌توئین، ریتوناویر، سولفین پیرازون، فراورده‌های تیروئید، تنباکو (دود کردن)

افزایش اثرات داروها توسط تئوفیلین:

آمیفاپپریدین، دی‌کلروفنامید، دوکسوفیلین، اینداکاترول، فورموترول، آیوهگزول، آیومپرول، آیوپامیدول، اولوداترول، پانکورونیوم، ریوسیگوات، سولریامفتول، سمپاتومیمتیک ها

افزایش اثرات تئوفیلین توسط داروها:

آسبروفیلین، الکل (اتیل)، آلوپورینول، داروهای ضد تیروئید، آتوموکستین، بوپروپیون، کامبندازول، فراورده‌های حاوی کانابینوئید، کوکائین (موضعی)، مهارکننده‌های قوی، متوسط و ضعیف CYP1A2، دی سولفیرام، فبوکسوستات، فلوکونازول، گوانتیدین، ایزونیازید، لینزولید، آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولیدی، متوترکسات، مترلپتین، پنتوکسی فیلین، کینین، کینولون ها، تدیزولید، وراپامیل، زفیرلوکاست

تداخلات دارویی

تداخلات دارویی تئوفیلین عمدتاً از طریق مهار یا تحریک آنزیم‌های سیتوکروم کبد رخ می‌دهد که می‌تواند منجر به سمیت کشنده یا عدم اثربخشی درمان شود.

۱. داروهایی که سطح تئوفیلین را افزایش می‌دهند (خطر سمیت)

این داروها متابولیسم تئوفیلین را مهار کرده و خطر بروز تشنج و آریتمی را به شدت بالا می‌برند:

• سیپروفلوکساسین و انوکساسین: این آنتی‌بیوتیک‌ها قوی‌ترین مهارکننده‌ها هستند و می‌توانند سطح تئوفیلین را تا دو برابر افزایش دهند.
• اریترومایسین و کلاریترومایسین: این آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولید باعث کاهش پاکسازی تئوفیلین می‌شوند.
• سایمتیدین: این داروی ضد اسید معده به شدت با متابولیسم تئوفیلین تداخل دارد (فاموتیدین جایگزین ایمن‌تری است).
• آلوپورینول: در دوزهای بالا می‌تواند دفع تئوفیلین را کاهش دهد.
• پروپرانولول: علاوه بر تداخل متابولیک، به دلیل مسدود کردن گیرنده‌های بتا، اثر درمانی تئوفیلین را خنثی کرده و باعث انقباض مجاری تنفسی می‌شود.
• فلووکسامین: این داروی ضد افسردگی تداخل بسیار شدیدی با تئوفیلین دارد و مصرف همزمان آن‌ها توصیه نمی‌شود.

۲. داروهایی که سطح تئوفیلین را کاهش می‌دهند (شکست درمان)

این داروها باعث تحریک آنزیم‌های کبد و دفع سریع‌تر دارو می‌شوند:

• ریفامپین: به شدت باعث کاهش غلظت سرمی تئوفیلین می‌شود.
• فنیتوئین، کاربامازپین و فنوباربیتال: داروهای ضد صرع که باعث القای آنزیمی شده و نیاز به دوزهای بالاتر تئوفیلین را ایجاد می‌کنند.
• دمنوش سنت جان (علف چای): یک مکمل گیاهی که سطح خونی دارو را به شدت پایین می‌آورد.

۳. تداخلات اثرگذاری (فارماکودینامیک)

• بنزودیازپین‌ها (مانند دیازپام و لورازپام): تئوفیلین می‌تواند اثرات آرام‌بخش این داروها را خنثی کند.
• پانکورونیوم: تئوفیلین ممکن است باعث مقاومت به اثرات شل‌کنندگی عضلانی این دارو شود.
• لیتیوم: تئوفیلین باعث افزایش دفع کلیوی لیتیوم و کاهش سطح درمانی آن می‌شود.

تداخل با غذا و مواد خوراکی

رژیم غذایی بیمار تأثیر مستقیمی بر غلظت درمانی تئوفیلین دارد:

• غذاهای پخته شده روی زغال (کبابی): هیدروکربن‌های ناشی از پخت گوشت روی زغال باعث تحریک آنزیم‌های کبد و کاهش سطح تئوفیلین می‌شوند.
• رژیم غذایی پر پروتئین و کم کربوهیدرات: این نوع رژیم باعث افزایش پاکسازی تئوفیلین و کاهش نیمه‌عمر آن می‌شود.
• رژیم غذایی پر کربوهیدرات و کم پروتئین: باعث کاهش دفع دارو و افزایش احتمال سمیت می‌گردد.
• کافئین: مصرف زیاد قهوه، چای یا شکلات به دلیل شباهت ساختاری با تئوفیلین، علاوه بر تداخل در متابولیسم، باعث تشدید عوارض جانبی مانند لرزش، تپش قلب و بی‌خوابی می‌شود.
• الکل: مصرف الکل متابولیسم تئوفیلین را مهار کرده و خطر سمیت را افزایش می‌دهد.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی

پزشکان باید در تفسیر آزمایش‌های بیماران مصرف‌کننده تئوفیلین به موارد زیر توجه کنند:

• تست‌های عملکرد قلب: تئوفیلین می‌تواند باعث افزایش کاذب سطح کاتکول‌آمین‌های ادراری (مانند اپینفرین و نورا‌پینفرین) شود که در تشخیص تومورهای غده فوق کلیوی اختلال ایجاد می‌کند.
• سنجش اسید اوریک: برخی روش‌های قدیمی آزمایشگاهی ممکن است تئوفیلین را به جای اسید اوریک شناسایی کرده و سطح آن را به اشتباه بالا نشان دهند.
• آزمایش قند خون: تئوفیلین می‌تواند باعث افزایش کاذب و موقت گلوکز پلاسما شود.
• اسکن‌های قلبی با تالیوم یا آدنوزین: به دلیل تضاد تئوفیلین با گیرنده‌های آدنوزین، بیماران باید حداقل ۲۴ ساعت پیش از انجام اسکن‌های رادیوایزوتوپ قلبی، مصرف تئوفیلین را قطع کنند تا نتایج آزمایش دقیق باشد.

هشدار ها تئوفیلین

هشدارهای کامل و جامع کاربردی برای پزشکان
مدیریت بیمارانی که تئوفیلین دریافت می‌کنند، مستلزم توجه به متغیرهای متعددی است که بر سطح خونی دارو تأثیر می‌گذارند:

۱. پایش سطح سرمی و سمیت پنهان

• تئوفیلین دارای پنجره درمانی بسیار محدودی است. سمیت دارو می‌تواند بدون علائم هشداردهنده قبلی و به طور ناگهانی با تشنج یا آریتمی قلبی ظاهر شود.
• نکته بالینی: غلظت درمانی مطلوب معمولاً بین ۱۰ تا ۲۰ میکروگرم در میلی‌لیتر است. در بسیاری از بیماران، علائم اولیه سمیت نظیر تهوع و بی‌خوابی ممکن است مشاهده نشود و اولین نشانه، عوارض کشنده باشد.

۲. عوامل موثر بر کاهش دفع دارو

چندین شرایط فیزیولوژیک و بیماری می‌توانند باعث تجمع دارو در بدن و رسیدن به سطوح سمی شوند:

• تب بالا و عفونت‌های ویروسی: تب طولانی‌مدت (بیش از ۲۴ ساعت) یا عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفسی می‌توانند کلیرانس دارو را به نصف کاهش دهند. در این شرایط دوز دارو باید فوراً کاهش یابد.
• نارسایی قلبی و کبدی: بیماران مبتلا به نارسایی احتقانی قلب، ادم حاد ریوی یا سیروز کبدی به شدت در معرض خطر سمیت هستند، زیرا کبد توانایی متابولیزه کردن دارو را از دست می‌دهد.
• تغییر در عادات دخانیات: شروع یا قطع مصرف سیگار به شدت بر آنزیم‌های کبدی موثر بر تئوفیلین تأثیر می‌گذارد. قطع ناگهانی سیگار در یک فرد تحت درمان، می‌تواند منجر به سمیت شدید شود.

۳. هشدارهای عصبی و گوارشی

• تئوفیلین می‌تواند باعث تشدید اختلالات تشنجی شود، حتی در افرادی که پیش از آن تحت کنترل بوده‌اند. همچنین به دلیل تحریک ترشح اسید معده، در بیماران با سابقه زخم گوارشی باید با احتیاط فوق‌العاده تجویز شود.

۴. تداخلات دارویی حاد

• برخی داروها مانند سیپروفلوکساسین، اریترومایسین و سایمتیدین می‌توانند سطح خونی تئوفیلین را به سرعت به محدوده خطرناک برسانند.

مسمومیت (اوردوز) تئوفیلین و پروتکل‌های درمان
مسمومیت با تئوفیلین یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که می‌تواند به دو صورت حاد (مصرف یکجای مقدار زیاد) یا مزمن (تجمع تدریجی دارو) رخ دهد.

۱. نشانه‌های بالینی مسمومیت

• علائم گوارشی: استفراغ شدید و مکرر (که اغلب به داروهای ضد تهوع پاسخ نمی‌دهد)، درد شکمی و اسهال.
• علائم عصبی: بی‌آرامی شدید، لرزش عضلانی، تحریک‌پذیری و تشنج‌های مقاوم به درمان. تشنج ناشی از تئوفیلین اغلب با آسیب‌های مغزی همراه است.
• علائم قلبی: تاکی‌کاردی سینوسی، آریتمی‌های بطنی خطرناک و افت شدید فشار خون.
• اختلالات متابولیک: کاهش شدید پتاسیم خون، افزایش قند خون و اسیدوز متابولیک.

۲. پروتکل مدیریت و درمان اورژانسی

درمان مسمومیت با تئوفیلین عمدتاً حمایتی و بر پایه دفع سریع دارو از بدن است:

• تثبیت وضعیت عمومی: حفظ راه هوایی، اکسیژن‌رسانی و برقراری دسترسی وریدی.
• پیشگیری از جذب بیشتر: مصرف زغال فعال در چندین نوبت (هر ۲ تا ۴ ساعت) بسیار موثر است، زیرا تئوفیلین دارای گردش روده‌ای-کبدی است و زغال فعال می‌تواند دارو را حتی از خون به داخل روده جذب کند.
• کنترل تشنج: استفاده از بنزودیازپین‌ها (مانند دیازپام یا لورازپام) به عنوان خط اول. تشنج‌های ناشی از تئوفیلین ممکن است به فنوباربیتال نیز نیاز داشته باشند.
• اصلاح اختلالات الکترولیتی: پایش دقیق پتاسیم و منیزیم خون و اصلاح آن‌ها برای پیشگیری از آریتمی‌های قلبی.
• هموپرفیوژن و همودیالیز: در مسمومیت‌های شدید (سطح سرمی بالاتر از ۸۰ تا ۱۰۰ در حالت حاد یا بالاتر از ۴۰ تا ۶۰ در حالت مزمن همراه با علائم بالینی)، هموپرفیوژن با ذغال یا همودیالیز سریع‌ترین و موثرترین راه برای نجات جان بیمار است.
• درمان آریتمی: استفاده از مسدودکننده‌های بتا (در صورت عدم وجود آسم شدید) برای کنترل تاکی‌کاردی‌های بطنی ناشی از تئوفیلین.

توصیه های دارویی تئوفیلین

توصیه‌های دارویی برای ارائه به بیمار
ارتقای آگاهی بیمار می‌تواند از بروز مسمومیت‌های ناخواسته جلوگیری کرده و اثربخشی درمان را تضمین کند:

۱. نظم در مصرف و عدم تغییر دوز

• به بیمار تاکید کنید که دارو را دقیقاً در زمان‌های تعیین شده مصرف کند. اگر یک نوبت فراموش شد، به محض یادآوری آن را مصرف کند، مگر اینکه زمان نوبت بعدی نزدیک باشد. هرگز نباید برای جبران، دو دوز را همزمان مصرف کرد.

۲. نحوه بلع صحیح دارو

• اکثر قرص‌های تئوفیلین به صورت پیوسته رهش تولید می‌شوند. بیمار باید قرص را به صورت کامل بلعیده و از خرد کردن، جویدن یا شکستن آن خودداری کند. این کار باعث آزاد شدن ناگهانی تمام دارو در خون و بروز سمیت می‌شود.

۳. محدودیت‌های رژیم غذایی و کافئین

• بیمار باید از مصرف مقادیر زیاد نوشیدنی‌های حاوی کافئین مانند قهوه، چای غلیظ، نوشابه‌های سیاه و شکلات خودداری کند. کافئین عوارض جانبی تئوفیلین مانند تپش قلب، لرزش و بی‌خوابی را تشدید می‌کند. همچنین تغییر ناگهانی در میزان مصرف گوشت‌های کباب شده روی زغال باید به پزشک اطلاع داده شود.

۴. هشدار در مورد مصرف دخانیات

• به بیمار اطلاع دهید که سیگار کشیدن یا حتی قطع ناگهانی آن بر سرعت دفع دارو تأثیر می‌گذارد. اگر بیمار تصمیم به ترک سیگار دارد یا میزان سیگار کشیدن خود را تغییر داده است، حتماً باید پزشک را در جریان بگذارد تا دوز دارو تنظیم شود.

۵. شناسایی علائم هشداردهنده سمیت

• بیمار باید بداند که در صورت مشاهده علائمی نظیر تهوع مداوم، استفراغ، سردرد شدید، تپش قلب غیرعادی یا بی‌آرامی، باید بلافاصله مصرف دارو را متوقف کرده و به پزشک مراجعه نماید.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت درمانی با تئوفیلین نیازمند رویکردی پویا و پایش دقیق متغیرهای فارماکوکینتیک است:

۱. ضرورت پایش سطح سرمی

• به دلیل تفاوت‌های ژنتیکی و محیطی در متابولیسم تئوفیلین، تجویز دوز ثابت برای همه بیماران خطرناک است. سطح سرمی باید در وضعیت پایدار (معمولاً ۳ روز پس از شروع یا تغییر دوز) اندازه گیری شود. غلظت درمانی مطلوب برای اکثر بیماران بین ۱۰ تا ۱۵ میکروگرم در میلی‌لیتر توصیه می‌شود تا تعادلی میان اثربخشی و ایمنی ایجاد گردد.

۲. توجه به وضعیت‌های فیزیولوژیک متغیر

• در هنگام تجویز، وضعیت قلبی و کبدی بیمار را مد نظر قرار دهید. در بیماران مبتلا به نارسایی احتقانی قلب یا سیروز، کلیرانس دارو به شدت کاهش می‌یابد. همچنین، در موارد بروز تب شدید یا عفونت‌های ویروسی حاد، دوز تئوفیلین باید به طور موقت تا ۵۰ درصد کاهش یابد تا از سمیت جلوگیری شود.

۳. مدیریت تداخلات دارویی در نسخه‌های جدید

• پیش از اضافه کردن هرگونه آنتی‌بیوتیک (به ویژه خانواده کینولون‌ها و ماکرولیدها) یا داروهای ضد اسید معده (مانند سایمتیدین)، پتانسیل تداخل آن‌ها با سیستم آنزیمی کبد را بررسی کنید. در صورت اجبار به مصرف همزمان، پایش سطح سرمی تئوفیلین را تکرار کنید.

۴. ارزیابی پاسخ درمانی در مقابل سمیت

• همیشه به خاطر داشته باشید که تئوفیلین یک برونکودیلاتور نسبتاً ضعیف است. اگر بیمار با وجود رسیدن به سطح درمانی مناسب همچنان علائم تنفسی دارد، به جای افزایش دوز (که خطر سمیت را به همراه دارد)، از داروهای جایگزین یا مکمل مانند کورتون‌های استنشاقی یا مسدودکننده‌های گیرنده لکوترین استفاده کنید.

۵. احتیاط در انتقال از فرم تزریقی به خوراکی

• هنگام تغییر وضعیت بیمار از آمینوفیلین وریدی به تئوفیلین خوراکی، به تفاوت وزن مولکولی این دو توجه کنید (آمینوفیلین حاوی حدود ۸۰ درصد تئوفیلین خالص است) و دوز را بر این اساس معادل‌سازی کنید.