سیکلوسپورین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

سیکلوسپورین چیست؟

سیکلوسپورین یک داروی سرکوب‌کننده سیستم ایمنی است که برای جلوگیری از حمله بدن به اعضا یا بافت‌های خود استفاده می‌شود.
این دارو قدرت دفاعی بدن را کمی کم می‌کند تا التهاب و تخریب بافت کمتر شود.

موارد مصرف سیکلوسپورین (مصارف رایج)

سیکلوسپورین برای درمان بیماری‌های مختلف استفاده می‌شود، از جمله:
 پیوند اعضا

• برای جلوگیری از پس‌زدن پیوند (کلیه، کبد، قلب)

بیماری‌های خودایمنی

• آرتریت روماتوئید
• پسوریازیس شدید
• سندرم نفروتیک
• یووئیت
• بیماری کرون (در برخی موارد)

بیماری‌های چشمی (قطره سیکلوسپورین)

• برای خشکی چشم مزمن

 

سیکلوسپورین چگونه عمل می‌کند؟

این دارو فعالیت سلول‌های ایمنی (به‌خصوص T-cells) را کم می‌کند.
نتیجه دارو:

• کاهش التهاب
• کاهش حمله سیستم ایمنی به بافت‌ها
• افزایش ماندگاری عضو پیوندی

 

نحوه مصرف سیکلوسپورین (برای بیمار)

• دوز مصرفی همیشه باید دقیق و تحت نظر پزشک باشد.
• مقدار مصرف با توجه به وزن، سن، شدت بیماری و نتیجه آزمایش‌ها تعیین می‌شود.
• دارو را هر روز در ساعت مشخص بخورید.
• بهتر است همیشه به یک شکل ثابت مصرف شود (همه روزها با غذا یا همه روزها بدون غذا).
• کپسول را نشکنید و نجوید.
• اگر یک دوز را فراموش کردید، دو برابر نکنید.

 

سیکلوسپورین چه مدت طول می‌کشد اثر کند؟

در پیوند عضو : اثر فوری و ضروری
در پسوریازیس و آرتریت : بین ۲ تا ۴ هفته
در قطره چشمی : حدود ۴ تا ۸ هفته
 

هشدارهای مهم برای بیمار

سیکلوسپورین داروی سنگین و جدی است. رعایت مراقبت‌ها بسیار مهم است:
1-بدون مشورت پزشک قطع نشود، قطع ناگهانی ممکن است باعث پس‌زدن پیوند یا تشدید بیماری خودایمنی شود.
2-آزمایش‌های منظم ضروری است:

• کراتینین و اوره
• فشار خون
• چربی خون
• منیزیم، پتاسیم
• CBC
• سطح خونی سیکلوسپورین (C0 level)

3-فشار خون را هر روز کنترل کنید

• سیکلوسپورین ممکن است فشار خون را بالا ببرد.

4-از نور خورشید دوری کنید

• خطر سرطان پوست کمی افزایش می‌یابد

5-الکل و گریپ‌فروت ممنوع

• گریپ‌فروت سطح دارو را بالا می‌برد و خطر مسمومیت ایجاد می‌کند.

 

عوارض احتمالی سیکلوسپورین

عوارض بسته به دوز و نوع مصرف متفاوت است:
عوارض شایع:

• لرزش دست
• افزایش رشد مو
• فشار خون بالا
• چاقی
• سردرد
• خستگی
• مشکلات گوارشی

عوارض مهم و نیازمند مراجعه فوری:

• ورم پا
• کاهش حجم ادرار
• افزایش فشار خون شدید
• گیجی یا تشنج
• تب بالا
• خونریزی یا کبودی غیرعادی

 

سیکلوسپورین در کودکان

سیکلوسپورین در کودکان قابل استفاده است، اما فقط با نسخه متخصص کودکان، به‌ویژه در:
سندرم نفروتیک، یووئیت کودکان، پسوریازیس شدید، دوز معمولاً بر اساس وزن تنظیم می‌شود.
 

سیکلوسپورین در بارداری و شیردهی

در بارداری با احتیاط و فقط در صورت ضرورت
در شیردهی توصیه نمی‌شود مگر با نظر دقیق پزشک
 

تداخلات دارویی مهم سیکلوسپورین

این دارو با بسیاری از داروها تداخل دارد. مهم‌ترین‌ها:

• NSAIDs (ژلوفن، دیکلوفناک) : افزایش آسیب کلیه
• آنتی‌بیوتیک‌هایی مثل اریترومایسین
• داروهای ضدقارچ مثل کتوکونازول
• استاتین‌ها (کاهش عضله و رابدومیولیز)
• گریپ‌فروت

حتماً قبل از مصرف هر داروی جدید با پزشک مشورت کنید.

 

قطره چشمی سیکلوسپورین

موارد مصرف قطره چشمی سیکلوسپورین

• خشکی چشم شدید و مزمن که با اشک مصنوعی خوب نشده
• التهاب سطح چشم که باعث کاهش تولید اشک شده
• خشکی چشم ناشی از سندرم شوگرن
• خشکی چشم بعد از جراحی‌های چشمی
• سوزش، قرمزی، احساس جسم خارجی ناشی از التهاب مزمن سطح چشم

به زبان ساده:

• این قطره کمک می‌کند چشم دوباره اشک طبیعی بسازد و التهاب را کم می‌کند.

مقدار مصرف قطره چشمی سیکلوسپورین

• ۱ قطره در هر چشم، دو بار در روز

نکات مهم:

• اثر دارو تدریجی است؛ نتیجه بعد از ۴ هفته شروع می‌شود، حداکثر اثر بعد از ۳ ماه
• پس از ریختن قطره، ۱۵ دقیقه دیگر قطره دیگری نریزید
• لنز را ۱۵ دقیقه بعد از مصرف بگذارید

کپسول سیکلوسپورین 25 میلی‌گرم

موارد مصرف کپسول سیکلوسپورین 25

• جلوگیری از پس‌زدن پیوند عضو
• پسوریازیس متوسط تا شدید
• آرتریت روماتوئید فعال و مقاوم به درمان
• سندرم نفروتیک
• یووئیت (التهاب داخل چشم)

به زبان ساده:

• کپسول 25mg برای تنظیم دقیق دوز استفاده می‌شود.
• معمولاً همراه دوزهای بالاتر مصرف می‌شود تا مقدار دارو دقیق کنترل شود.

مقدار مصرف کپسول سیکلوسپورین 25

دوز سیکلوسپورین براساس وزن، آزمایش خون و نوع بیماری تعیین می‌شود.دوزهای معمول :
پیوند اعضا:

• 6–9 mg/kg در روز : تقسیم به ۲ دوز

پسوریازیس:

• 2.5–5 mg/kg در روز

آرتریت روماتوئید:

• 2.5–4 mg/kg در روز

سندرم نفروتیک:

• 2.5–5 mg/kg در روز

به زبان ساده:

• پزشک معمولاً با دوز کم شروع می‌کند و بر اساس آزمایش خون (سطح دارو) مقدار را تنظیم می‌کند.

کپسول سیکلوسپورین 100 میلی‌گرم

موارد مصرف کپسول سیکلوسپورین 100

همان مواردی که فرم 25 میلی‌گرم دارد، اما برای دوزهای بالاتر یا بیماران سنگین‌وزن استفاده می‌شود:

• جلوگیری از رد پیوند کلیه، کبد، قلب
• بیماری‌های خودایمنی شدید
• پسوریازیس شدید
• آرتریت روماتوئید مقاوم
• سندرم نفروتیک

به زبان ساده:

• کپسول 100mg برای بیمارانی است که نیاز به مقدار زیاد دارو دارند، یا برای راحتی مصرف.

مقدار مصرف کپسول سیکلوسپورین 100

در بیشتر بیماران 100mg بخشی از یک دوز ترکیبی است.
مثال‌های رایج:

• بزرگسال 70 کیلو با پسوریازیس: حدود 150 تا 300mg در روز
• بیمار پیوندی : 300 تا 400mg در روز
• دوز فقط با آزمایش خون تنظیم می‌شود.

آمپول سیکلوسپورین (تزریقی)

موارد مصرف آمپول سیکلوسپورین

فقط در موارد خاص، شامل:

• شروع درمان در روزهای اول پیوند عضو
• وقتی بیمار نتواند داروی خوراکی مصرف کند
• بیماری‌های شدید خودایمنی که نیاز به اثر سریع دارند
• شرایط اورژانسی مثل بدتر شدن حاد سندرم نفروتیک

به زبان ساده:
آمپول برای بیمارستان و شرایط اورژانسی است، نه مصرف خانگی.

نحوه مصرف آمپول سیکلوسپورین

• تزریق فقط وریدی
• با سرم نمکی یا گلوکز رقیق می‌شود
• ۲ تا ۶ ساعت باید آهسته تزریق شود
• بیمار باید مانیتور قلب، فشار خون و آزمایش خون شود

مقدار مصرف آمپول سیکلوسپورین
پیوند عضو:

• 2–4 mg/kg در روز
• قبل از تغییر به فرم خوراکی استفاده می‌شود

نکته مهم:
مقدار دقیق بر اساس وزن، عملکرد کلیه و سطح خونی دارو تعیین می‌شود.

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف سیکلوسپورین

موارد مصرف تأیید شده سیکلوسپورین
سیکلوسپورین یک داروی قوی سرکوب کننده سیستم ایمنی است که به گروه مهارکننده‌های کلسی‌نورین تعلق دارد. موارد مصرف تأیید شده آن عمدتاً شامل جلوگیری از رد عضو پیوندی و درمان بیماری‌های خودایمنی خاص است.

۱. پیوند عضو آلوژنیک 

• هدف: جلوگیری از رد عضو در گیرندگان پیوند کلیه، کبد، قلب و سایر اندام‌ها (مانند ریه و لوزالمعده).

توضیحات کاربردی و بالینی:

• رژیم درمانی: سیکلوسپورین به طور گسترده در فاز القای سرکوب ایمنی و همچنین به عنوان جزء اصلی رژیم نگهداری استفاده می‌شود.
• تجویز ترکیبی: این دارو معمولاً همراه با کورتیکواستروئیدها و سایر داروهای سرکوب کننده سیستم ایمنی (مانند مایکوفنولات موفتیل) برای دستیابی به حداکثر اثربخشی با کمترین دوز (و در نتیجه کاهش سمیت) استفاده می‌شود.
• نکته حیاتی: پایش دقیق سطح خونی دارو برای حفظ سطوح درمانی و پیشگیری از سمیت کلیوی (نفروتوکسیسیتی) یا رد عضو ضروری است.

۲. درمان بیماری‌های خودایمنی 

سیکلوسپورین برای درمان بیماری‌های خودایمنی که به درمان‌های خط اول پاسخ نمی‌دهند یا شدت بالایی دارند، تأیید شده است:

آرتریت روماتوئید شدید فعال:

• هدف: کاهش التهاب، کنترل علائم و کاهش آسیب مفصلی در بیمارانی که به داروهای ضد روماتیسمی اصلاح کننده بیماری (DMARDs) پاسخ کافی نداده‌اند.

پسوریازیس شدید:

• هدف: کنترل سریع و مؤثر علائم در پسوریازیس شدید، به ویژه پسوریازیس پلاکتی که به درمان‌های سیستمیک دیگر پاسخ نداده یا نیاز به بهبود سریع دارند.
• نکته بالینی: به دلیل خطر سمیت کلیوی و عوارض جانبی طولانی مدت، معمولاً درمان با سیکلوسپورین برای پسوریازیس به صورت دوره‌ای و کوتاه‌مدت توصیه می‌شود.

درماتیت آتوپیک یا اگزما شدید:

• هدف: درمان موارد شدید و مقاوم در بزرگسالان که با درمان‌های موضعی و سایر درمان‌های سیستمیک کنترل نشده‌اند.

سندرم نفروتیک وابسته به استروئید یا مقاوم به استروئید:

• هدف: کاهش پروتئینوری (دفع پروتئین در ادرار) و القای بهبودی، به ویژه در بیماران مبتلا به گلومرولواسکلروز سگمنتال کانونی (FSGS).
• نکته کاربردی: در این موارد، دوزهای پایین‌تر نسبت به پیوند عضو استفاده می‌شود.

موارد مصرف off-lable سیکلوسپورین
اگرچه شواهد بالینی متعددی از اثربخشی سیکلوسپورین در بیماری‌های زیر وجود دارد، اما این موارد در حال حاضر در برچسب رسمی دارو تأیید نشده‌اند.

۱. بیماری‌های چشمی و التهابی

خشکی چشم شدید:

• استفاده: قطره‌های چشمی سیکلوسپورین برای کاهش التهاب سطح چشم که منجر به خشکی چشم می‌شود، استفاده می‌شوند.
• توضیحات کاربردی: در این فرمولاسیون موضعی، دوزهای بسیار پایینی از دارو استفاده می‌شود که جذب سیستمیک حداقل است و عوارض جانبی سیستمیک ایجاد نمی‌کند.

یووئیت غیر عفونی:

• هدف: کنترل التهاب داخل چشمی که به استروئیدها پاسخ نداده یا بیمار تحمل مصرف طولانی مدت استروئیدها را ندارد.

۲. بیماری‌های روده و گوارش

کولیت زخمی و بیماری کرون شدید:

• استفاده: در بیماران مبتلا به کولیت زخمی شدید و حاد که به دوزهای بالای کورتیکواستروئیدها مقاوم هستند، برای جلوگیری از کولکتومی (جراحی برداشتن روده بزرگ) استفاده می‌شود.
• توضیحات بالینی: سیکلوسپورین در این موارد معمولاً به صورت تزریق وریدی و برای یک دوره کوتاه (به عنوان یک درمان نجات بخش) تجویز می‌شود تا از تشدید التهاب جلوگیری کند.

۳. بیماری‌های خونی

آپلازی خالص گلبول قرمز:

• هدف: سرکوب پاسخ ایمنی نابجایی که سلول‌های پیش‌ساز گلبول قرمز را هدف قرار می‌دهد و منجر به کم‌خونی شدید می‌شود.

کم‌خونی آپلاستیک شدید:

• هدف: سیکلوسپورین، اغلب در ترکیب با یک ضد لنفوسیت گلوبولین، بخشی از درمان سرکوب ایمنی استاندارد در بیمارانی است که کاندید پیوند مغز استخوان نیستند.

نکته حیاتی

تمام موارد مصرف سیکلوسپورین، به دلیل پروفایل سمیت قابل توجه دارو (به ویژه سمیت کلیوی، افزایش فشار خون و نورو توکسیسیتی)، مستلزم پایش دقیق عملکرد کلیه، فشار خون و سطح خونی دارو هستند. تجویز این دارو فقط باید توسط پزشکان متخصص با تجربه در درمان‌های سرکوب کننده سیستم ایمنی صورت گیرد.

مکانیسم اثر سیکلوسپورین

سیکلوسپورین یک داروی قدرتمند سرکوب کننده سیستم ایمنی است که در گروه مهارکننده‌های کلسی‌نورین قرار می‌گیرد. هدف اصلی عملکرد آن، مهار فعال‌سازی و تکثیر لنفوسیت‌های تی است که نقش محوری در رد پیوند و بیماری‌های خودایمنی دارند.

مراحل عملکرد سیکلوسپورین

1. اتصال درون سلولی: پس از ورود به داخل لنفوسیت تی، سیکلوسپورین به یک پروتئین درون سلولی با نام سیکلوفیلین متصل می‌شود.
2. تشکیل کمپلکس فعال: این اتصال باعث ایجاد یک کمپلکس دارویی-پروتئینی (سیکلوسپورین-سیکلوفیلین) می‌شود که فرم فعال دارو را تشکیل می‌دهد.
3. مهار کلسی‌نورین: کمپلکس فعال سیکلوسپورین-سیکلوفیلین به آنزیم مهم کلسی‌نورین متصل شده و آن را مهار می‌کند. کلسی‌نورین یک فسفاتاز است که در حالت فعال مسئول فعال‌سازی فاکتور هسته‌ای سلول‌های تی فعال شده (ان اف اِی تی) می‌باشد.
4. جلوگیری از انتقال پیام: مهار کلسی‌نورین، از دفُسفریلاسیون و انتقال فاکتور هسته‌ای سلول‌های تی فعال شده (ان اف اِی تی) به داخل هسته سلول جلوگیری می‌کند.
5. توقف تولید اینترلوکین-۲: انتقال فاکتور هسته‌ای سلول‌های تی فعال شده به داخل هسته برای رونویسی ژن‌هایی که مسئول تولید اینترلوکین-۲ و سایر سیتوکین‌های پیش‌التهابی هستند، ضروری است. با مهار این فرآیند، تولید اینترلوکین-۲ به شدت کاهش می‌یابد.
6. سرکوب تکثیر سلول‌های تی: کمبود اینترلوکین-۲، که یک عامل رشد مهم برای سلول‌های تی است، منجر به توقف تکثیر لنفوسیت‌های تی و سرکوب پاسخ ایمنی می‌شود.

فارماکوکینتیک سیکلوسپورین

شناخت فارماکوکینتیک سیکلوسپورین برای انجام پایش سطح درمانی دارو (تی دی اِم) و به حداقل رساندن سمیت (مانند سمیت کلیوی) حیاتی است، چرا که این دارو دارای جذب متغیر و پنجره درمانی باریک است.

جذب

• فراهمی زیستی متغیر و ناقص: فراهمی زیستی خوراکی سیکلوسپورین به طور کلی ناقص و بسیار متغیر است و معمولاً بین ۲۰ تا ۵۰ درصد است. این میزان در بیماران پیوندی، به ویژه پیوند کبد، ممکن است کمتر باشد.
• اهمیت فرمولاسیون: فرمولاسیون‌های جدیدتر (مانند امولسیون‌های میکرو) فراهمی زیستی بهتری نسبت به فرمولاسیون‌های قدیمی دارند.
• زمان رسیدن به حداکثر غلظت: حداکثر غلظت خونی معمولاً ۳ تا ۴ ساعت پس از مصرف رخ می‌دهد.
• تأثیر غذا: مصرف غذا، به ویژه غذاهای پرچرب، می‌تواند جذب دارو را به تأخیر انداخته و کاهش دهد.

توزیع

• اتصال پروتئینی: سیکلوسپورین به شدت به پروتئین‌های پلاسما (حدود ۹۰ درصد) و همچنین به اریتروسیت‌ها متصل می‌شود.
• توزیع گسترده: این دارو دارای حجم توزیع بالایی است و به طور گسترده‌ای در بافت‌ها (به جز سیستم عصبی مرکزی) توزیع می‌شود. غلظت آن در بافت چربی، پانکراس و کبد بالاتر از خون است.

متابولیسم

• متابولیسم کبدی گسترده: سیکلوسپورین به طور گسترده توسط سیستم آنزیمی سیتوکروم پی ۴۵۰، به ویژه ایزوآنزیم سی وای پی ۳ آ ۴، در کبد و تا حدی در روده متابولیزه می‌شود.
• متابولیت‌ها: متابولیت‌های متعددی ایجاد می‌شوند که عمده آن‌ها غیر فعال یا با فعالیت سرکوب ایمنی بسیار کمتری نسبت به داروی اصلی هستند.
• اهمیت بالینی: از آنجایی که سی وای پی ۳ آ ۴ نقش محوری دارد، تداخلات دارویی با مهارکننده‌ها و القاکننده‌های این آنزیم، به شدت بر غلظت خونی سیکلوسپورین و خطر سمیت یا رد پیوند تأثیر می‌گذارد.

دفع

• مسیر دفع اصلی: دفع دارو عمدتاً از طریق صفرا و سپس از طریق مدفوع (به شکل متابولیت‌ها) صورت می‌گیرد. کمتر از ۶ درصد دوز به صورت تغییر نیافته از طریق ادرار دفع می‌شود.
• نیمه عمر حذفی: نیمه عمر حذفی سیکلوسپورین متغیر است و معمولاً حدود ۸ تا ۱۰ ساعت در بزرگسالان است، اما می‌تواند در بیماران با اختلال کبد و کلیه طولانی‌تر باشد.

منع مصرف سیکلوسپورین

سیکلوسپورین یک داروی با پروفایل سمیت قابل توجه است و تجویز آن باید با در نظر گرفتن دقیق شرایط بیمار و موارد منع مصرف زیر انجام شود.
۱. موارد منع مصرف مرتبط با بیماری‌ها و وضعیت‌های بالینی

حساسیت مفرط:

• حساسیت شناخته شده: اصلی‌ترین منع مصرف، وجود سابقه حساسیت مفرط شدید یا واکنش‌های آنافیلاکتیک به خود سیکلوسپورین یا هر یک از اجزای فرمولاسیون دارویی است. در مورد فرمولاسیون‌های تزریقی، سابقه حساسیت به مشتقات روغن کرچک پلی اکسی اتیله نیز منع مصرف محسوب می‌شود.

فشار خون کنترل نشده:

• سیکلوسپورین می‌تواند باعث افزایش فشار خون شود. در بیماران مبتلا به فشار خون بالا که به خوبی کنترل نشده است، مگر در شرایط اضطراری (مانند دوره فوری پس از پیوند)، استفاده از این دارو منع مصرف نسبی دارد و باید تا زمان کنترل فشار خون، تجویز آن به تأخیر بیفتد.

اختلال عملکرد کلیه در بیماری‌های غیر پیوندی:

• در بیمارانی که برای درمان بیماری‌های غیر پیوندی (مانند پسوریازیس یا آرتریت روماتوئید) سیکلوسپورین دریافت می‌کنند، وجود اختلال قابل توجه عملکرد کلیه (به استثنای سندروم نفروتیک) یا فشار خون کنترل نشده، منع مصرف محسوب می‌شود.
• نکته کاربردی: اگر کراتینین سرم بیمار در طول درمان غیر پیوندی به طور پایدار بیشتر از ۳۰ درصد بالاتر از سطح پایه افزایش یابد، باید دوز کاهش یابد یا دارو قطع شود.

عفونت‌های فعال و بدخیمی‌ها:

• سیکلوسپورین سیستم ایمنی را سرکوب می‌کند. بنابراین، وجود عفونت‌های فعال کنترل نشده (به ویژه آبله مرغان، تبخال یا سایر عفونت‌های فرصت‌طلب شدید) منع مصرف محسوب می‌شود.
• در بیماران مبتلا به بدخیمی‌های فعال (مانند انواع خاصی از سرطان)، تجویز سیکلوسپورین منع مصرف دارد، مگر اینکه خطر عدم درمان بیشتر باشد.

همزمان با برخی داروها:

• استفاده همزمان با داروهایی که باعث افزایش خطر سمیت کلیوی می‌شوند (مانند آمینگلوکوزیدها) یا داروهایی که باعث افزایش شدید سطح خونی سیکلوسپورین می‌شوند (مانند برخی مهارکننده‌های قوی آنزیم سی وای پی ۳ آ ۴)، باید اجتناب شود یا در واقع منع مصرف در نظر گرفته شود، مگر اینکه نظارت شدید بالینی و تنظیم دوز ممکن باشد.

۲. موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

بارداری:

• سیکلوسپورین در رده داروهای با خطر C در دوران بارداری طبقه‌بندی می‌شود 
• این دارو از جفت عبور می‌کند و با افزایش خطر زایمان زودرس و تأخیر در رشد داخل رحمی همراه است.
• استفاده از سیکلوسپورین در دوران بارداری برای درمان بیماری‌های خودایمنی منع مصرف نسبی دارد. با این حال، در بیماران پیوندی، مزایای حفظ عضو پیوندی و جان مادر اغلب بر خطرات احتمالی آن برتری دارد، اما باید دوز به حداقل میزان موثر کاهش یابد و نظارت دقیق بر جنین و سطح خونی دارو انجام شود.

شیردهی:

• سیکلوسپورین به میزان قابل توجهی در شیر مادر ترشح می‌شود.
• به دلیل احتمال بروز عوارض جانبی جدی در نوزاد شیرخوار، از جمله سرکوب سیستم ایمنی و تأثیرات نامطلوب بر کبد و کلیه، توصیه می‌شود مادرانی که سیکلوسپورین مصرف می‌کنند، از شیردهی خودداری نمایند.

۳. موارد منع مصرف در کودکان

منع مصرف مطلق یا محدودیت سنی:

• سیکلوسپورین در کودکان برای پیشگیری از رد پیوند و همچنین درمان برخی بیماری‌های خودایمنی خاص مانند سندرم نفروتیک استفاده می‌شود و بنابراین منع مصرف مطلقی صرفاً به دلیل سن وجود ندارد.
• با این حال، به دلیل نیمه عمر کوتاه‌تر و متابولیسم سریع‌تر دارو در کودکان نسبت به بزرگسالان، و همچنین حساسیت بیشتر به عوارض جانبی، تجویز باید توسط پزشکان متخصص با تجربه در درمان‌های کودکان صورت گیرد و نیاز به نظارت مکرر و سختگیرانه بر سطح خونی دارو و عوارض جانبی دارد.

عوارض جانبی سیکلوسپورین

سیکلوسپورین، به عنوان یک مهارکننده کلسی‌نورین، دارای پروفایل عوارض جانبی قابل توجهی است که اغلب به دوز و سطح خونی دارو مرتبط هستند. آگاهی از این شیوع‌ها برای مدیریت بالینی و پایش بیماران ضروری است.

۱. عوارض جانبی بسیار شایع (شیوع بیش از ۲۰ درصد)

این عوارض در بخش قابل توجهی از بیماران رخ می‌دهند و نیاز به نظارت فعال دارند:

• سمیت کلیوی (نفروتوکسیسیتی): شایع‌ترین عارضه جدی، با شیوع حدود ۲۵ تا ۷۵ درصد در بیماران پیوندی. این سمیت می‌تواند حاد و برگشت‌پذیر یا مزمن و پیشرونده باشد و نیاز به پایش منظم کراتینین و سطح خونی دارو دارد.
• لرزش: شیوع بالا، تقریباً ۵۰ تا ۵۵ درصد. این عارضه یکی از شایع‌ترین تظاهرات نوروتوکسیسیتی است و اغلب به دوز بستگی دارد.
• افزایش فشار خون: بسیار شایع، با شیوع حدود ۵۰ درصد در پیوند کلیه و قلب. این عارضه اغلب نیاز به درمان ضد فشار خون تهاجمی دارد.
• افزایش رشد مو (هیرسوتیسم): شیوع بالا، تقریباً ۲۵ تا ۴۰ درصد. این عارضه در زنان و کودکان اهمیت زیبایی‌شناختی دارد.
• پارستزی (احساس سوزن سوزن شدن یا بی‌حسی): شیوع در محدوده ۳۰ تا ۳۵ درصد.
• سردرد: شیوع تقریباً ۲۵ تا ۳۰ درصد.

۲. عوارض جانبی شایع (شیوع ۱ تا ۲۰ درصد)

این عوارض در بیماران مشاهده می‌شوند و باید مورد توجه قرار گیرند:

• هیپرگلیسمی (افزایش قند خون): شیوع در محدوده ۶ تا ۱۵ درصد، که می‌تواند منجر به دیابت شیرین شود
• اختلالات کبدی (هپاتوتوکسیسیتی): افزایش آنزیم‌های کبدی (ترانس آمینازها) با شیوع تقریبی ۴ تا ۷ درصد
• افزایش لیپیدها (چربی‌های خون): شیوع حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد برای کلسترول و تری گلیسیرید
• هیپرپلازی لثه (افزایش رشد بافت لثه): شیوع قابل توجه، حدود ۴ تا ۱۶ درصد. رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان برای مدیریت این عارضه ضروری است
• عوارض گوارشی: شامل تهوع، استفراغ و اسهال با شیوع تقریبی ۱۰ تا ۱۸ درصد
• بدخیمی‌ها (غیر از سرطان پوست): افزایش خطر نومخروطی‌های لنفوپرولیفراتیو پس از پیوند (پی تی ال دی) و لنفوم، اگرچه شیوع کلی آن‌ها کم است (کمتر از ۵ درصد)
• تشنج: یک تظاهر جدی نوروتوکسیسیتی، با شیوع کمتر (حدود ۱ تا ۵ درصد)

۳. عوارض جانبی کمتر شایع اما مهم (شیوع کمتر از ۱ درصد)

• عوارض قلبی: سمیت قلبی (مانند کاردیومیوپاتی) بسیار نادر است، اما در دوزهای بالا و به ویژه در بیماران پیوند قلب گزارش شده است.
• پانکراتیت: التهاب لوزالمعده به ندرت گزارش شده است.

خلاصه کاربردی برای پزشکان
مدیریت بیمارانی که سیکلوسپورین دریافت می‌کنند، باید حول محور کنترل دقیق دوز برای به حداقل رساندن خطر سمیت کلیوی، فشار خون بالا و لرزش متمرکز باشد. نظارت مستمر بر سطح خونی دارو و عملکرد کلیه حیاتی است. افزایش قابل توجه هر یک از عوارض جانبی مذکور، ممکن است نشان‌دهنده نیاز به کاهش دوز یا تغییر رژیم سرکوب ایمنی باشد.

تداخلات دارویی سیکلوسپورین

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP3A4
• سوبسترای P-gp
• مهارکننده CYP3A4 (متوسط)
• مهارکننده BCRP
• مهارکننده BSEP
• مهارکننده OATP1B1 (قوی)
• مهارکننده OATP1B3 (قوی)
• مهارکننده P-gp (قوی)
• عامل محلول در چربی
• تشدید هایپرگلایسمی
• تشدید هایپرکالمی
• تشدید اثرات افزاینده فشارخون
• عامل سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• کاهش آستانه تشنج
• تشدید سمیت کلیوی

تداخلات رده X (پرهیز):

آلیسکایرن، آسوناپرویر، آتورواستاتین، ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، بیلاستین، بوسنتان، کلادریبین، کانیواپتان، دی سولفیرام، دروندارون، الاگولیکس، الاگولیکس/ استرادیول/ نوراتیندرون، انزالوتامید، اپلرنون، فوسکارنت، فوسیدیک اسید (سیستمیک)، گلکاپرویر و پیبرنتاسویر، آب گریپ‌فروت، گرازوپرویر، ایدلالیسیب، لاسمیدیتان، لرکانیدیپین، لوواستاتین، لوماکافتور و ایواکافتور، متوتری‌مپرازین، میفامورتید، میفپریستون، ناتالیزومب، اوزانیمود، پازوپانیب، پیمکرولیموس، پیموزاید، پیتاواستاتین، دیورتیک های نگهدارنده پتاسیم، روفناسین، ریمگپنت، سیمپرویر، سیمواستاتین، تاکرولیموس (سیستمیک و موضعی)، توپوتکان، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)، وین کریستین (لیپوزومال)، وکسیلاپرویر

کاهش اثرات داروها توسط سیکلوسپورین:

ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، تست پوستی کوکسیدیوئید ایمیت، الترومبوپگ، گلی‌بوراید، میفامورتید، مایکوفنولات، نیوولومب، پیدوتیمود، سیپولوسل تی، واکسن آبله و آبله میمونی (زنده)، ترتوموتید، واکسن‌ (غیرفعال)، واکسن (زنده)

کاهش اثرات سیکلوسپورین توسط داروها:

آدالیمومب، آرمودافینیل، آسکوربیک اسید، باربیتورات ها، بوسنتان، کاربامازپین، کولسولام، سیکلوفسفامید، القاکننده‌های متوسط و قوی CYP3A4، دابرافنیب، دفراسیروکس، دگزامتازون (سیستمیک)، اکیناسه، افاویرنز، انزالوتامید، اردافیتینیب، مشتقات فیبریک اسید، فوس فنی‌توئین، گریزئوفولوین، ایمی‌پنم، ایوسیدنیب، متیل پردنیزولون، مترلپتین، میتوتان، مودافینیل، مولتی ویتامین/ فلوراید (حاوی ویتامین های آ، دی و ای)، مولتی ویتامین/ مینرال (حاوی ویتامین های آ، دی، ای، کا، فولات و آهن)، مولتی ویتامین/ مینرال (حاوی ویتامین های آ، ای و بدون آهن)، نفسیلین، ارلیستات، فنی‌توئین، پردنیزولون (سیستمیک)، پردنیزون، پروبوکول، پیرازینامید، مشتقات ریفامایسین، ساریلومب، سولامر، سیلتوکسیمب، آنالوگ‌های سوماتوستاتین، گیاه علف چای، سولفین پیرازون، آنتی‌بیوتیک‌های سولفونامیدی، توسیلیزومب، ویتامین ای (سیستمیک)

افزایش اثرات داروها توسط سیکلوسپورین:

آفاتینیب، آلیسکایرن، آلپلیسیب، آمبریسنتان، آسوناپرویر، آتورواستاتین، باریستینیب، بتریکسابان، بیلاستین، بوسنتان، مسدودکننده ‌های کانال کلسیمی (دی هیدروپیریدینی و غیردی‌هیدروپیریدینی)، کاسپوفونژین، سلیپرولول، کولیک اسید، کلشی سین، دابیگاتران اتکسیلات، دگزامتازون (سیستمیک)، دیگوکسین، دوفتیلید، دوکسوروبیسین (متداول)، دروندارون، ادوکسابان، الاگولیکس، الاگولیکس/ استرادیول/ نوراتیندرون، الوکسادولین، اتوپوزاید، اتوپوزاید فسفات، اورولیموس، ازتیمیب، مشتقات فیبریک اسید، فیماسارتان، فینگولیمود، فلیبانسرین، فلوواستاتین، گلکاپرویر و پیبرنتاسویر، گرازوپرویر، ایمی‌پنم، لاروترکتینیب، لفامولین، لفلونامید، لمبورکسانت، لرکانیدیپین، لترموویر، لومیتاپید، دیورتیک های لوپ، لوواستاتین، لوماتپرون، متوترکسات، متوتری‌مپرازین، متیل پردنیزولون، ماینوکسیدیل (سیستمیک و موضعی)، میتوزانترون، نالدمدین، نالوکسگل، ناتالیزومب، نراتینیب، داروهای مسدودکننده عصبی-عضلانی، نیمودیپین، داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی، اوبتیکولیک اسید، اوزانیمود، پازوپانیب، سوبستراهای P-gp/ABCB1، پیموزاید، پیتاواستاتین، پراواستاتین، پردنیزولون (سیستمیک)، پردنیزون، مهارکننده‌های پروتئاز، پروکالوپراید، رانولازین، رپاگلینید، روفناسین، ریفاکسیمین، ریمگپنت، رزوواستاتین، سیلودوسین، سیمپرویر، سیمواستاتین، سیپونیمود، سیرولیموس، تاکرولیموس (سیستمیک و موضعی)، تالازوپاریب، تگاسرود، تیکاگرلور، توفاسیتینیب، تولبوتامبد، توپوتکان، تریازولام، آبروگپنت، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)، ونتوکلاکس، وین کریستین (لیپوزومال)، وکسیلاپرویر

افزایش اثرات سیکلوسپورین توسط داروها:

استازولامید، آلوپورینول، آمینوگلیکوزیدها، آمیودارون، آمفوتریسین بی، آندروژن ها، مسدودکننده ‌های گیرنده آنژیوتانسین II، داروهای ضد قارچ (مشتقات آزول؛ سیستمیک)، اپرپیتانت، آزیترومایسین (سیستمیک)، مسدودکننده ‌های کانال کلسیمی (دی هیدروپیریدینی و غیردی‌هیدروپیریدینی)، کارودیلول، کاسپوفونژین، کلرامفنیکل (سیستمیک)، کلادریبین، کلاریترومایسین، کلوفازیمین، کانیواپتان، مهارکننده‌های متوسط و قوی CYP3A4، دنوزومب، دگزامتازون (سیستمیک)، دی سولفیرام، درونابینول، دوولیسیب، اپلرنون، اردافیتینیب، اریترومایسین (سیستمیک)، ازتیمیب، فلوکونازول، فوس اپرپیتانت، فوسکارنت، فوس نتوپیتانت، فوسیدیک اسید (سیستمیک)، گان‌سیکلوویر/ والگان‌سیکلوویر، گلی‌بوراید، آب گریپ‌فروت، هیدروکسی‌کلرکین، ایدلالیسیب، ایماتینیب، ایمی‌پنم، اینبلیزومب، ایزاووکونازونیوم سولفات، ایواکافتور، لاروترکتینیب، لاسمیدیتان، لرکانیدیپین، لترموویر، لوماکافتور و ایواکافتور، ملفالان، متوترکسات، متیل پردنیزولون، متوکلوپرامید، مترلپتین، میفپریستون، نتوپیتانت، داروهای ضد التهاب غیراستروئیدی، نورفلوکساسین، اوکرلیزومب، اومبیتاسویر/ پاریتاپرویر/ ریتوناویر، اومبیتاسویر/ پاریتاپرویر/ ریتوناویر/ داسابوویر، امپرازول، پالبوسیکلیب، مهارکننده‌های P-gp/ABCB1، پیمکرولیموس، دیورتیک های نگهدارنده پتاسیم، پراواستاتین، پردنیزولون (سیستمیک)، پردنیزون، مهارکننده‌های پروتئاز، کینوپریستین، رانولازین، ریتوناویر، روفلومیلاست، سیمپرویر، سیرولیموس، استریپنتول، آنتی‌بیوتیک‌های سولفونامیدی، تاکرولیموس (سیستمیک و موضعی)، تلیترومایسین، تمسیرولیموس، تراستوزومب
 

تداخلات دارویی مهم سیکلوسپورین

سیکلوسپورین یک سوبسترای اصلی آنزیم سیتوکروم پی ۴۵۰ ایزوآنزیم ۳آ۴ و همچنین گلیکوپروتئین پی است. هرگونه تداخل در این مسیرهای متابولیک و انتقالی، می‌تواند به طور مستقیم سطح خونی سیکلوسپورین را تغییر دهد و خطر سمیت یا رد پیوند را به دنبال داشته باشد.

۱. داروهایی که سطح خونی سیکلوسپورین را افزایش می‌دهند (مهارکننده‌های متابولیسم)

این داروها با مهار آنزیم سی وای پی ۳ آ ۴، متابولیسم سیکلوسپورین را کند کرده و سطح آن را بالا می‌برند که خطر سمیت کلیوی و عصبی را افزایش می‌دهد. در صورت لزوم به تجویز این داروها، دوز سیکلوسپورین باید به شدت کاهش یابد و پایش سطح خونی به صورت بسیار مکرر انجام شود.

• داروهای ضد قارچ: مانند کتوکونازول، ایتراکونازول و ووریکونازول.
• آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولیدی: مانند کلاریترومایسین و اریترومایسین.
• داروهای ضد ویروسی (HIV و هپاتیت C): مانند ریتوناویر و ایندیناویر.
• مسدودکننده‌های کانال کلسیم: مانند وراپامیل، دیلتیازم و تا حدی نیکاردیپین.
• سایر داروها: مانند متوکلوپرامید (ضد تهوع) و دانازول (هورمونی).

۲. داروهایی که سطح خونی سیکلوسپورین را کاهش می‌دهند (القاکننده‌های متابولیسم)

این داروها با القای آنزیم سی وای پی ۳ آ ۴، متابولیسم سیکلوسپورین را تسریع کرده و سطح آن را پایین می‌آورند که خطر رد پیوند را بالا می‌برد. از مصرف همزمان این داروها باید اجتناب شود. در صورت لزوم، ممکن است نیاز به افزایش قابل توجه دوز سیکلوسپورین و پایش دقیق سطح باشد.

• داروهای ضد تشنج: مانند فنی توئین، کاربامازپین و فنوباربیتال.
• داروهای ضد سل: مانند ریفامپین.
• فرآورده‌های گیاهی: مانند مخمر سنت جان.

۳. تداخل با داروهای افزاینده سمیت کلیوی (نفروتوکسیسیتی)

سیکلوسپورین خود یک داروی سمی برای کلیه است. مصرف همزمان با داروهای زیر، خطر سمیت کلیوی را افزایش می‌دهد و باید با احتیاط فراوان و پایش عملکرد کلیه صورت گیرد:

• آنتی‌بیوتیک‌های آمینگلوکوزیدی: مانند جنتامایسین و توبرامایسین.
• داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs): مانند ایبوپروفن و ناپروکسن.
• داروهای ضد قارچ تزریقی: مانند آمفوتریسین بی.
• ملفالان (داروی شیمی درمانی) و فیبرات‌ها (مانند فنوفیبرات).

۴. تداخل با داروهای مؤثر بر پتاسیم و استاتین‌ها

• افزایش پتاسیم خون: استفاده همزمان با دیورتیک‌های نگهدارنده پتاسیم (مانند آمیلوراید و اسپیرونولاکتون) یا مکمل‌های پتاسیم، خطر افزایش پتاسیم خون را به دنبال دارد.
• سمیت عضلانی: سیکلوسپورین باعث افزایش قابل توجه سطح داروهای کاهنده کلسترول (استاتین‌ها) مانند آتورواستاتین و سیمواستاتین می‌شود و خطر بروز سمیت عضلانی (رابدومیولیز) را به شدت بالا می‌برد. دوز استاتین‌ها باید به شدت کاهش یابد یا از استاتین‌هایی با مسیر متابولیسم متفاوت (مانند پراواستاتین) استفاده شود.

تداخل با غذا

• گریپ فروت و آب گریپ فروت: مصرف گریپ فروت یا آب گریپ فروت در حین درمان با سیکلوسپورین منع مصرف مطلق دارد. گریپ فروت یک مهارکننده قوی آنزیم سی وای پی ۳ آ ۴ است و باعث افزایش خطرناک غلظت سیکلوسپورین در خون می‌شود.
• وعده‌های غذایی: غذا، به ویژه وعده‌های غذایی پرچرب، می‌تواند جذب سیکلوسپورین را کاهش داده و زمان رسیدن به حداکثر غلظت را به تأخیر بیندازد. توصیه می‌شود برای حفظ پایداری سطح دارو، بیمار دارو را همیشه به یک روش ثابت (مثلاً همیشه با یک وعده غذایی یا همیشه در حالت ناشتا) مصرف کند.

تداخل در آزمایشات

تداخل سیکلوسپورین در آزمایشات، نتیجه اثرات دارویی آن بر فیزیولوژی بیمار است که نیاز به پایش مستمر دارد:

• عملکرد کلیه: سیکلوسپورین باعث سمیت کلیوی می‌شود، بنابراین در آزمایشات، سطح کراتینین و نیتروژن اوره خون (BUN) افزایش می‌یابد.
• الکترولیت‌ها: این دارو اغلب باعث افزایش پتاسیم خون (هیپرکالمی) و کاهش منیزیم خون (هیپومنیزیمی) می‌شود.
• چربی‌های خون: سیکلوسپورین معمولاً باعث افزایش سطح کلسترول و تری گلیسیرید می‌شود.
• آنزیم‌های کبدی: احتمال افزایش سطح آنزیم‌های کبدی (مانند آ ال تی و آ اس تی) وجود دارد که نشان‌دهنده سمیت کبدی است.

نکته حیاتی برای پزشکان: با توجه به پنجره درمانی باریک و تعدد تداخلات، هرگونه تغییر در رژیم دارویی بیمار باید با تنظیم دوز سیکلوسپورین و پایش فوری و مکرر سطح خونی همراه باشد تا از نوسانات شدید و عواقب وخیم آن (سمیت یا رد پیوند) جلوگیری شود.

هشدار ها سیکلوسپورین

هشدارهای حیاتی و کاربردی سیکلوسپورین
سیکلوسپورین یک داروی با پتانسیل سمیت بالا است و استفاده از آن، به ویژه در بیماران پیوندی، مستلزم رعایت دقیق هشدارهای زیر و پایش‌های مکرر است.

۱. خطر سمیت کلیوی (نفروتوکسیسیتی)

• نفروتوکسیسیتی حاد و مزمن: سمیت کلیوی مهم‌ترین و شایع‌ترین عارضه جدی مرتبط با سیکلوسپورین است. این عارضه می‌تواند به صورت حاد (برگشت‌پذیر و مرتبط با دوز بالا) یا مزمن (با آسیب ساختاری برگشت‌ناپذیر و فیبروز بینابینی) رخ دهد.

نکته کاربردی:

• پایش عملکرد کلیه: پایش منظم و مکرر عملکرد کلیه (اندازه‌گیری کراتینین سرم، نیتروژن اوره خون یا BUN، و برون‌ده ادراری) ضروری است.
• تعیین سطح خونی: به دلیل پنجره درمانی باریک، پایش سطح خونی دارو برای حفظ غلظت‌های درمانی و جلوگیری از سمیت حیاتی است.
• تنظیم دوز: در صورت افزایش قابل توجه کراتینین (مثلاً بیش از ۳۰ درصد از سطح پایه)، باید دوز دارو کاهش یابد یا موقتاً قطع شود.

۲. افزایش فشار خون

• عارضه شایع: فشار خون بالا یک عارضه جانبی بسیار شایع و وابسته به دوز است که اغلب نیاز به درمان دارویی ضد فشار خون دارد.

نکته کاربردی:

• پایش فشار خون: فشار خون بیمار باید به طور منظم و مکرر کنترل و ثبت شود.
• مدیریت تهاجمی: فشار خون باید به صورت جدی کنترل شود تا از عوارض قلبی-عروقی طولانی مدت جلوگیری شود. مسدودکننده‌های کانال کلسیم (به ویژه آن‌هایی که بر CYP3A4 تأثیر ندارند) ممکن است ترجیح داده شوند.

۳. افزایش خطر عفونت‌ها و بدخیمی‌ها

• عفونت‌های فرصت‌طلب: سرکوب سیستم ایمنی توسط سیکلوسپورین خطر ابتلا به عفونت‌های فرصت‌طلب (مانند ویروس سیتومگال، ویروس اپشتین بار، عفونت‌های قارچی و پنوموسیستیس) را به شدت افزایش می‌دهد.
• بدخیمی‌ها: افزایش خطر ابتلا به نومخروطی‌های لنفوپرولیفراتیو پس از پیوند (PTLD) و همچنین افزایش خطر سرطان‌های پوست (به ویژه در پیوند کلیه) و لنفوم وجود دارد.
• نکته کاربردی: اجرای دقیق پروفیلاکسی (پیشگیری) ضد ویروسی، ضد قارچی و ضد پنوموسیستیس در بیماران پیوندی ضروری است. توصیه به محافظت جدی در برابر آفتاب و غربالگری منظم سرطان پوست نیز باید انجام شود.

۴. نوروتوکسیسیتی (سمیت عصبی)

• علائم عصبی: عوارض عصبی از جمله لرزش، سردرد، پارستزی و در موارد شدید، تشنج، گیجی و آنسفالوپاتی (مانند سندرم آنسفالوپاتی برگشت‌پذیر خلفی یا PRES) ممکن است رخ دهد.
• نکته کاربردی: در صورت بروز لرزش یا سایر علائم عصبی، باید سطح خونی سیکلوسپورین اندازه‌گیری شود و دوز دارو کاهش یابد.

۵. تداخلات دارویی و فرمولاسیون

• تداخلات CYP3A4: به دلیل متابولیسم گسترده توسط آنزیم سی وای پی ۳ آ ۴، تداخل با مهارکننده‌ها و القاکننده‌های این آنزیم (مانند ضد قارچ‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها، داروهای ضد تشنج) می‌تواند سطح دارو را به طور خطرناکی تغییر دهد.
• فرمولاسیون‌ها: تعویض بین فرمولاسیون‌های مختلف سیکلوسپورین (کپسول استاندارد به فرمولاسیون‌های میکرو یا برندهای مختلف) می‌تواند فراهمی زیستی دارو را تغییر دهد و خطر رد پیوند یا سمیت را بالا ببرد. این تعویض‌ها باید با نظارت دقیق و پایش مجدد سطح خونی انجام شود.

مسمومیت سیکلوسپورین و درمان
اوردوز حاد سیکلوسپورین می‌تواند منجر به افزایش شدید عوارض جانبی دارو شود.

علائم اوردوز سیکلوسپورین

اوردوز با تشدید علائم مسمومیت مرتبط است که عبارتند از:

• نفروتوکسیسیتی شدید: نارسایی حاد کلیه (اولیگوری یا آنوری و افزایش شدید کراتینین)
• نوروتوکسیسیتی: تشنج، لرزش شدید، آتاکسی، و کما
• افزایش شدید فشار خون
• اختلالات کبدی: افزایش آنزیم‌های کبدی

درمان مسمومیت سیکلوسپورین

هیچ پادزهر خاصی برای اوردوز سیکلوسپورین وجود ندارد. درمان کاملاً حمایتی است و بر کاهش جذب و مدیریت عوارض تمرکز دارد.

۱. اقدامات حمایتی و کاهش جذب:

• قطع فوری دارو.
• در صورت مصرف خوراکی در ساعات اولیه، می‌توان از زغال فعال برای کاهش جذب گوارشی دارو استفاده کرد.
• حفظ عملکرد قلب و عروق و مدیریت فشار خون.

۲. عدم کارایی دیالیز:

• به دلیل اتصال پروتئینی بسیار بالا (حدود ۹۰ درصد) و توزیع در بافت چربی، همودیالیز یا دیالیز صفاقی در حذف سیکلوسپورین از بدن موثر نیستند.

۳. درمان علامتی و عوارض:

• مدیریت تشنج: استفاده از بنزودیازپین‌ها یا داروهای ضد تشنج دیگر
• کنترل فشار خون: استفاده از داروهای ضد فشار خون مناسب
• حمایت از کلیه: مدیریت دقیق مایعات و الکترولیت‌ها برای حمایت از عملکرد کلیه و در صورت لزوم، دیالیز برای نارسایی حاد کلیه (نه برای حذف دارو)

۴. پایش طولانی مدت:

• به دلیل احتمال تجمع دارو و متابولیت‌ها، پایش سطح خونی سیکلوسپورین و عملکرد کلیه باید برای چند روز پس از اوردوز ادامه یابد.

توصیه های دارویی سیکلوسپورین

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
مدیریت درمان با سیکلوسپورین، به دلیل پنجره درمانی باریک، سمیت بالا (به ویژه کلیوی) و جذب متغیر، نیازمند یک رویکرد پایش و تنظیم دقیق است.

۱. پایش سطح درمانی دارو 

• اهمیت پایش سطح خونی: به دلیل پنجره درمانی باریک و نوسانات شدید جذب، پایش دقیق سطح خونی سیکلوسپورین در خون کامل (سطح دره یا C0) یک الزام حیاتی است.
• اهداف سطح خونی: سطوح هدف بسته به نوع عضو پیوندی، زمان پس از پیوند (فاز القاء یا نگهداری) و رژیم ترکیبی سرکوب ایمنی متفاوت است. این سطوح باید بر اساس پروتکل مرکز پیوند تعیین شوند و معمولاً با گذشت زمان کاهش می‌یابند.
• پایش اولیه و تغییر دوز: سطح خونی باید به طور مکرر (معمولاً حداقل دو بار در هفته در دوره اولیه) و همیشه پس از هرگونه تغییر دوز، تغییر در فرمولاسیون یا شروع/قطع داروی تداخلی اندازه‌گیری شود.

۲. مدیریت سمیت و عوارض جانبی

• سمیت کلیوی (نفروتوکسیسیتی): پایش منظم عملکرد کلیه (کراتینین سرم، نیتروژن اوره خون) در هر ویزیت ضروری است.
• قانون ۳۰ درصد: اگر کراتینین به طور پایدار بیشتر از ۳۰ درصد بالاتر از سطح پایه افزایش یابد (به ویژه در موارد غیر پیوندی)، دوز باید کاهش یابد.
• فشار خون بالا: پایش منظم فشار خون و مدیریت تهاجمی آن با داروهای ضد فشار خون مناسب ضروری است. مسدودکننده‌های کانال کلسیم (به استثنای دیلتیازم و وراپامیل که سطح سیکلوسپورین را افزایش می‌دهند) اغلب ترجیح داده می‌شوند.
• نورو توکسیسیتی: لرزش شایع است. در صورت بروز علائم شدیدتر عصبی (مانند تشنج یا آنسفالوپاتی)، باید فوراً سطح خونی دارو اندازه‌گیری و دوز کاهش یابد.
• عوارض ظاهری: به عوارضی مانند هیپرپلازی لثه و افزایش رشد مو که بر کیفیت زندگی تأثیر می‌گذارند، توجه شود و در صورت نیاز، دوز تنظیم گردد.

۳. مدیریت تداخلات دارویی و فرمولاسیون

• تغییر فرمولاسیون/برند ممنوع: تجویز باید همواره با یک فرمولاسیون (مثلاً میکرو یا استاندارد) و برند ثابت انجام شود. هرگونه تعویض باید تحت نظارت دقیق و با پایش مجدد سطح خونی همراه باشد.
• تداخلات کبدی: قبل از شروع یا قطع هر داروی جدیدی که بر آنزیم سی وای پی ۳ آ ۴ تأثیر می‌گذارد (مانند ضد قارچ‌ها، آنتی‌بیوتیک‌ها، استاتین‌ها)، دوز سیکلوسپورین باید تنظیم و سطح خونی آن به شدت پایش شود.
• تداخلات افزایش پتاسیم: از تجویز همزمان با دیورتیک‌های نگهدارنده پتاسیم یا مکمل‌های پتاسیم، به دلیل خطر هیپرکالمی، باید اجتناب شود.

 توصیه‌های دارویی برای بیمار
به بیماران مصرف کننده سیکلوسپورین باید نکات زیر را برای اطمینان از اثربخشی درمان و کاهش خطر عوارض جانبی آموزش داد:

۱. مصرف صحیح و دقیق دارو

• ثبات زمانی: دارو را هر روز دقیقاً در ساعت معین مصرف کنید (معمولاً دو بار در روز با فاصله ۱۲ ساعت). ثبات در زمان‌بندی برای پایش دقیق سطح خونی ضروری است.
• ثبات روش مصرف: سیکلوسپورین را همیشه به یک روش ثابت (مثلاً همیشه با غذا یا همیشه با معده خالی) مصرف کنید تا جذب یکنواخت آن حفظ شود.
• پرهیز از تغییر برند: هرگز بدون مشورت با پزشک یا داروساز، برند یا نوع کپسول (مثلاً فرمولاسیون میکرو) را تغییر ندهید.
• نحوه مصرف: کپسول‌ها باید به صورت کامل بلعیده شوند و محتویات آن‌ها نباید جویده یا باز شود.

۲. پرهیزهای حیاتی

• منع مصرف گریپ فروت: مصرف گریپ فروت و آب گریپ فروت به طور مطلق ممنوع است، زیرا سطح دارو را به طور خطرناکی بالا می‌برد.
• مکمل‌ها و گیاهان دارویی: قبل از مصرف هرگونه مکمل (به ویژه مکمل‌های پتاسیم) یا فرآورده گیاهی (به ویژه مخمر سنت جان) حتماً با پزشک مشورت کنید.
• واکسن‌های زنده: به دلیل سرکوب سیستم ایمنی، از دریافت واکسن‌های حاوی ویروس زنده خودداری کنید.

۳. آگاهی از علائم هشدار دهنده

• علائم کلیوی: در صورت مشاهده تورم در پاها یا مچ پا، کاهش خروجی ادرار، یا افزایش ناگهانی وزن، فوراً به پزشک اطلاع دهید.
• علائم عصبی: لرزش، سردردهای مداوم یا شدید، و تغییرات ناگهانی در بینایی یا گفتار را گزارش دهید.
• علائم عفونت: در صورت بروز تب، لرز، گلو درد شدید، یا هرگونه علائم غیرمعمول عفونت، فوراً به پزشک مراجعه کنید.
• فشار خون: فشار خون خود را به صورت منظم در منزل کنترل کنید و نتایج را به پزشک گزارش دهید.
• بهداشت دهان: برای جلوگیری از هیپرپلازی لثه، رعایت دقیق بهداشت دهان و دندان و مراجعات منظم به دندانپزشک ضروری است.