الانزاپین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف الانزاپین

الانزاپین یک داروی ضدروان‌پریشی آتیپیک (نسل دوم) است که برای مدیریت طیف وسیعی از اختلالات روان‌پزشکی استفاده می‌شود. این دارو با تعدیل فعالیت دوپامین و سروتونین در مغز عمل می‌کند و در مقایسه با داروهای نسل اول، اثرات مثبت و منفی روان‌پریشی را بهبود می‌بخشد.

موارد مصرف تأیید شده
موارد مصرفی که توسط مراجع بین‌المللی معتبر (مانند سازمان غذا و داروی ایالات متحده) تأیید شده‌اند، شامل موارد زیر است:

۱. اسکیزوفرنی

• توضیحات کاربردی: الانزاپین برای درمان حاد و نگهدارنده اسکیزوفرنی در بزرگسالان و نوجوانان ۱۳ سال به بالا تأیید شده است.
• نکته بالینی: این دارو در کاهش علائم مثبت (مانند هذیان، توهم و اختلال در تفکر) و علائم منفی (مانند بی‌انگیزگی، انزوای اجتماعی و کاهش دامنه هیجانی) مؤثر است. به دلیل نیمه‌عمر مناسب، معمولاً به صورت یک‌بار در روز تجویز می‌شود که به بهبود پیروی بیمار از دستورات درمانی کمک می‌کند. برای درمان نگهدارنده طولانی‌مدت، تزریق عضلانی طولانی‌اثر نیز موجود است.

۲. اختلال دوقطبی نوع یک

توضیحات کاربردی:

• درمان حاد دوره‌های شیدایی یا مختلط: می‌تواند به صورت تک‌درمانی یا در ترکیب با داروهای تثبیت‌کننده خلق مانند لیتیم یا والپروات استفاده شود.
• درمان نگهدارنده: برای جلوگیری از عود دوره‌های شیدایی یا افسردگی در بزرگسالان.
• درمان دوره‌های افسردگی مرتبط با اختلال دوقطبی: در این مورد، الانزاپین به صورت ترکیب ثابت با فلوکستین (یک مهارکننده انتخابی بازجذب سروتونین) تأیید شده است.
• نکته بالینی: در دوره‌های شیدایی حاد، سرعت شروع اثر الانزاپین، به‌ویژه در ترکیب با سایر داروها، می‌تواند بسیار مفید باشد. پایش دقیق تغییرات متابولیک (افزایش وزن، دیس‌لیپیدمی و هیپرگلیسمی) در این بیماران، به‌خصوص در درمان طولانی‌مدت، ضروری است.

۳. درمان بی‌قراری حاد 

• توضیحات کاربردی: تزریق عضلانی کوتاه‌اثر الانزاپین برای درمان سریع بی‌قراری و هیجان حاد مرتبط با اسکیزوفرنی و شیدایی دوقطبی نوع یک در بزرگسالان استفاده می‌شود.
• نکته بالینی: این فرم تزریقی برای کنترل سریع بیمارانی که تهدیدی برای خود یا دیگران هستند، مفید است. قبل از تجویز دوزهای متوالی، باید بیمار از نظر افت فشار خون وضعیتی (ارتوستاتیک) به‌دقت بررسی شود.

۴. افسردگی مقاوم به درمان

• توضیحات کاربردی: الانزاپین در ترکیب ثابت با فلوکستین برای درمان افسردگی مقاوم به درمان در بزرگسالان تأیید شده است. (این مورد برای بیمارانی است که به دو دوره درمان مجزا با داروهای ضدافسردگی با دوز و مدت کافی، پاسخ نداده‌اند.)
• نکته بالینی: استفاده از این ترکیب معمولاً برای تقویت اثر ضدافسردگی در موارد شدید و مقاوم است. دوزهای پایین الانزاپین در این موارد تجویز می‌شود و باید خطر عوارض متابولیک و افزایش وزن مورد توجه قرار گیرد.

موارد مصرف خارج از برچسب 
موارد مصرف خارج از برچسب، کاربردهایی هستند که بر اساس شواهد بالینی و مطالعات علمی در حال انجام یا محدود، توسط پزشکان استفاده می‌شوند، اما به طور رسمی توسط مراجع نظارتی تأیید نشده‌اند. استفاده از این موارد به قضاوت بالینی پزشک بستگی دارد.

۱. علائم روان‌پریشی و بی‌قراری در زوال عقل 

• توضیحات کاربردی: در بیماران مسن مبتلا به زوال عقل (دمانس) برای مدیریت علائم پرخاشگری، روان‌پریشی و بی‌قراری استفاده می‌شود.
• نکته بالینی حیاتی: با وجود اثربخشی، سازمان‌های نظارتی بین‌المللی هشدار جدی در مورد افزایش خطر مرگ و میر و حوادث عروق مغزی (مانند سکته مغزی) در بیماران مسن مبتلا به روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل که با داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک درمان می‌شوند، صادر کرده‌اند. لذا، تجویز آن باید با احتیاط فراوان و تنها زمانی انجام شود که منافع آن بر خطرات احتمالی برتری داشته باشد و سایر مداخلات غیردارویی ناموفق باشند. دوزهای پایین شروع و افزایش آهسته توصیه می‌شود.

۲. اختلالات خوردن (مانند بی‌اشتهایی عصبی)

• توضیحات کاربردی: برای کمک به افزایش وزن و کاهش اضطراب و افکار وسواسی مرتبط با غذا در برخی از بیماران مبتلا به بی‌اشتهایی عصبی استفاده شده است.
• نکته بالینی: از آنجایی که افزایش وزن یکی از عوارض جانبی رایج الانزاپین است، این اثر می‌تواند در بیمارانی که به‌شدت وزن خود را از دست داده‌اند، یک مزیت درمانی محسوب شود. با این حال، باید جزئی از یک برنامه درمانی جامع باشد.

۳. اختلال وسواس جبری

• توضیحات کاربردی: به عنوان یک عامل کمکی در بیمارانی که به داروهای مهارکننده بازجذب سروتونین (SRIs) پاسخ کافی نداده‌اند، استفاده می‌شود.
• نکته بالینی: در موارد مقاوم به درمان، افزودن یک دوز پایین الانزاپین می‌تواند به تقویت اثرات داروی اصلی کمک کند، اگرچه شواهد قطعی کمتری نسبت به موارد تأیید شده دارد.

۴. اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه

• توضیحات کاربردی: گاهی برای هدف قرار دادن علائم خاصی مانند فلاش‌بک‌های شدید، کابوس‌ها، یا بی‌قراری مرتبط با اختلال استرس پس از سانحه استفاده می‌شود.
• نکته بالینی: در این موارد، معمولاً به دلیل اثرات آرام‌بخش و توانایی آن در بهبود خواب تجویز می‌شود و یک خط اول درمان محسوب نمی‌شود.

ملاحظات ضروری برای پزشکان

• پایش متابولیک: الانزاپین دارای بالاترین خطر متابولیک در بین داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک است. پزشک موظف است قبل از شروع درمان و به صورت دوره‌ای در طول درمان، قند خون ناشتا، پروفایل چربی (کلسترول و تری‌گلیسیرید) و وزن بیمار را به دقت پایش کند.
• افت فشار خون وضعیتی: به خصوص در شروع درمان و در بیماران مسن، پایش فشار خون هنگام تغییر وضعیت از حالت نشسته به ایستاده برای جلوگیری از زمین خوردن، حیاتی است.
• سندرم بدخیم نورولپتیک و دیسکینزی دیررس: علائم این دو عارضه نادر اما جدی باید به طور منظم بررسی شوند. در صورت مشاهده، قطع سریع دارو ضروری است.

مکانیسم اثر الانزاپین

الانزاپین یک داروی ضدروان‌پریشی آتیپیک (نسل دوم) است که به طور گسترده در درمان اختلالاتی مانند اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی استفاده می‌شود. الانزاپین یک عامل چندگیرنده‌ای است که اثرات درمانی و عوارض جانبی آن از طریق میل ترکیبی متفاوت به گیرنده‌های مختلف در سیستم عصبی مرکزی حاصل می‌شود:

آنتاگونیست سروتونین و دوپامین:

• مهارکنندگی گیرنده ۵-هیدروکسی‌تریپتامین ۲A (5HT2A) (سروتونین): این ویژگی، که در داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک برجسته است، با اثر مهارکنندگی گیرنده دوپامین نوع ۲ (D_2) ترکیب می‌شود.
• این تعادل بین آنتاگونیسم سروتونین و دوپامین، اساس مکانیسم اثر آن را تشکیل می‌دهد. اعتقاد بر این است که اثر مهاری قوی‌تر بر 5HT2A نسبت به D_2 در مسیرهای مزولیمبیک و قشر مغز، علاوه بر کاهش علائم مثبت (مانند هذیان)، به بهبود علائم منفی و شناختی اسکیزوفرنی نیز کمک می‌کند.
• همچنین، این نسبت سبب می‌شود که الانزاپین عوارض جانبی خارج هرمی (EPS) کمتری نسبت به داروهای ضدروان‌پریشی نسل اول ایجاد کند، زیرا اثر مهاری آن بر D_2 در مسیر نیگروستریاتال (مسئول حرکت) کمتر است.

میل ترکیبی به سایر گیرنده‌ها:

• آنتاگونیست گیرنده هیستامین نوع ۱ (H_1): این اثر قوی یکی از دلایل اصلی سدیشن (آرام‌بخشی) و افزایش وزن قابل توجه مرتبط با الانزاپین است.
• آنتاگونیست گیرنده آلفا-۱ آدرنرژیک (alpha_1): مهار این گیرنده‌ها می‌تواند منجر به افت فشار خون وضعیتی (ارتوستاتیک) شود، به‌خصوص در شروع درمان و افزایش دوز.
• آنتاگونیست گیرنده موسکارینی نوع ۱ تا ۵ (M_1-M_5): این عمل ضد کولینرژیک (آنتی‌کولینرژیک) می‌تواند منجر به عوارض جانبی مانند خشکی دهان، یبوست، تاری دید و گیجی شود.

فارماکوکینتیک الانزاپین

جذب

• راه خوراکی: به خوبی از دستگاه گوارش جذب می‌شود.
• پیک غلظت پلاسمایی: معمولاً تقریباً ۵ تا ۸ ساعت پس از مصرف خوراکی رخ می‌دهد.
• زیست‌فراهمی: تحت تأثیر غذا قرار نمی‌گیرد، اگرچه سرعت جذب ممکن است کمی کند شود. تزریق عضلانی آن برای درمان بی‌قراری حاد، پیک غلظت پلاسمایی را طی ۱۵ تا ۴۵ دقیقه ایجاد می‌کند.

توزیع

• اتصال به پروتئین: تقریباً ۹۳٪ به پروتئین‌های پلاسما، عمدتاً آلبومین و آلفا-۱ اسید گلیکوپروتئین، متصل می‌شود.
• حجم توزیع: الانزاپین حجم توزیع بالایی دارد، به این معنی که به طور گسترده‌ای در بافت‌ها، از جمله سیستم عصبی مرکزی، توزیع می‌شود.

متابولیسم

• مسیر اصلی: الانزاپین به طور گسترده در کبد، عمدتاً از طریق دو مسیر، متابولیزه می‌شود:
• گلوکورونیداسیون (به طور مستقیم یا پس از هیدروکسیلاسیون): این مسیر، مسیر اصلی حذف است.
• اکسیداسیون توسط سیتوکروم P450 (به ویژه ایزوآنزیم‌های ۱A۲ و ۲D۶): ایزوآنزیم ۱A۲ نقش اصلی را در متابولیسم فعال الانزاپین ایفا می‌کند.

اثرات بالینی متابولیسم:

• تداخلات دارویی: مهار یا القاء کننده های قوی CYP1A2 می‌توانند بر غلظت پلاسمایی الانزاپین تأثیر بگذارند. به عنوان مثال، داروهایی مانند فلووکسامین (مهارکننده CYP1A2) یا سیگار کشیدن (القاکننده CYP1A2) می‌توانند به ترتیب غلظت الانزاپین را افزایش یا کاهش دهند، که مستلزم تنظیم دوز است.
• متابولیت‌ها: متابولیت‌های اصلی فعال نیستند.

حذف

• نیمه‌عمر حذف: نیمه‌عمر آن متغیر است اما معمولاً در حدود ۲۱ تا ۵۴ ساعت (متوسط حدود ۳۰ ساعت) است. این نیمه‌عمر نسبتاً طولانی امکان دوزبندی یک‌بار در روز را فراهم می‌کند.
• مسیر دفع: حدود ۵۷٪ از دوز از طریق ادرار و ۳۰٪ از طریق مدفوع دفع می‌شود، که بیشتر به صورت متابولیت است.

نکات خاص جمعیتی:

• سالمندان: ممکن است نیمه‌عمر حذف طولانی‌تر و کلیرانس کمتری داشته باشند، که معمولاً نیاز به دوزهای پایین‌تر اولیه دارد.
• اختلال عملکرد کبد: از آنجایی که الانزاپین عمدتاً در کبد متابولیزه می‌شود، اختلال متوسط تا شدید کبد می‌تواند کلیرانس را کاهش دهد و نیاز به احتیاط و کاهش دوز دارد.

منع مصرف الانزاپین

موارد منع مصرف در بیماری‌ها
تنها منع مصرف مطلق الانزاپین در بیماری‌ها، وجود موارد زیر است:

حساسیت مفرط:

• بیمارانی که سابقه واکنش‌های حساسیت مفرط شناخته شده به الانزاپین یا هر یک از اجزای فرمولاسیون آن را دارند، نباید از این دارو استفاده کنند. واکنش‌ها ممکن است شامل بثورات جلدی، خارش، کهیر یا سایر علائم آنافیلاکسی باشند.
• علاوه بر منع مصرف مطلق، احتیاط‌های جدی و موارد منع مصرف نسبی متعددی وجود دارند که تجویز الانزاپین را در شرایط زیر نیازمند ارزیابی دقیق سود و زیان می‌کند:

گلوکوم با زاویه بسته :

• به دلیل خواص آنتی‌کولینرژیک (ضد کولینرژیک) الانزاپین، این دارو می‌تواند منجر به اتساع مردمک (میدریازیس) شود که ممکن است در بیماران مبتلا به گلوکوم با زاویه بسته کنترل نشده، باعث افزایش فشار داخل چشم و تشدید بیماری شود. استفاده از آن در این بیماران توصیه نمی‌شود مگر با احتیاط فراوان و پایش چشم‌پزشکی.

روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل:

• استفاده از الانزاپین و سایر داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک در بیماران مسن مبتلا به روان‌پریشی ناشی از زوال عقل منع مصرف جدی دارد. این داروها با افزایش خطر مرگ و میر و حوادث عروق مغزی (مانند سکته مغزی) در این جمعیت همراه هستند. پزشکان باید قبل از تجویز، خطرات را در برابر منافع بالقوه سبک و سنگین کنند.

سابقه ایلئوس فلج‌کننده:

• به دلیل اثرات آنتی‌کولینرژیک، الانزاپین می‌تواند تحرک دستگاه گوارش را کاهش دهد و در بیماران با سابقه ایلئوس فلج‌کننده یا احتباس ادراری شدید، باید با احتیاط فراوان استفاده شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

بارداری:

• انجام کامل نشده: مطالعات کافی و کنترل‌شده‌ای در مورد استفاده از الانزاپین در زنان باردار برای تعیین خطر وجود ندارد. در طبقه‌بندی‌های خطر بارداری، الانزاپین معمولاً در گروه C قرار می‌گیرد (در حیوانات خطر نشان داده شده است، اما اطلاعات انسانی در دسترس نیست).
• توصیه بالینی: الانزاپین تنها زمانی باید در دوران بارداری استفاده شود که منفعت بالقوه آن، خطر احتمالی برای جنین را توجیه کند.
• نکته حیاتی برای پزشکان: نوزادانی که در سه ماهه سوم بارداری در معرض داروهای ضدروان‌پریشی قرار گرفته‌اند، در معرض خطر علائم خارج هرمی (EPS) یا علائم ترک پس از تولد قرار دارند. این علائم شامل آژیتاسیون، لرزش، هیپوتونی یا هیپرتونی، خواب‌آلودگی، دیسترس تنفسی و مشکلات تغذیه‌ای است. در صورت تجویز در سه ماهه سوم، نوزاد باید به‌دقت تحت نظر باشد.

شیردهی :

• توزیع در شیر مادر: الانزاپین در شیر مادر ترشح می‌شود.
• توصیه بالینی: با توجه به احتمال بروز عوارض جانبی جدی در نوزاد شیرخوار، از جمله سدیشن و اختلالات حرکتی، پزشکان باید تصمیم بگیرند که یا شیردهی را قطع کنند یا مصرف دارو را متوقف سازند (با در نظر گرفتن اهمیت دارو برای مادر). در صورت ادامه شیردهی، پایش نوزاد از نظر خواب‌آلودگی یا سایر عوارض ضروری است.

موارد منع مصرف در کودکان و نوجوانان

کودکان زیر ۱۳ سال:

• ایمنی و اثربخشی الانزاپین در کودکان و نوجوانان زیر ۱۳ سال برای درمان اسکیزوفرنی یا اختلال دوقطبی ثابت نشده است، بنابراین مصرف آن در این گروه سنی منع مصرف دارد.

نوجوانان (۱۳ تا ۱۷ سال):

• استفاده از الانزاپین برای اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی در نوجوانان مجاز است. با این حال، استفاده در این جمعیت با خطر افزایش وزن و دیس‌لیپیدمی (اختلالات چربی خون) به‌ویژه بیشتری همراه است و باید با احتیاط فراوان و پایش دقیق پارامترهای متابولیک صورت گیرد.

عوارض جانبی الانزاپین

عوارض جانبی بسیار شایع

این عوارض در بیش از ۱۰ درصد از بیماران رخ می‌دهند و مهم‌ترین آنها شامل موارد زیر هستند:

• افزایش وزن: شیوع بسیار بالا، به ویژه در شروع درمان. این دارو بالاترین پتانسیل را برای افزایش وزن در میان داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک دارد.
• خواب‌آلودگی (سدیشن): بسیار شایع، به خصوص در ابتدای درمان.
• خشکی دهان: بسیار شایع.
• افزایش پرولاکتین خون (هیپرپرولاکتینمی): افزایش بدون علامت یا علامت‌دار پرولاکتین در خون.
• افزایش آنزیم‌های کبدی (آلکالین فسفاتاز یا ترانس‌آمینازها): معمولاً موقتی و بدون علامت بالینی.
• سرگیجه
• ضعف و سستی (آستنی)

عوارض جانبی شایع

این عوارض در ۱ تا ۹.۹ درصد از بیماران مشاهده می‌شوند و شامل موارد زیر هستند:

عوارض متابولیک و قلبی-عروقی:

• دیس‌لیپیدمی (اختلالات چربی خون): شامل افزایش سطوح کلسترول تام، کلسترول LDL و تری‌گلیسیرید.
• افزایش سطح گلوکز خون: افزایش قند خون و احتمال بروز دیابت ملیتوس تیپ ۲.
• افت فشار خون وضعیتی (ارتوستاتیک): به خصوص در اوایل درمان، که می‌تواند منجر به سقوط شود.
• ادم محیطی (تورم اندام‌ها): احتباس مایعات.

عوارض گوارشی و آنتی‌کولینرژیک:

• یبوست: به دلیل اثرات ضد کولینرژیک.
• افزایش اشتها

عوارض عصبی و حرکتی:

• لرزش (ترمور)
• آکاتیزیا (بی‌قراری حرکتی): نیاز به حرکت مداوم.
• واکنش‌های خارج هرمی: علائمی مانند دیستونی، پارکینسونیسم و دیسکینزی.
• تغییرات شناختی: مانند فراموشی یا مشکل در تمرکز.

سایر عوارض شایع:

• نوتروپنی: کاهش تعداد نوتروفیل‌های خون، به ویژه در دوزهای بالا.

عوارض جانبی غیرشایع

این عوارض در ۰.۱ تا ۰.۹ درصد از بیماران دیده می‌شوند:

• لکوپنی: کاهش کلی گلبول‌های سفید خون.
• برادی‌کاردی: کاهش ضربان قلب.
• حساسیت به نور (فتوسنسیتیویته): افزایش واکنش پوست به نور خورشید.
• ریزش مو (آلوپسی)
• تشنج: به ویژه در بیمارانی با سابقه قبلی یا عوامل خطر تشنج.
• ترومبوآمبولی وریدی (VTE): تشکیل لخته‌های خونی در وریدها.

عوارض جانبی نادر و بسیار نادر

این عوارض بسیار کم مشاهده می‌شوند اما می‌توانند جدی و تهدیدکننده حیات باشند:

• پانکراتیت: التهاب لوزالمعده.
• سندرم بدخیم نورولپتیک: یک عارضه نادر اما اورژانسی با تب، سفتی عضلات و تغییر وضعیت روانی.
• دیابت ملیتوس با کتواسیدوز یا کما: به عنوان پیامد افزایش شدید قند خون.
• واکنش دارویی همراه با ائوزینوفیلی و علائم سیستمیک (DRESS): یک واکنش حساسیتی شدید و بالقوه کشنده.
• هپاتیت و زردی: آسیب شدید کبدی.

تداخلات دارویی الانزاپین

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP1A2
• تشدید اثرات آنتی کولینرژیک
• تشدید اثرات تضعیف‌کننده CNS
• کاهش اثرات مرکزی هیستامین
• آنتاگونیست دوپامین
• تشدید اثرات اکستراپیرامیدال
• تشدید هایپرگلایسمی
• اثرات هیپر پرولاکتینمی (ضعیف)
• تشدید اثرات کاهنده فشارخون
• کاهش آستانه تشنج

تداخلات رده X (پرهیز):

آکلیدینیوم، آزلاستین (نازال)، بنزودیازپین ها، بروموپرید، بروم پریدول، سیمتروپیوم، الوکسادولین، فکسینیدازول، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، ایپراتروپیوم، لوسولپیرید، متوکلوپرامید، اورفنادرین، اوکساتومید، اوکسوممازین، پارالدهید، پیموزاید، پیریبدیل، پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات، روفناسین، سولپیرید، تالیدومید، تیوتروپیوم، اومکلیدینیوم

کاهش اثرات داروها توسط الانزاپین:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز، آمفتامین‌ها، داروهای ضد دیابت، داروهای ضد پارکینسون (آگونیست دوپامین)، پروکاینتیک، گوانتیدین، ایتوپراید، لوسولپیرید، نیتروگلیسیرین، پیریبدیل، کیناگولید، سکرتین

کاهش اثرات الانزاپین توسط داروها:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز، فرآورده‌های ترکیبی ضدویروس هپاتیت سی، بروکلی، ماری‌جوانا (شاهدانه)، کاربامازپین، القاکننده‌های CYP1A2 (ضعیف و متوسط)، لیتیم، پیریبدیل، ریفامپین، ریتوناویر، تنباکو (دود کردن)، فرآورده‌های والپروات

افزایش اثرات داروها توسط الانزاپین:

الکل (اتیل)، آمیفاپپریدین، داروهای آنتی کولینرژیک، آزلاستین (نازال)، بنزودیازپین ها، بلونانسرین، برکسانولون، بوپرنورفین، سیمتروپیوم، کلاریترومایسین، کلوزاپین، تضعیف‌کننده‌های CNS، الوکسادولین، فلوپنتیکسول، گلوکاگون، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، هالوپریدول، آیوهگزول، آیومپرول، آیوپامیدول، مکوئیتازین، متوتری‌مپرازین، متیل‌فنیدات، متی‌روسین، میرابگرون، آگونیست های اپیوئید، اورفنادرین، اکسی کدون، پارالدهید، پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات، ضدافسردگی‌های طولانی کننده QT (با خطر متوسط)، مهارکننده‌های کیناز طولانی کننده QT (با خطر متوسط)، راموسترون، روفناسین، ساکوئیناویر، مهارکننده‌های انتخابی باز جذب سروتونین، داروهای سروتونرژیک (با خطر بالا)، سولپیرید، سوورکسانت، تالیدومید، دیورتیک های تیازیدی و شبه تیازیدی، تیوتروپیوم، توپیرامات، زولپیدم

افزایش اثرات الانزاپین توسط داروها:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز (مرکزی)، آکلیدینیوم، آلیزاپرید، آمیسولپرید (تزریقی)، داروهای کاهنده فشارخون، فرآورده‌های حاوی سم بوتولینوم، بریمونیدین (موضعی)، بروموپرید، بروم پریدول، بوپروپیون، کانابیدیول، ماری‌جوانا (شاهدانه)، سریتینیب، کلرال بتائین، کلرمتیازول، کلرفنسین کاربامات، مهارکننده‌های CYP1A2 (متوسط و قوی)، دیوتترابنازین، دایمتیندن (موضعی)، دوکسیلامین، درونابینول، اسکتامین، فکسینیدازول، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، هیدروکسی‌زین، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، گیاه کاوا، لاموترژین، لمبورکسانت، لیتیم، منیزیم سولفات، متوتری‌مپرازین، متیل‌فنیدات، متوکلوپرامید، متی‌روسین، میانسرین، مینوسیکلین (سیستمیک)، نابیلون، اندانسترون، اوکساتومید، اوکسوممازین، پنتامیدین (سیستمیک)، پرامپانل، پیموزاید، پراملینتید، داروهای طولانی کننده فاصله QT (با بالاترین خطر)، داروهای ضد سایکوز طولانی کننده فاصله QT (با خطر متوسط)، آنتی آریتمی های کلاس IC طولانی کننده QT (با خطر متوسط)، داروهای متفرقه طولانی کننده QT (با خطر متوسط)، مهارکننده‌های متوسط CYP3A4 طولانی کننده QT (با خطر متوسط)، آنتی‌بیوتیک‌های کینولونی طولانی کننده QT (با خطر متوسط)، روفینامید، داروهای سروتونرژیک (با خطر بالا)، سدیم اکسیبات، تترابنازین، تتراهیدروکانابینول، تتراهیدروکانابینول وکانابیدیول، تری‌مپرازین، اومکلیدینیوم، وریکونازول
 

تداخلات دارویی مهم الانزاپین

تداخلات دارویی الانزاپین معمولاً از طریق تأثیر بر متابولیسم کبدی یا تشدید اثرات فارماکودینامیک (مانند سدیشن یا افت فشار خون) رخ می‌دهند:

الف) داروهای مؤثر بر غلظت پلاسمایی الانزاپین

این داروها با تغییر سرعت متابولیسم الانزاپین در کبد (از طریق آنزیم CYP1A2)، غلظت آن را در خون افزایش یا کاهش می‌دهند:

کاهش غلظت الانزاپین (کاهش اثر درمانی):

کاربامازپین:

• یک القاکننده قوی متابولیسم کبدی (CYP1A2) است و می‌تواند به طور قابل توجهی غلظت الانزاپین را در پلاسما کاهش دهد.
• نوع تداخل: فارماکوکینتیک (کاهش غلظت).

ریفامپین:

• یک القاکننده قوی CYP450 است و به همین طریق غلظت الانزاپین را کاهش می‌دهد.
• نوع تداخل: فارماکوکینتیک (کاهش غلظت).

افزایش غلظت الانزاپین (افزایش خطر عوارض جانبی):

فلووکسامین:

• یک مهارکننده قوی CYP1A2 است و می‌تواند غلظت الانزاپین را به میزان قابل توجهی افزایش دهد، که خطر مسمومیت و عوارض جانبی را بالا می‌برد.
• نوع تداخل: فارماکوکینتیک (افزایش غلظت).

سیپروفلوکساسین:

• یک مهارکننده متوسط CYP1A2 است و می‌تواند سطح الانزاپین را کمی افزایش دهد.
• نوع تداخل: فارماکوکینتیک (افزایش غلظت).

ب) تداخلات با تشدید عوارض جانبی

این داروها اثرات جانبی مشترکی با الانزاپین دارند و مصرف همزمان آنها می‌تواند این عوارض را تشدید کند:

تشدید آرام‌بخشی (سدیشن) و ضعف تنفسی:

• داروهای مضعف دستگاه عصبی مرکزی: شامل بنزودیازپین‌ها (مانند دیازپام، لورازپام)، الکل، باربیتورات‌ها و داروهای ضددرد مخدر (اوپیوئیدها). مصرف همزمان این داروها با الانزاپین به شدت خطر خواب‌آلودگی شدید، سرکوب تنفسی و کما را افزایش می‌دهد.
• نوع تداخل: فارماکودینامیک (افزایش اثر مضعف).

تشدید افت فشار خون وضعیتی:

• داروهای کاهنده فشار خون و داروهای ادرارآور (دیورتیک‌ها): مصرف همزمان این داروها با الانزاپین، خطر افت فشار خون وضعیتی را به طور چشمگیری افزایش می‌دهد.
• نوع تداخل: فارماکودینامیک (افزایش اثر کاهنده فشار خون).

تشدید عوارض آنتی‌کولینرژیک:

• داروهای آنتی‌کولینرژیک دیگر: شامل برخی از داروهای ضد پارکینسون (مانند تری‌هگزی‌فنیدیل)، آنتی‌هیستامین‌های نسل اول (مانند دیفن‌هیدرامین) و ضدافسردگی‌های سه‌حلقه‌ای. مصرف همزمان این داروها خطر عوارضی مانند یبوست شدید، احتباس ادراری و تاری دید را افزایش می‌دهد.
• نوع تداخل: فارماکودینامیک (افزایش اثر آنتی‌کولینرژیک).

تشدید عوارض متابولیک:

• داروهای دیگری که باعث افزایش قند خون می‌شوند: مانند برخی از داروهای ایدز (مهارکننده‌های پروتئاز).
• نوع تداخل: فارماکودینامیک (افزایش خطر هیپرگلیسمی و دیابت).

تداخل با غذا

• غذا: جذب الانزاپین توسط غذا تحت تأثیر قرار نمی‌گیرد. می‌توان آن را با غذا یا بدون غذا مصرف کرد.

نیکوتین و سیگار کشیدن:

• دود سیگار یک القاکننده قوی CYP1A2 است. سیگار کشیدن باعث افزایش کلیرانس (حذف) الانزاپین و کاهش غلظت آن در پلاسما می‌شود.
• توصیه بالینی: بیماران سیگاری ممکن است به دوزهای بالاتری از الانزاپین نیاز داشته باشند. اگر بیمار سیگار کشیدن را شروع یا متوقف کند، باید دوز دارو تنظیم شود و پایش بالینی انجام گیرد.

تداخل در آزمایشات
الانزاپین به‌طور مستقیم در نتایج آزمایش‌های رایج آزمایشگاهی تداخلی ایجاد نمی‌کند، اما اثرات فارماکولوژیک آن بر بدن باعث تغییراتی در نتایج آزمایشگاهی می‌شود که پزشک باید از آنها آگاه باشد:

گلوکز خون و هموگلوبین A1c:

• الانزاپین می‌تواند باعث افزایش قند خون و سطح A1c شود. این تغییر در بیماران در معرض خطر یا در طولانی‌مدت می‌تواند به تشخیص دیابت ملیتوس منجر شود.

پروفایل لیپید (چربی):

• الانزاپین معمولاً باعث افزایش تری‌گلیسیریدها و کلسترول LDL و تام می‌شود.

آنزیم‌های کبدی:

• افزایش گذرا و بدون علامت در سطوح ترانس‌آمینازها (مانند AST و ALT) ممکن است رخ دهد. در صورت افزایش شدید، باید علت بررسی شود.

پرولاکتین:

• الانزاپین می‌تواند باعث افزایش پرولاکتین شود، که ممکن است در آزمایش‌های خون قابل مشاهده باشد، هرچند این اثر در مقایسه با برخی دیگر از داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک خفیف‌تر است.

هشدار ها الانزاپین

هشدارهای مهم و مدیریت اوردوز الانزاپین
برای اطمینان از ایمنی بیمار و جلوگیری از عوارض جدی، پزشکان باید از هشدارهای جعبه‌ای و احتیاط‌های کلیدی مرتبط با مصرف الانزاپین آگاه باشند. همچنین، مدیریت اوردوز این دارو نیازمند پروتکل‌های اورژانسی دقیق است.

۱. هشدارهای مهم و کاربردی الانزاپین

این داروی ضدروان‌پریشی آتیپیک دارای چندین هشدار جدی است که باید به‌دقت رعایت و با بیمار مطرح شوند:

الف) هشدارهای جعبه‌ای

۱. افزایش خطر مرگ و میر در سالمندان مبتلا به روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل:

• مصرف الانزاپین در بیماران مسن مبتلا به روان‌پریشی ناشی از زوال عقل (دمانس) با افزایش خطر مرگ و میر همراه است. بیشتر مرگ و میرها ناشی از نارسایی قلبی-عروقی (مانند نارسایی قلبی و مرگ ناگهانی قلبی) و عفونت‌ها (به ویژه ذات‌الریه) بوده‌اند.
• توصیه بالینی: الانزاپین برای درمان روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل تأیید نشده است و تجویز آن در این جمعیت باید با احتیاط فراوان و تنها در صورت برتری منافع بر خطرات صورت گیرد.

۲. افزایش خطر حوادث عروق مغزی (سکته مغزی):

• در همان جمعیت بیماران سالمند مبتلا به روان‌پریشی ناشی از زوال عقل، افزایش خطر حوادث عروق مغزی، از جمله سکته‌های مغزی کشنده و غیرکشنده، مشاهده شده است.
• توصیه بالینی: در صورت شک به یک حادثه عروق مغزی، باید دارو قطع و بیمار سریعاً تحت مراقبت‌های تخصصی قرار گیرد.

ب) هشدارهای متابولیک

۳. تغییرات متابولیک جدی:

• داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک، از جمله الانزاپین، با تغییرات متابولیک گسترده و خطرناکی همراه هستند که شامل هیپرگلیسمی (قند خون بالا)، دیس‌لیپیدمی (اختلالات چربی خون) و افزایش وزن می‌شوند.
• توصیه بالینی: الانزاپین در مقایسه با سایر آتیپیک‌ها، بالاترین پتانسیل را برای افزایش وزن و تغییرات متابولیک دارد. قبل از شروع درمان و به‌صورت منظم (مانند ۳ ماه پس از شروع و سپس سالانه)، باید پارامترهای زیر پایش شوند:

1. وزن بیمار و شاخص توده بدنی (BMI)
2. گلوکز خون ناشتا یا هموگلوبین A1c
3. پروفایل چربی خون (کلسترول تام، تری‌گلیسیرید، و LDL و HDL)

ج) سایر هشدارهای مهم

۴. سندرم بدخیم نورولپتیک (NMS):

• این یک عارضه جانبی نادر اما کشنده است که با داروهای ضدروان‌پریشی، از جمله الانزاپین، مرتبط است. علائم آن شامل هیپرپیرکسی (تب شدید)، سفتی عضلانی، وضعیت روانی تغییر یافته و بی‌ثباتی دستگاه عصبی خودکار (مانند بی‌نظمی در ضربان قلب یا فشار خون) است.
• توصیه بالینی: در صورت تشخیص یا شک به سندرم بدخیم نورولپتیک، باید فوراً الانزاپین قطع و اقدامات حمایتی و درمانی تهاجمی صورت گیرد.

۵. دیسکینزی دیررس:

• این سندرم پتانسیل برگشت‌ناپذیری دارد و با حرکات غیرارادی، ریتمیک و غالباً دهانی-صورتی مشخص می‌شود. خطر بروز با طول دوره درمان و دوز تجمعی افزایش می‌یابد.
• توصیه بالینی: در صورت بروز علائم دیسکینزی دیررس، باید دوز الانزاپین کاهش یابد یا قطع شود.

۶. افت فشار خون وضعیتی:

• الانزاپین به دلیل اثرات آنتاگونیستی آلفا-۱ آدرنرژیک خود می‌تواند باعث افت فشار خون وضعیتی، سرگیجه و تپش قلب شود، که به ویژه در شروع درمان و در بیماران مسن یا بیماران قلبی-عروقی، خطر سقوط (زمین خوردن) را افزایش می‌دهد.
• توصیه بالینی: بیماران باید به‌آرامی تغییر وضعیت دهند و پایش فشار خون وضعیتی در روزهای اول درمان ضروری است.

۷. کاهش آستانه تشنج:

• الانزاپین می‌تواند آستانه تشنج را کاهش دهد.
• توصیه بالینی: در بیماران با سابقه تشنج یا شرایطی که آستانه تشنج را کاهش می‌دهند (مانند زوال عقل، آسیب مغزی، یا مصرف همزمان داروهای کاهنده آستانه تشنج)، باید با احتیاط استفاده شود.

۲. اوردوز الانزاپین و مدیریت درمانی
اوردوز الانزاپین می‌تواند یک وضعیت تهدیدکننده حیات باشد و نیازمند مدیریت اورژانسی و حمایتی است.

الف) علائم و نشانه‌های اوردوز

علائم رایج اوردوز الانزاپین شامل موارد زیر است:

• علائم عصبی مرکزی: خواب‌آلودگی شدید، تاری دید، تاکی‌کاردی (افزایش ضربان قلب)، تنگی نفس، هیپوتونی (کاهش تون عضلانی)، و علائم آنتی‌کولینرژیک (مانند خشکی دهان شدید، تاری دید و یبوست).
• علائم جدی‌تر: دلیریوم (هذیان)، تشنج، دپرسیون تنفسی، کما و آریتمی‌های قلبی.
• علامت مشخصه: شایع‌ترین علائم گزارش‌شده، تاکی‌کاردی و خواب‌آلودگی بوده‌اند.

ب) مدیریت و درمان اوردوز

هیچ پادزهر (آنتی‌دوت) خاصی برای اوردوز الانزاپین وجود ندارد. درمان به‌طور کامل حمایتی و علامتی است و باید در محیط بیمارستانی انجام شود:

۱. پایش و تثبیت:

• کنترل راه‌های هوایی، تنفس و گردش خون (ABC): حفظ راه هوایی باز و حمایت تنفسی (تهویه مکانیکی در صورت لزوم).
• پایش مداوم قلبی: ارزیابی مستمر ریتم قلبی و فشار خون.

۲. کاهش جذب دارو:

• زغال فعال: در صورت مصرف اخیر (معمولاً ظرف ۱ تا ۲ ساعت) و اگر بیمار کاملاً هوشیار و قادر به محافظت از راه هوایی خود باشد، ممکن است دوزهای مکرر زغال فعال تجویز شود. القای استفراغ توصیه نمی‌شود.

۳. اقدامات حمایتی علامتی:

• افت فشار خون: باید با مایعات داخل وریدی (وریدی) و/یا داروهای وازوپرسور (به استثنای آدرنالین یا دوپامین، زیرا مهار آلفا آدرنرژیک الانزاپین ممکن است باعث افت بیشتر فشار خون شود) مدیریت شود.
• علائم آنتی‌کولینرژیک شدید: در صورت وجود علائم تهدیدکننده حیات آنتی‌کولینرژیک مرکزی (مانند دلیریوم شدید)، ممکن است استفاده از فیزوستیگمین توسط برخی از متخصصان سم‌شناسی مورد توجه قرار گیرد، اما باید با احتیاط فراوان و تحت پایش قلبی دقیق انجام شود.
• تشنج: تشنج باید با بنزودیازپین‌ها درمان شود.

۴. دیالیز:

• همودیالیز در حذف الانزاپین مؤثر نیست، زیرا دارو به شدت به پروتئین‌ها متصل است.

توصیه های دارویی الانزاپین

۱. توصیه‌های دارویی ویژه بیمار
هنگام تجویز الانزاپین، پزشک باید نکات زیر را با زبان ساده به بیمار توضیح دهد:

نحوه مصرف دارو:

• زمان مصرف: الانزاپین معمولاً یک بار در روز مصرف می‌شود. توصیه می‌شود که دارو را شب‌ها قبل از خواب مصرف کنید، زیرا می‌تواند باعث خواب‌آلودگی شدید شود.
• غذا: دارو را می‌توان با غذا یا بدون غذا مصرف کرد.
• قطع مصرف: هرگز دارو را خودسرانه و ناگهانی قطع نکنید، حتی اگر احساس بهبودی کردید. قطع ناگهانی می‌تواند منجر به علائم ترک (مانند تهوع، استفراغ، تعریق و بازگشت علائم بیماری) شود. هرگونه تغییر در دوز باید تحت نظر پزشک باشد.

مدیریت عوارض جانبی رایج:

• خواب‌آلودگی و سرگیجه: این دارو می‌تواند باعث خواب‌آلودگی، به‌ویژه در شروع درمان، شود. از رانندگی یا کار با ماشین‌آلات سنگین تا زمانی که از تأثیر دارو بر هوشیاری خود مطمئن نشده‌اید، خودداری کنید.
• افزایش وزن و مشکلات متابولیک: احتمال افزایش وزن قابل توجه و تغییرات در قند و چربی خون وجود دارد. برای پیشگیری، باید یک رژیم غذایی متعادل و ورزش منظم را دنبال کنید.
• افت فشار خون: برای جلوگیری از سرگیجه یا افتادن در هنگام بلند شدن، باید به‌آرامی از حالت نشسته یا خوابیده بلند شوید.
• خشکی دهان و یبوست: برای رفع خشکی دهان از آدامس بدون قند یا نوشیدن آب استفاده کنید. برای یبوست، مصرف مایعات و فیبر غذایی را افزایش دهید.

نکات ایمنی و تداخلات:

• الکل: از مصرف الکل خودداری کنید، زیرا می‌تواند خواب‌آلودگی را تشدید کند و خطر عوارض جانبی جدی را افزایش دهد.
• تداخلات دود سیگار: اگر سیگار می‌کشید، پزشک خود را مطلع کنید. دود سیگار می‌تواند بر غلظت دارو در بدن شما تأثیر بگذارد و ممکن است نیاز به تنظیم دوز داشته باشید. همچنین اگر تصمیم به ترک سیگار گرفتید، حتماً پزشک را در جریان بگذارید.

گزارش علائم هشداردهنده:

• در صورت مشاهده علائم جدی مانند تب بالا، سفتی عضلات، تعریق زیاد، تغییرات شدید روانی، حرکات غیرقابل کنترل (مانند حرکت لب‌ها یا زبان)، زردی پوست، یا تورم در پاها و ساق‌ها، فوراً به پزشک مراجعه کنید.

۲. توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک
برای مدیریت بهینه درمان با الانزاپین، رعایت نکات زیر برای پزشکان ضروری است:

الف) پایش‌های بالینی و آزمایشگاهی اجباری

الانزاپین به دلیل خطر بالای عوارض متابولیک، نیازمند یک برنامه پایش دقیق است.

پایش‌های متابولیک:

• وزن و شاخص توده بدنی (BMI): در ابتدا، در هفته ۴، هفته ۸، هفته ۱۲ و سپس هر ۳ ماه یا به صورت دوره‌ای مناسب.
• گلوکز خون: گلوکز ناشتا یا هموگلوبین A1c (HbA1c) در ابتدا، در هفته ۱۲ و سپس سالانه. در صورت وجود عوامل خطر (مانند چاقی یا سابقه خانوادگی دیابت)، پایش باید فشرده‌تر باشد.
• پروفایل لیپید: کلسترول تام، تری‌گلیسیرید، LDL و HDL در ابتدا، در هفته ۱۲ و سپس هر ۵ سال یا زودتر در صورت نیاز بالینی.

پایش‌های قلبی-عروقی:

• فشار خون و ضربان قلب: در ابتدا و به‌طور منظم در طول درمان، به ویژه در بیماران مسن و بیمارانی که داروهای ضد فشار خون مصرف می‌کنند، برای تشخیص به‌موقع افت فشار خون وضعیتی.
• نوار قلب (ECG): معمولاً مورد نیاز نیست، مگر اینکه بیمار سابقه بیماری قلبی داشته باشد یا با داروهایی که فواصل QT را طولانی می‌کنند، مصرف شود.

ب) ملاحظات دوز و تنظیمات ویژه

• دوز اولیه: برای اکثر اختلالات، دوز اولیه معمولاً ۵ تا ۱۰ میلی‌گرم یک بار در روز است. باید با کمترین دوز مؤثر شروع شود و به تدریج افزایش یابد.

تنظیم دوز بر اساس تداخلات:

• القا کننده‌های CYP1A2 (مانند سیگار کشیدن یا کاربامازپین): ممکن است لازم باشد دوز الانزاپین افزایش یابد تا اثربخشی حفظ شود.
• مهارکننده‌های CYP1A2 (مانند فلووکسامین): ممکن است نیاز به کاهش دوز الانزاپین باشد تا از مسمومیت جلوگیری شود.
• سالمندان: در بیماران مسن یا بیمارانی که از نظر متابولیکی آسیب‌پذیر هستند (اختلال کبدی یا نارسایی کلیوی)، دوز شروع باید پایین‌تر باشد (مانند ۲.۵ تا ۵ میلی‌گرم) و با احتیاط بیشتری افزایش یابد.

ج) مدیریت عوارض جانبی خاص

• دیسکینزی دیررس: بیمار باید به‌طور دوره‌ای از نظر حرکات غیرارادی پایش شود. در صورت بروز، قطع دارو یا جایگزینی با داروی دیگر باید مورد بررسی قرار گیرد.
• سندرم بدخیم نورولپتیک: در صورت شک بالینی، دارو باید فوراً قطع شود و اقدامات حمایتی اورژانسی انجام گیرد.
• درمان همزمان با بنزودیازپین‌ها: استفاده همزمان از الانزاپین تزریقی و بنزودیازپین تزریقی به دلیل خطر سدیشن شدید، دپرسیون تنفسی، و کلاپس قلبی-عروقی باید با احتیاط فراوان یا اجتناب صورت گیرد.