کوتیاپین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

معرفی کوئتیاپین

کوئتیاپین یک آنتی‌سایکوتیک غیرمتعارف (آتی‌پیکال) است که عمدتاً برای درمان اختلالات روانی مانند اسکیزوفرنی، اختلال دو قطبی و به عنوان مکمل درمان افسردگی استفاده می‌شود. این دارو با تأثیر بر گیرنده‌های دوپامین و سروتونین در مغز، علائم روان‌پریشی را کاهش می‌دهد.

( سایکوئل محصول شرکت تهران شیمی )

موارد مصرف کوئتیاپین

1. اسکیزوفرنی:

در افراد مبتلا به اسکیزوفرنی، علائمی مانند توهمات (شنیدن یا دیدن چیزهایی که واقعی نیستند)، هذیان‌ها (باور به چیزهایی که غیرواقعی‌اند) و اختلالات تفکر (مشکلات در سازماندهی افکار) دیده می‌شود. کوئتیاپین با تعدیل فعالیت‌های شیمیایی در مغز (به ویژه کاهش فعالیت بیش از حد گیرنده‌های دوپامین و سروتونین) به کاهش این علائم کمک می‌کند تا بیمار بتواند واقعیت را بهتر درک کند و کیفیت زندگی بهتری داشته باشد.

2. اختلال دوقطبی:

در این اختلال، بیماران نوسانات شدیدی در خلق و خو دارند؛ دوره‌های مانیا (افزایش شدید خلق و خو، انرژی بالا، و فعالیت بیش از حد) و افسردگی (کاهش شدید خلق و خو، احساس بی‌انرژی بودن و ناامیدی) در آنها دیده می‌شود. کوئتیاپین به تثبیت خلق و خو کمک می‌کند؛ یعنی با کاهش شدت مانیا و افسردگی، نوسانات خلقی بیمار کاهش یافته و احساس ثبات بیشتری در روزمرگی ایجاد می‌شود.

3. افسردگی مقاوم به درمان:

برخی افراد با افسردگی ممکن است به درمان‌های معمولی پاسخ کافی ندهند. در این موارد، کوئتیاپین به عنوان یک داروی مکمل (یعنی همراه با داروی ضدافسردگی) استفاده می‌شود تا بهبود علائم افسردگی را تسریع کند. این روش در بیماران انتخابی بر اساس ارزیابی‌های دقیق بالینی انجام می‌شود.

4. کاربردهای خارج از برچسب (Off-label):

گاهی اوقات کوئتیاپین با دوزهای پایین برای کنترل اضطراب شدید یا بی‌خوابی نیز به کار گرفته می‌شود. اگرچه این کاربردها ممکن است به عنوان کاربرد اصلی دارو نباشند، اما برخی از مطالعات بالینی نشان داده‌اند که در برخی بیماران می‌تواند به تسکین اضطراب و بهبود کیفیت خواب کمک کند.

 

اثربخشی و آمار کوئتیاپین

مطالعات متعدد نشان داده‌اند که کوئتیاپین در کاهش علائم اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی موثر است. به عنوان مثال، برخی تحقیقات نشان می‌دهند که بهبود علائم روان‌پریشی در حدود 60-70٪ بیماران قابل مشاهده است؛ هرچند میزان اثربخشی می‌تواند به دوز و ویژگی‌های فردی بستگی داشته باشد.
 

مقدار مصرف کوئتیاپین

دوز کوئتیاپین بسته به نوع بیماری و وضعیت سنی به شرح زیر است:

• اسکیزوفرنی (بزرگسالان): معمولاً از 150 تا 750 میلی‌گرم در روز؛ دوز ابتدایی پایین شروع شده و به تدریج افزایش می‌یابد.
• اختلال دوقطبی (مانیا): دوز شروع معمولاً 400 میلی‌گرم در روز بوده و بسته به پاسخ بیمار تنظیم می‌شود.
• افسردگی (مکمل درمان): دوزهای پایین‌تر (معمولاً 50 تا 300 میلی‌گرم در روز) استفاده می‌شود.
• افراد مسن یا با اختلالات کبدی: ممکن است نیاز به تعدیل دوز داشته باشند.
   

خطرات مرتبط با مصرف طولانی‌مدت کوئتیاپین

• افزایش وزن و بروز سندرم متابولیک
• افزایش ریسک دیابت و تغییرات در سطح کلسترول
• ایجاد اختلالات حرکتی مانند دیسکینزی تاخیر دار
• کاهش فعالیت قلبی-عروقی
• اختلالات خواب و خستگی مزمن

پایش منظم وضعیت متابولیک و بالینی بیماران توصیه می‌شود.
 

نحوه عملکرد کوئتیاپین

کوئتیاپین عمدتاً با مسدود کردن گیرنده‌های دوپامین (D2) و سروتونین (5-HT2A) در مغز عمل می‌کند. این مسدودسازی به کاهش علائم روان‌پریشی و تثبیت خلق و خو کمک می‌کند، به گونه‌ای که فعالیت بیش از حد این سیستم‌های عصبی کنترل می شود.
 

نحوه جذب و دفع کوئتیاپین در بدن

• از نظر فارماکوکینتیک، کوئتیاپین به سرعت پس از مصرف خوراکی جذب می‌شود.
• جذب: جذب نسبتاً سریع با حداکثر سطح پلاسمایی در 1-2 ساعت پس از مصرف.
• توزیع: به بافت‌های بدن از جمله مغز نفوذ می‌کند.
• متابولیسم: عمدتاً در کبد از طریق سیستم آنزیم CYP3A4 متابولیزه می‌شود.
• دفع: متابولیت‌های دارو از طریق کلیه دفع می‌شوند.
   

عوارض جانبی کوئتیاپین و مدیریت آن‌ها

کوئتیاپین می‌تواند عوارض جانبی زیر را داشته باشد (درصدهای تقریبی بر اساس مطالعات بالینی):

• خواب‌آلودگی و کاهشی هوشیاری: حدود 20-30٪
• افزایش وزن: 15-25٪
• سرگیجه و افت فشار خون: 10-20٪
• افزایش قند خون و چربی: 10-15٪

مدیریت این عوارض شامل تنظیم دوز، تغییر شیوه مصرف (مثلاً مصرف در زمان شب) و نظارت منظم بالینی است.
 

مکمل‌های تغذیه‌ای برای کاهش عوارض کوئتیاپین

برخی مطالعات بین‌المللی پیشنهاد می‌کنند که مکمل‌هایی مانند:

• امگا ۳: برای حمایت از سلامت قلب و کاهش التهابات متابولیک
• آنتی‌اکسیدان‌ها (مثلاً ویتامین E و C): برای کاهش استرس اکسیداتیو
• پروبیوتیک‌ها: جهت حمایت از سلامت روده

ممکن است در کنار تغییرات سبک زندگی به کاهش برخی عوارض متابولیک ناشی از کوئتیاپین کمک کنند. توصیه می‌شود قبل از مصرف هرگونه مکمل با پزشک معالج مشورت شود.
 

تداخلات دارویی کوئتیاپین

کوئتیاپین ممکن است با داروهای زیر تداخل داشته باشد:

• مهارکننده‌های CYP3A4: مانند کتونازول یا ریفامپین؛ که می‌توانند سطح کوئتیاپین را تغییر دهند.
• داروهای تسکین‌دهنده مرکزی: مانند بنزودیازپین‌ها که ممکن است خواب‌آلودگی را افزایش دهند.
• داروهای ضد فشار خون: ممکن است باعث افت فشار خون بیش از حد شوند.
• مهارکننده‌های سیستم عصبی مرکزی: ترکیب با الکل یا سایر داروهای تسکین‌دهنده ممکن است اثرات جانبی را تشدید کند.
   

تداخلات کوئتیاپین با غذا

تحقیقات بین‌المللی نشان می‌دهند که مصرف کوئتیاپین همراه با غذا می‌تواند سرعت جذب دارو را کمی تغییر دهد؛ اما از نظر کلی تأثیر بر اثربخشی زیاد محسوب نمی‌شود. توصیه می‌شود دارو طبق دستور پزشک (معمولاً بدون در نظر گرفتن وعده غذایی) مصرف شود.
 

باید و نبایدهای غذایی هنگام مصرف کوئتیاپین

• بایدها: رعایت یک رژیم غذایی متعادل، پایش منظم وزن و سطح گلوکز، مصرف غذاهای کم چرب و پر فیبر.
• نبایدها: مصرف زیاد غذاهای پرکالری، چرب و شیرین که می‌تواند خطر سندرم متابولیک را افزایش دهد.

این توصیه‌ها به کاهش عوارض متابولیکی کمک می‌کنند.
 

منع مصرف در بیماری‌ها، بارداری، شیردهی

کوئتیاپین در شرایط زیر باید با احتیاط مصرف شود یا منع شود:

• بیماری‌های قلبی شدید یا فشار خون پایینی: به دلیل خطر افت فشار خون.
• بارداری و شیردهی: اطلاعات کافی برای تضمین ایمنی در این شرایط وجود ندارد؛ استفاده در این دوره‌ها معمولاً تنها در صورت لزوم مطلق و با نظارت پزشک توصیه می‌شود.
• رده سنی بالا (بیماران سالمندی): به ویژه در بیماران مبتلا به زوال عقل، افزایش خطر مرگ و اختلالات قلبی-عروقی گزارش شده است.
   

توصیه‌های دارویی در مصرف کوئتیاپین

• پیش از مصرف: بیمار باید از سابقه پزشکی خود و داروهای مصرفی به پزشک اطلاع دهد.
• در صورت فراموشی مصرف: دارو را به محض یادآوری مصرف کنید مگر اینکه زمان دوز بعدی نزدیک باشد؛ از مصرف دوز مضاعف خودداری کنید.
• بهترین زمان مصرف: به دلیل خاصیت خواب‌آور، معمولاً مصرف در شب توصیه می‌شود.
• اثر دارو: معمولاً اثرات تسکینی در 1-2 ساعت آغاز شده و اثرات آن تا 12 ساعت یا بیشتر ادامه می‌یابد.

 

مراقبت‌های پس از درمان با کوئتیاپین

پس از دوره درمان با کوئتیاپین توصیه می‌شود:

• پیگیری منظم وضعیت بالینی توسط پزشک؛
• انجام آزمایش‌های منظم (گلوکز، لیپیدها، عملکرد کبد)؛
• پایش علائم جانبی و تنظیم مجدد دوز در صورت لزوم؛
• ادامه مشاوره روانشناختی و حمایتی در کنار درمان دارویی.
   

هشدارهای مهم در مصرف کوئتیاپین 

• ریسک افت فشار خون، به ویژه در وضعیت تغییر ناگهانی موقعیت بدن (افت ارتواستاتیک).
• افزایش احتمال بروز سندرم متابولیک.
• احتمال بروز تغییرات حرکتی در برخی بیماران.
• احتیاط در مصرف همزمان با سایر داروهای تسکین‌دهنده سیستم عصبی مرکزی.
   

اثر کوئتیاپین روی آزمایشات

مصرف کوئتیاپین ممکن است بر برخی آزمایشات تأثیر بگذارد:

• افزایش سطح گلوکز و لیپیدهای خون
• تغییر در برخی آنزیم‌های کبدی

بنابراین، توصیه می‌شود قبل از تغییر دوز یا قطع دارو، آزمایش‌های منظم انجام شود.
 

علائم اوردوز کوئتیاپین

علائم اوردوز کوئتیاپین ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• خواب‌آلودگی شدید
• افت فشار خون و سرگیجه
• افزایش ضربان قلب
• حالت گیجی و در موارد شدید، کما

در صورت بروز این علائم فوراً به مراکز اورژانس مراجعه کنید.
 

میزان وابستگی یا اعتیاد به کوئتیاپین

• کوئتیاپین معمولاً با وابستگی فیزیکی یا روانی همراه نیست؛
• اما قطع ناگهانی آن ممکن است باعث بروز علائم بازگشت اختلالات یا علائم قطع مصرف شود، بنابراین قطع دارو باید به تدریج و تحت نظر پزشک انجام شود.
   

مقایسه کوئتیاپین با داروهای مشابه

در مقایسه با سایر آتی‌پیکال‌ها مانند ریسپریدون، اولانزاپین یا آریپیپرازول:

• کوئتیاپین به دلیل ویژگی‌های خواب‌آور قوی‌تر معمولاً در بیمارانی که مشکل خواب دارند ترجیح داده می‌شود.
• تفاوت در پروفایل عوارض جانبی: برای مثال، کوئتیاپین ممکن است نسبت به برخی داروهای مشابه، اثرات متابولیکی بیشتری داشته باشد.
• انتخاب دارو بر اساس وضعیت بالینی، سابقه بیمار و تحمل عوارض متفاوت صورت می‌گیرد.
   

سوالات متداول در خصوص کوئتیاپین

کوئتیاپین چیست؟

جواب: کوئتیاپین یک آنتی‌سایکوتیک آتی‌پیکال است که برای درمان اختلالات روانی مانند اسکیزوفرنی و اختلال دوقطبی به کار می‌رود.

کوئتیاپین چگونه به بهبود علائم اسکیزوفرنی کمک می‌کند؟

جواب: با کاهش توهمات، هذیان‌ها و اختلالات تفکر از طریق تنظیم فعالیت گیرنده‌های دوپامین و سروتونین.

کوئتیاپین چه میزان خطر عوارض متابولیک دارد؟

جواب: حدود 15-25٪ بیماران ممکن است دچار افزایش وزن، تغییر در قند خون و لیپیدهای خون شوند.

نکات مصرف طولانی‌مدت کوئتیاپین چیست؟

جواب: نظارت مداوم بر وضعیت متابولیک و قلبی-عروقی، پایش وزن و آزمایش‌های دوره‌ای از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

آیا کوئتیاپین باعث افزایش قند خون می‌شود؟

جواب: بله؛ برخی بیماران ممکن است دچار افزایش قند خون و در نتیجه خطر دیابت شوند.

نحوه جذب کوئتیاپین در بدن چگونه است؟

جواب: کوئتیاپین پس از مصرف خوراکی به سرعت جذب شده و در عرض 1-2 ساعت به بالاترین سطح پلاسمایی می‌رسد.

مدت اثر کوئتیاپین در بدن چقدر است؟

جواب: اثر کوئتیاپین معمولاً تا 12 ساعت یا بیشتر باقی می‌ماند، بسته به دوز مصرفی و ویژگی‌های فردی بیمار.

توصیه‌های زمان‌بندی مصرف کوئتیاپین چیست؟

جواب: به دلیل خاصیت خواب‌آور، مصرف معمولاً در شب توصیه می‌شود.

چه شرایطی در مصرف کوئتیاپین باید اجتناب شود؟

جواب: بیماران با بیماری‌های قلبی شدید، فشار خون پایینی یا شرایط کبدی بحرانی باید از مصرف کوئتیاپین با احتیاط یا منع استفاده کنند.

چگونه می‌توان خطر افت فشار خون ناشی از کوئتیاپین را کاهش داد؟

جواب: تغییر موقعیت به آرامی (مثلاً از نشستن به ایستادن)، نظارت منظم فشار خون و تنظیم دوز در بیماران مستعد توصیه می‌شود.

چه توصیه‌هایی برای بیماران قلبی هنگام مصرف کوئتیاپین وجود دارد؟

جواب: بیماران با مشکلات قلبی باید تحت نظارت دقیق پزشک بوده و در صورت بروز علائم ناهنجار، مصرف دارو بازنگری شود.

آیا کوئتیاپین باعث خواب‌آلودگی می‌شود؟

جواب: بله؛ یکی از عوارض جانبی رایج کوئتیاپین، ایجاد خواب‌آلودگی و کاهش هوشیاری است.

تأثیر کوئتیاپین بر توانایی رانندگی چیست؟

جواب: به دلیل ایجاد خواب‌آلودگی و کاهش واکنش‌ها، بیماران باید از رانندگی و فعالیت‌های خطرناک تا زمان رفع اثر دارو خودداری کنند.

آیا مصرف همزمان کوئتیاپین و الکل خطرناک است؟

جواب: بله؛ ترکیب کوئتیاپین با الکل می‌تواند عوارض جانبی مانند خواب‌آلودگی شدید و کاهش هوشیاری را تشدید کند.

چه آزمایش‌هایی باید به صورت دوره‌ای انجام شود؟

جواب: آزمایش‌های خون شامل بررسی سطح گلوکز، لیپیدها، آنزیم‌های کبدی و بررسی وضعیت کلی متابولیک توصیه می‌شود.

نکات مهم برای قطع تدریجی کوئتیاپین چیست؟

جواب: قطع دارو باید به‌صورت تدریجی و تحت نظارت پزشک انجام شود تا از بروز علائم خروج مانند اضطراب و بی‌خوابی جلوگیری شود.

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف کوتیاپین

کوتیاپین یک داروی ضدروان‌پریشی (آنتی‌سایکوتیک) نسل دوم (غیرمعمول) است که کاربردهای گسترده‌ای در روان‌پزشکی دارد. این دارو از طریق تعدیل فعالیت انتقال‌دهنده‌های عصبی، به ویژه دوپامین و سروتونین، عمل می‌کند. توجه به تنوع فرمولاسیون‌های این دارو، از جمله آزاد‌سازی فوری (IR) و آزاد‌سازی طولانی‌مدت (ER)، در تنظیم دوز و زمان‌بندی برای دستیابی به اثربخشی و تحمل‌پذیری مطلوب بسیار حائز اهمیت است.

موارد مصرف تأیید شده
موارد مصرف تأیید شده کوتیاپین که توسط سازمان‌های نظارتی بزرگ (مانند FDA) مشخص شده‌اند، عبارتند از:

۱. درمان اسکیزوفرنی

• کوتیاپین IR و ER: این دارو برای درمان حاد و نگهدارنده اسکیزوفرنی در بزرگسالان و نوجوانان (۱۳ تا ۱۷ سال) تأیید شده است.
• نکته کاربردی: اثربخشی کوتیاپین در کاهش علائم مثبت (مانند هذیان و توهم) و علائم منفی (مانند بی‌انگیزگی و فقر کلام) ثابت شده است. برای بسیاری از بیماران، اثر آرام‌بخشی اولیه (سدیشن) به خصوص در دوزهای پایین، می‌تواند در مدیریت بی‌قراری و اضطراب حاد کمک‌کننده باشد. فرمولاسیون ER اغلب برای تسهیل پایبندی به درمان و کاهش نوسانات غلظت پلاسمایی در طول روز ترجیح داده می‌شود.

۲. درمان اختلال دوقطبی

کوتیاپین در موارد زیر برای اختلال دوقطبی تأیید شده است:

• دوره شیدایی (مانیا) حاد: برای درمان حاد حملات شیدایی یا مختلط مرتبط با اختلال دوقطبی در بزرگسالان و کودکان/نوجوانان (۱۰ تا ۱۷ سال). می‌تواند به صورت تک‌درمانی یا در ترکیب با لیتیوم یا والپروات استفاده شود.
• دوره افسردگی دوقطبی حاد: کوتیاپین (معمولاً با فرمولاسیون ER) به عنوان تک‌درمانی برای درمان دوره‌های افسردگی مرتبط با اختلال دوقطبی در بزرگسالان تأیید شده است.
• درمان نگهدارنده (پیشگیری از عود): کوتیاپین در ترکیب با تثبیت‌کننده‌های خلق (مانند لیتیوم یا والپروات) برای درمان نگهدارنده اختلال دوقطبی نوع ۱ برای جلوگیری از عود شیدایی، مختلط یا افسردگی تأیید شده است.
• نکته کاربردی: کوتیاپین به دلیل اثرات ضد‌افسردگی مستقل، گزینه‌ای مهم برای درمان افسردگی دوقطبی است، جایی که استفاده از داروهای ضد‌افسردگی معمول می‌تواند خطر تغییر فاز به شیدایی را افزایش دهد. دوزهای پایین تا متوسط برای افسردگی دوقطبی (معمولاً ۳۰۰ میلی‌گرم) استفاده می‌شوند.

موارد مصرف خارج برچسب
کوتیاپین به طور گسترده برای شرایطی غیر از موارد تأیید شده مورد استفاده قرار می‌گیرد، که بر اساس شواهد بالینی و گایدلاین‌های درمانی رایج هستند:

۱. اختلالات اضطرابی شدید

• اختلال اضطراب فراگیر (GAD) یا اختلال هراس: گاهی اوقات در موارد مقاوم به درمان یا در بیمارانی که تحمل یا پاسخ مناسبی به خطوط اول درمان (مانند مهارکننده‌های بازجذب سروتونین انتخابی یا SSRIs) ندارند، به دوزهای پایین کوتیاپین به دلیل خاصیت آرام‌بخشی و ضد‌اضطرابی‌اش روی آورده می‌شود.
• نکته کاربردی: استفاده از کوتیاپین در این موارد معمولاً در دوزهای پایین (مثلاً ۲۵ تا ۱۵۰ میلی‌گرم هنگام خواب) و بیشتر به عنوان یک عامل کمکی است. پزشک باید در مورد عوارض جانبی متابولیک (افزایش وزن و دیس‌لیپیدمی) و احتمال وابستگی در درازمدت برای خواب محتاط باشد.

۲. اختلال وسواس جبری (OCD) مقاوم به درمان

• کوتیاپین می‌تواند به عنوان داروی کمکی برای بیمارانی که به داروهای خط اول (SSRIها در دوزهای بالا) پاسخ مناسبی نمی‌دهند، به کار رود.
• نکته کاربردی: این استفاده بر اساس فرضیه نقش دوپامین در پاتوفیزیولوژی OCD است. شواهد بالینی محدودتر از سایر مصارف خارج برچسب است و معمولاً در موارد شدید و غیرپاسخگو رزرو می‌شود.

۳. اختلال استرس پس از سانحه (PTSD)

• گاهی برای کنترل علائم برجسته، نفوذی و بی‌خوابی مرتبط با PTSD استفاده می‌شود.
• نکته کاربردی: می‌تواند به ویژه در کاهش کابوس‌های شبانه و بهبود کیفیت خواب در برخی بیماران با PTSD مفید باشد. با این حال، اثربخشی آن به طور قطعی برای درمان علائم اصلی PTSD ثابت نشده است و باید به عنوان یک افزودنی در نظر گرفته شود.

۴. اختلال شخصیت مرزی (BPD)

• برای مدیریت علائم نوسانات خلقی شدید، تکانشگری و اختلالات شناختی/ادراکی که اغلب در این بیماران مشاهده می‌شود، استفاده می‌شود.
• نکته کاربردی: کوتیاپین می‌تواند به تثبیت خلق و کاهش دیس‌فوریا (خلق ناخوشایند) کمک کند، اما باید به عنوان بخشی از یک برنامه درمانی جامع شامل روان‌درمانی استفاده شود.

۵. بی‌خوابی

• به دلیل خواص آنتی‌هیستامینی قوی، کوتیاپین (به خصوص فرمولاسیون IR در دوزهای بسیار پایین، مثلاً ۲۵ تا ۱۰۰ میلی‌گرم) به طور شایع برای درمان بی‌خوابی مورد استفاده قرار می‌گیرد.
• نکته کاربردی: استفاده از کوتیاپین صرفاً برای بی‌خوابی، به ویژه در دوزهای بالا، به دلیل خطر عوارض جانبی متابولیک و حرکتی، به طور کلی توصیه نمی‌شود. بسیاری از متخصصان توصیه می‌کنند که از این دارو برای بی‌خوابی تنها زمانی استفاده شود که بی‌خوابی به دلیل یک اختلال روانی اولیه (مانند افسردگی یا اضطراب) باشد و خطرات آن بر مزایای آن ارجح نباشد.

ملاحظات بالینی مهم برای پزشکان

• نظارت متابولیک: کوتیاپین ریسک بالایی برای افزایش وزن، دیس‌لیپیدمی و افزایش قند خون/دیابت دارد. نظارت منظم بر وزن، دور کمر، فشار خون، چربی‌های خون (پروفایل لیپیدی) و گلوکز ناشتا (یا هموگلوبین A1c) ضروری است.
• عوارض قلبی: کوتیاپین می‌تواند باعث طولانی شدن فاصله QT در الکتروکاردیوگرام شود، هرچند که این خطر در مقایسه با برخی آنتی‌سایکوتیک‌های دیگر کمتر است. باید در بیماران با سابقه آریتمی یا مصرف همزمان داروهای طولانی‌کننده QT احتیاط شود.
• افت فشار خون وضعیتی: به دلیل اثر آنتاگونیستی آلفا-۱ آدرنرژیک، به ویژه در شروع درمان و افزایش دوز، خطر افت فشار خون وضعیتی و سرگیجه وجود دارد. تنظیم دوز باید با افزایش آهسته صورت گیرد.
• سدیشن: این عارضه شایع، به خصوص در فرمولاسیون IR، باید در زمان‌بندی دوز (معمولاً هنگام خواب) لحاظ شود و بیماران از فعالیت‌هایی که نیاز به هوشیاری کامل دارند، منع شوند.

مکانیسم اثر کوتیاپین

کوتیاپین یک داروی ضدروان‌پریشی آتیپیک (نسل دوم) است که دارای طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های گیرنده‌ای است و برای درمان اختلالات روان‌پریشی و اختلال دوقطبی استفاده می‌شود. کوتیاپین و متابولیت فعال آن، نورکوتیاپین، اثرات خود را از طریق برهم‌کنش با چندین گیرنده عصبی در مغز اعمال می‌کنند.

• آنتاگونیسم گیرنده‌های سروتونین و دوپامین: مکانیسم اصلی فعالیت ضدروان‌پریشی کوتیاپین، آنتاگونیسم آن در گیرنده‌های سروتونین نوع 5-HT2A و گیرنده‌های دوپامین نوع D2 است.
• نسبت 5-HT2A به D2: کوتیاپین دارای تمایل بالاتر به مسدود کردن گیرنده‌های 5-HT2A نسبت به گیرنده‌های D2 است. این مشخصه یکی از دلایل طبقه‌بندی آن به عنوان ضدروان‌پریشی آتیپیک است و تصور می‌شود که این ویژگی به کاهش خطر عوارض خارج هرمی (EPS) کمک می‌کند.

اثرات نورکوتیاپین (متابولیت فعال):

• نورکوتیاپین (متابولیت اصلی) به طور قابل توجهی دارای تمایل به آنتاگونیسم قوی گیرنده‌های آلفا-۲ آدرنرژیک است.
• مهم‌تر از آن، نورکوتیاپین یک مهارکننده قوی بازجذب نوراپی‌نفرین است. این فعالیت، به ویژه در دوزهای بالاتر، می‌تواند در اثربخشی کوتیاپین در درمان علائم افسردگی (مانند افسردگی دوقطبی) نقش داشته باشد.
• اثر بر سایر گیرنده‌ها: کوتیاپین دارای تمایل بالا برای اتصال به گیرنده‌های زیر است که به پروفایل عوارض جانبی آن کمک می‌کند:
• گیرنده‌های هیستامین H1: آنتاگونیسم قوی این گیرنده‌ها عامل اصلی بروز خواب‌آلودگی (سدیشن) و افزایش وزن است.
• گیرنده‌های آلفا-۱ آدرنرژیک: آنتاگونیسم این گیرنده‌ها باعث بروز افت فشار خون وضعیتی (ارتواستاتیک هیپوتانسیون) و سرگیجه می‌شود.
• گیرنده‌های موسکارینی (آنتی‌کولینرژیک): تمایل ضعیف تا متوسط به مسدود کردن این گیرنده‌ها می‌تواند منجر به عوارضی مانند خشکی دهان و یبوست شود.

فارماکوکینتیک کوتیاپین

جذب

• کوتیاپین پس از مصرف خوراکی به سرعت و به خوبی جذب می‌شود.
• مصرف غذا به طور قابل توجهی بر زیست دسترسی (حدود ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش) و میزان جذب تأثیر می‌گذارد. فرمولاسیون طولانی رهش (XR) به طور خاص با غذا جذب متفاوتی دارد.
• حداکثر غلظت پلاسمایی برای قرص‌های معمولی تقریباً در عرض ۱ تا ۲ ساعت و برای قرص‌های طولانی رهش (XR) حدود ۶ ساعت حاصل می‌شود.

توزیع

• کوتیاپین به میزان زیادی (حدود ۸۳ درصد) به پروتئین‌های پلاسما متصل می‌شود.
• حجم توزیع آن در حالت پایدار نسبتاً زیاد است (حدود ۱۰ L/kg )، که نشان دهنده توزیع گسترده در بافت‌ها است.

متابولیسم

• کوتیاپین به طور گسترده‌ای در کبد متابولیزه می‌شود و کمتر از ۵ درصد آن به صورت داروی تغییر نیافته دفع می‌شود.
• متابولیسم عمدتاً توسط ایزوآنزیم CYP3A4 از طریق اکسیداسیون انجام می‌شود.
• متابولیت اصلی، نورکوتیاپین (نورکوئل)، فعال است و از طریق مسیر CYP3A4 تشکیل می‌شود. این متابولیت دارای نیمه عمر مشابه دارو مادر است و به طور قابل توجهی در اثربخشی کلی دارو سهیم است.

دفع

• دفع عمدتاً از طریق ادرار (حدود ۷۳ درصد) و مدفوع (حدود ۲۰ درصد) صورت می‌گیرد.
• نیمه عمر حذف نهایی (T1/2) کوتیاپین حدود ۶ تا ۷ ساعت است. به دلیل کوتاه بودن نیمه عمر دارو مادر، دوزاژ قرص‌های معمولی اغلب نیاز به مصرف دو یا سه بار در روز دارد.
• نیمه عمر نورکوتیاپین نیز حدود ۸ تا ۱۰ ساعت است.
• اختلال کبدی: در بیماران مبتلا به نارسایی کبدی (به دلیل متابولیسم کبدی)، کلیرانس کوتیاپین کاهش می‌یابد. در این بیماران، کاهش دوز شروع و افزایش آهسته دوز توصیه می‌شود.

منع مصرف کوتیاپین

۱. موارد منع مصرف مطلق در بیماری‌ها
تنها منع مصرف مطلق کوتیاپین، سابقه حساسیت مفرط به کوتیاپین یا هر یک از اجزای فرمولاسیون آن است.

احتیاط‌های جدی (هشدارهای جعبه سیاه و موارد منع مصرف نسبی)

با این حال، به دلایل ایمنی، استفاده از کوتیاپین در موارد زیر با احتیاط‌های جدی و به نوعی منع مصرف نسبی همراه است و باید فقط در صورت ارجح بودن منافع بر خطرات، تجویز شود:

• مصرف همزمان با مهارکننده‌های قوی سیتوکروم P450 3A4 (CYP3A4): از آنجایی که کوتیاپین به شدت توسط CYP3A4 متابولیزه می‌شود، مصرف همزمان آن با مهارکننده‌های قوی این آنزیم (مانند برخی ضدقارچ‌های آزولی، مهارکننده‌های پروتئاز و آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولید خاص) منجر به افزایش شدید غلظت پلاسمایی کوتیاپین و متابولیت فعال آن می‌شود که خطر عوارض جانبی شدید (از جمله طولانی شدن فاصله QT و آرام‌بخشی بیش از حد) را به شدت افزایش می‌دهد.
• بیماران مسن مبتلا به روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل: سازمان‌های نظارتی بزرگ (مانند FDA) یک هشدار جدی (جعبه سیاه) صادر کرده‌اند مبنی بر اینکه داروهای ضدروان‌پریشی غیرمعمول، از جمله کوتیاپین، در این جمعیت خطر مرگ و میر را افزایش می‌دهند. این افزایش خطر اغلب به دلیل حوادث عروق مغزی و نارسایی قلبی است. بنابراین، تجویز کوتیاپین در این بیماران اکیداً توصیه نمی‌شود و منع مصرف نسبی محسوب می‌شود.
• سابقه طولانی شدن فاصله QT: کوتیاپین می‌تواند باعث طولانی شدن فاصله QT شود. استفاده از آن در بیمارانی که سابقه سندرم QT طولانی مادرزادی دارند یا با داروهای دیگری که به طور شناخته شده فاصله QT را طولانی می‌کنند (مانند برخی داروهای ضدآریتمی یا آنتی‌بیوتیک‌ها) منع مصرف نسبی دارد.

۲. موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

بارداری

• گروه بندی بارداری: کوتیاپین معمولاً در گروه C یا مشابه آن (بسته به کشور) قرار می‌گیرد، به این معنی که مطالعات کافی و کنترل‌شده روی انسان وجود ندارد.
• سه ماهه سوم: تجویز کوتیاپین در سه ماهه سوم بارداری به دلیل خطر عوارض جانبی در نوزاد، از جمله سندرم ترک دارو (مانند علائم خارج هرمی، دیسترس تنفسی، اختلالات تغذیه و بی‌قراری) منع مصرف نسبی جدی دارد. در صورت لزوم، نوزادانی که در معرض کوتیاپین قرار گرفته‌اند باید پس از تولد تحت نظارت دقیق قرار گیرند.
• نکته کاربردی: تصمیم برای ادامه یا شروع کوتیاپین در طول بارداری باید پس از ارزیابی کامل خطرات و مزایای آن، با در نظر گرفتن این امر که قطع ناگهانی دارو ممکن است منجر به عود روان‌پریشی در مادر شود، گرفته شود. معمولاً از کمترین دوز مؤثر استفاده می‌شود.

شیردهی

• ترشح در شیر: کوتیاپین و متابولیت‌های آن در شیر مادر ترشح می‌شوند.
• خطر برای نوزاد: شواهدی مبنی بر خواب‌آلودگی، تحریک‌پذیری یا تأثیر بر رشد وزن نوزاد گزارش شده است.
• نکته کاربردی: اگرچه برخی منابع آن را با احتیاط مجاز می‌دانند، اما بسیاری از پزشکان توصیه می‌کنند که شیردهی هنگام مصرف کوتیاپین قطع شود، مگر اینکه فایده درمان برای مادر به وضوح بر خطر بالقوه برای نوزاد غالب باشد. در صورت ادامه شیردهی، باید از نظر سدیشن، اختلالات تغذیه و کسب وزن نوزاد، نظارت دقیق انجام شود.

۳. موارد منع مصرف در کودکان و نوجوانان
استفاده از کوتیاپین در کودکان و نوجوانان باید با دقت و تنها در مواردی که تأیید شده است، صورت گیرد.

• اسکیزوفرنی: تأیید شده برای استفاده در نوجوانان بالای ۱۳ سال.
• اختلال دوقطبی (شیدایی حاد): تأیید شده برای استفاده در کودکان و نوجوانان بالای ۱۰ سال.

موارد منع مصرف / عدم تأیید سن خاص

• اختلال دوقطبی (افسردگی): مصرف کوتیاپین برای درمان افسردگی دوقطبی در کودکان و نوجوانان تأیید نشده است.
• کودکان زیر ۱۰ سال: کوتیاپین برای هیچ مورد مصرفی در کودکان زیر ۱۰ سال تأیید نشده است و در این گروه سنی منع مصرف نسبی دارد، مگر اینکه تحت پروتکل‌های تحقیقاتی مشخصی باشد.
• هشدار خودکشی: مانند بسیاری از داروهای روان‌گردان، کوتیاپین یک هشدار (جعبه سیاه) در مورد افزایش خطر افکار و رفتارهای خودکشی در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان جوان (زیر ۲۵ سال) به خصوص در اوایل درمان دارد. این بدان معناست که مصرف کوتیاپین باید در این جمعیت با نظارت شدید و دقیق همراه باشد.

نتیجه‌گیری برای پزشک: اگرچه موارد منع مصرف مطلق کوتیاپین محدود است، اما وجود هشدارهای جدی در مورد سالمندان مبتلا به زوال عقل، تداخلات دارویی قوی CYP3A4 و عوارض بارداری (به ویژه در سه ماهه سوم) ایجاب می‌کند که تجویز آن با حداکثر احتیاط و ارزیابی کامل همراه باشد.

عوارض جانبی کوتیاپین

۱. عوارض جانبی بسیار شایع (بیشتر از ۱۰ درصد)

این عوارض در بسیاری از بیماران تحت درمان با کوتیاپین، به‌ویژه در شروع درمان، گزارش شده‌اند:

• خواب‌آلودگی (سدیشن): شیوع بسیار بالا، حدود ۱۸ تا ۲۵ درصد. این عارضه عمدتاً ناشی از اثرات آنتاگونیستی قوی بر گیرنده‌های هیستامین H_1 است.
• خشکی دهان: حدود ۹ تا ۱۵ درصد. این عارضه ناشی از اثرات آنتی‌کولینرژیک (ضد موسکارینی) دارو است.
• سرگیجه: حدود ۱۰ درصد و به دلیل اثرات مسدودکنندگی آلفا-۱ آدرنرژیک (که باعث افت فشار خون وضعیتی می‌شود) است.
• افزایش وزن: به ویژه با مصرف طولانی‌مدت، در بسیاری از بیماران گزارش شده است و می‌تواند به طور قابل توجهی بیش از ۱۰ درصد باشد.
• علائم قطع مصرف: مانند بی‌خوابی، تهوع، سردرد، اسهال و استفراغ، در صورت قطع ناگهانی دارو (شیوع بالا).

۲. عوارض جانبی شایع (۱ تا ۱۰ درصد)

این عوارض به طور معمول در جمعیت تحت درمان با کوتیاپین مشاهده می‌شوند:

• افزایش ضربان قلب (تاکی‌کاردی): حدود ۶ تا ۷ درصد.
• افت فشار خون وضعیتی (ارتواستاتیک هیپوتانسیون): حدود ۴ تا ۷ درصد. این عارضه می‌تواند منجر به غش (سنکوپ) شود و خطر سقوط در سالمندان را افزایش می‌دهد.
• سوء هاضمه یا یبوست: به ترتیب حدود ۵ تا ۶ درصد، ناشی از اثرات آنتی‌کولینرژیک دارو.
• افزایش اشتها: حدود ۵ درصد.
• لرزش (ترمور): حدود ۳ تا ۶ درصد. این جزئی از عوارض خارج هرمی (EPS) است.
• علائم خارج هرمی (EPS): مانند دیستونی یا آکاتیزیا، به خصوص در دوزهای بالاتر، حدود ۳ تا ۵ درصد.
• افزایش پرولاکتین: این مورد در مقایسه با برخی دیگر از ضدروان‌پریشی‌های آتیپیک کمتر است، اما همچنان مشاهده می‌شود (حدود ۴ درصد).

تغییرات پارامترهای آزمایشگاهی:

• افزایش کلسترول و تری‌گلیسیرید.
• افزایش سطح قند خون (هیپرگلیسمی).
• افزایش آنزیم‌های کبدی (آلکالین فسفاتاز و ترانس‌آمینازها).

۳. عوارض جانبی ناشایع تا نادر (کمتر از ۱ درصد و گزارش‌های پس از عرضه به بازار)

این عوارض اگرچه نادر هستند، اما می‌توانند جدی باشند و نیازمند توجه ویژه هستند:

• دیابت ملیتوس: اگرچه افزایش قند خون شایع است، بروز دیابت آشکار نادر است.
• دیسکینزی دیررس (تاردیس دیسکینزی): حرکات غیرارادی و مزمن، به خصوص در صورت و دهان، که به طور معمول با مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدروان‌پریشی مرتبط است.
• سندرم بدخیم نورولپتیک (NMS): یک وضعیت اورژانسی با تب بالا، سفتی عضلات، تغییر وضعیت ذهنی و بی‌ثباتی خودمختار.
• آگرانولوسیتوز و نوتروپنی: کاهش جدی گلبول‌های سفید خون (بسیار نادر).
• طولانی شدن فاصله QT: که می‌تواند منجر به آریتمی‌های قلبی جدی شود (به ویژه در بیماران با سابقه قلبی یا مصرف همزمان داروهای مرتبط).
• آپنه خواب و تنگی نفس: به ویژه در بیماران دارای اضافه وزن یا سابقه مشکلات تنفسی.

ملاحظات بالینی برای پزشکان

پزشکان باید هنگام تجویز کوتیاپین، به ویژه به عوارض متابولیک و قلبی-عروقی زیر توجه ویژه داشته باشند:

• پایش متابولیک: قبل از شروع درمان و به صورت دوره‌ای در طول درمان، لازم است وزن، قند خون ناشتا و پروفایل چربی (لیپید) بیمار پایش شود.
• افت فشار خون: برای به حداقل رساندن خطر افت فشار خون وضعیتی، به ویژه در سالمندان یا بیمارانی که از داروهای ضد فشار خون استفاده می‌کنند، کوتیاپین باید با دوز پایین شروع شده و به آرامی تیتر شود.
• ریسک قلبی: در بیماران با سابقه طولانی شدن فاصله QT یا مصرف داروهای دیگری که این فاصله را طولانی می‌کنند، باید احتیاط کامل به عمل آید و در صورت لزوم، الکتروکاردیوگرام ( ECG ) انجام شود.

تداخلات دارویی کوتیاپین

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP3A4
• تشدید اثرات آنتی کولینرژیک
• تشدید اثرات تضعیف‌کننده CNS
• کاهش اثرات مرکزی هیستامین
• آنتاگونیست دوپامین
• تشدید اثرات خارج هرمی
• تشدید هایپرگلایسمی
• تشدید هایپرپرولاکتینمی (ضعیف)
• تشدید هیپودوپامینرژیک
• تشدید اثرات کاهنده فشارخون
• کاهش آستانه تشنج
• افزایش فاصله QT (بسته به شرایط)

تداخلات رده X (پرهیز):

آکلیدینیوم، آمیسولپرید (خوراکی)، آزلاستین (نازال)، بروموپرید، برومپریدول، کابرگولین، سیمتروپیوم، کانیواپتان، الوکسادولین، فکسینیدازول، فوزیدیک اسید (سیستمیک)، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، ایدلالیسیب، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، لفامولین، لووسولپیرید، متوکلوپرامید، اورفنادرین، اوکساتومید، اوکسوممازین، پارالدهید، پیموزاید، پیریبدیل، پوساکونازول، پتاسیم کلرید، پتاسیم سیترات، داروهای طولانی کننده فاصله QT (بیشترین خطر)، روفناسین، سولپیرید، تالیدومید، تیوتروپیوم، اومکلیدینیوم

کاهش اثرات داروها توسط کوئتیاپین:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز، آمفتامین‌ها، داروهای ضد دیابت، داروهای ضد پارکینسون (آگونیست دوپامین)، عوامل معده روده ای (پروکینتیک)، ایتوپراید، گوانتیدین، لووسولپیرید، نیتروگلیسیرین، پیریبدیل، کیناگولید، سکرتین

کاهش اثرات کوئتیاپین توسط داروها:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز، کابرگولین، کاربامازپین، القاکننده‌های متوسط و قوی CYP 3A4، دابرافنیب، دفراسیروکس، انزالوتامید، اردافتینیب، لیتیوم، میتوتان، پیریبدیل، ساریلومب، سیلتوکسیمب، گیاه علف چای، توسیلیزومب

افزایش اثرات داروها توسط کوئتیاپین:

الکل (اتیل)، آمی‌فامپریدین، داروهای آنتی کولینرژیک، آزلاستین (نازال)، بلونانسرین، برکسانولون، بوپرنورفین، کاربامازپین، سیمتروپیوم، کلوزاپین، تضعیف‌کننده‌های CNS، دمپریدون، دروپریدول، الوکسادولین، فلونیترازپام، فلوپنتیکسول، گلوکاگون، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، هالوپریدول، آیوهگزول، آیومپرول، آیوپامیدول، مکیتازین، متوتری‌مپرازین، متیل‌فنیدات، متی‌روسین، میرابگرون، الانزاپین، آگونیست های اوپیوئیدی، اورفنادرین، اوکسی‌کدون، پارالدهید، پتاسیم کلرید، پتاسیم سیترات، داروهای ضدافسردگی طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، مهارکننده‌های کیناز طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، مهارکننده‌های قوی CYP3A4 طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، راموسترون، روفناسین، عوامل سروتونرژیک (خطر بالا)، گیاه علف چای، سولپیرید، سوورکسانت، تالیدومید، تیازید و دیورتیک های شبه تیازیدی، تیوتروپیوم، توپیرامات، زولپیدم

افزایش اثرات کوئتیاپین توسط داروها:

مهارکننده‌های استیل کولین استراز (مرکزی)، آکلیدینیوم، آلیزاپرید، آمیسولپرید (خوراکی)، اپرپیتانت، عوامل کاهنده فشارخون، فراورده‌های حاوی سم بوتولینوم، بریمونیدین (موضعی)، بروموپرید، برومپریدول، کانابیدیول، ماری‌جوانا (شاهدانه)، کلرال بتائین، کلرمتیازول، کلرفنسین کاربامات، کلوفازیمین، کانیواپتان، مهارکننده‌های متوسط و قوی CYP 3A4، دئوتترابنازین، دایمتیندن (موضعی)، دوکسیلامین، درونابینول، دوولیسیب، اردافتینیب، اسکتامین، فکسینیدازول، فوس اپرپیتانت، فوس نتوپیتانت، فوزیدیک اسید (سیستمیک)، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، هیدروکسی‌زین، ایدلالیسیب، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، گیاه کاوا، لاروترکتینیب، لفامولین، لمبورکسانت، لیتیوم، منیزیم سولفات، متوتری‌مپرازین، متیل‌فنیدات، متوکلوپرامید، متی‌روسین، میانسرین، میفپریستون، مینوسیکلین (سیستمیک)، نابیلون، نتوپیتانت، اندانسترون، اوکساتومید، اوکسوممازین، پالبوسیکلیب، پنتامیدین (سیستمیک)، پرامپانل، پیموزاید، پوساکونازول، پراملینتید، داروهای طولانی کننده فاصله QT (بیشترین خطر)، داروهای ضد سایکوز طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، داروهای ضد آریتمی کلاس IC طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، داروهای متفرقه طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، مهارکننده‌های متوسط و قوی CYP3A4 طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، آنتی بیوتیک های کینولونی طولانی کننده فاصله QT (خطر متوسط)، ریتوناویر، روفینامید، داروهای سروتونرژیک (خطر بالا)، سدیم اکسیبات، استریپنتول، تترابنازین، تتراهیدروکانابینول وکانابیدیول، اومکلیدینیوم

تداخلات دارویی مهم

تداخلات کوتیاپین را می‌توان به سه دسته اصلی تقسیم کرد: داروهایی که سطح کوتیاپین را تغییر می‌دهند، داروهایی که عوارض جانبی را تشدید می‌کنند، و داروهایی که خود تحت تأثیر کوتیاپین قرار می‌گیرند.
الف) داروهایی که سطح کوتیاپین را افزایش می‌دهند (مهارکننده‌های CYP3A4)

• مصرف همزمان این داروها باعث کاهش تجزیه کوتیاپین در کبد شده و غلظت آن را در خون به شدت افزایش می‌دهند که خطر سمیت و عوارض جانبی را بالا می‌برد.
• داروهای ضدقارچ (مانند کتوکونازول و ایتراکونازول): مهارکننده‌های قوی CYP3A4 هستند و می‌توانند کلیرانس کوتیاپین را کاهش داده و سطح پلاسمایی آن را چندین برابر افزایش دهند.
• آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولید (مانند اریترومایسین و کلاریترومایسین): مهارکننده‌های متوسط تا قوی CYP3A4 هستند.
• داروهای ضد ویروس (مانند ریتوناویر و ساکیناویر - مورد استفاده در HIV): مهارکننده‌های قوی CYP3A4 هستند.
• توصیه بالینی: در صورت لزوم تجویز همزمان با مهارکننده‌های قوی CYP3A4، دوز کوتیاپین باید تا حد قابل توجهی (مثلاً به یک ششم دوز اصلی) کاهش یابد و بیمار از نظر خواب‌آلودگی و افت فشار خون به دقت پایش شود.

ب) داروهایی که سطح کوتیاپین را کاهش می‌دهند (القاکننده‌های CYP3A4)

• مصرف همزمان این داروها باعث افزایش تجزیه کوتیاپین در کبد شده و غلظت آن را در خون به شدت کاهش می‌دهند که می‌تواند منجر به کاهش اثربخشی درمانی شود.
• داروهای ضد تشنج (مانند فنی‌توئین، کاربامازپین، فنوباربیتال): این داروها القاکننده‌های قوی CYP3A4 هستند و می‌توانند به شدت سطح کوتیاپین را کاهش دهند (گاهی تا ۸۰ درصد).
• آنتی‌بیوتیک‌ها (مانند ریفامپین): القاکننده قوی CYP3A4 است.
• توصیه بالینی: در صورت لزوم تجویز همزمان با القاکننده‌های قوی CYP3A4، ممکن است نیاز به افزایش دوز کوتیاپین (حتی تا چند برابر) باشد.

ج) داروهایی که اثرات عوارض جانبی را تشدید می‌کنند

• داروهای مضعف سیستم عصبی مرکزی (مانند الکل، آرام‌بخش‌ها، بنزودیازپین‌ها مانند آلپرازولام یا لورازپام): تداخل از نوع هم‌افزایی است و باعث تشدید خواب‌آلودگی، آرام‌بخشی و تضعیف تنفسی می‌شود. مصرف همزمان باید با احتیاط فراوان باشد.
• داروهایی که فاصله QT را طولانی می‌کنند (مانند برخی ضد آریتمی‌ها، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها، متادون): کوتیاپین خود خطر طولانی شدن فاصله QT را دارد. مصرف همزمان با داروهایی که همین اثر را دارند، خطر آریتمی‌های قلبی جدی (مانال تورساد دی پوینت) را افزایش می‌دهد.
• داروهای ضد فشار خون: به دلیل اثر مسدودکنندگی آلفا-۱ آدرنرژیک کوتیاپین، مصرف همزمان با داروهای کاهنده فشار خون می‌تواند خطر افت فشار خون وضعیتی (ارتواستاتیک هیپوتانسیون) را افزایش دهد.

تداخل کوتیاپین با غذا 

• قرص‌های کوتیاپین معمولی (IR): تداخل قابل توجهی با غذا ندارد، اگرچه سرعت جذب ممکن است کمی تحت تأثیر قرار گیرد. در افراد سالم مصرف کوئتیاپین سریع رهش همراه با غذا باعث افزایش 25 درصدی در پیک غلظت سرمی و افزایش 15 درصدی در سطح زیر منحنی جذب نسبت به حالت ناشتا شده است.
• مصرف فرم پیوسته رهش با وعده غذایی پرچرب (800-1000 کیلوکالری) باعث افزایش 44-52 درصدی در پیک غلظت سرمی و افزایش 20-22 درصدی در سطح زیر منحنی جذب برای قرص‌های 50 و 300 میلی‌گرم می‌شود. مصرف با وعده غذایی سبک (کمتر از 300 کیلوکالری) تأثیر معناداری نداشته است.
• راهکار: بدون غذا و یا با غذای سبک (کمتر از 300 کیلوکالری) مصرف شود. توصیه می‌شود قرص‌های طولانی رهش کوتیاپین به طور مداوم و یکنواخت نسبت به غذا مصرف شوند (مثلاً همیشه با یک وعده غذایی سبک یا همیشه با معده خالی، طبق دستور پزشک).
• آب گریپ‌فروت: به دلیل مهار آنزیم CYP3A4 توسط آب گریپ‌فروت، مصرف همزمان آن می‌تواند سطح پلاسمایی کوتیاپین را افزایش دهد و باید از مصرف مقادیر زیاد آن اجتناب شود.

 

تداخل کوتیاپین در آزمایشات

کوتیاپین می‌تواند در نتایج برخی آزمایش‌های غربالگری دارویی در ادرار تداخل ایجاد کند:

• غربالگری ادراری متادون: کوتیاپین ممکن است باعث نتیجه مثبت کاذب در آزمایش‌های غربالگری ایمونواسی (ایمونواسی) برای متادون شود.
• غربالگری ادراری داروهای ضدافسردگی سه حلقه‌ای (TCAs): کوتیاپین همچنین ممکن است باعث نتیجه مثبت کاذب در برخی آزمایش‌های غربالگری ادراری برای داروهای ضدافسردگی سه حلقه‌ای شود.
• نکته بالینی: در صورت مشکوک بودن به نتایج مثبت کاذب، باید از روش‌های تأییدی دقیق‌تر و اختصاصی‌تر (مانند کروماتوگرافی مایع-طیف‌سنجی جرمی) استفاده شود تا تداخل کوتیاپین تشخیص داده شود.

هشدار ها کوتیاپین

پزشکان باید هنگام تجویز کوتیاپین به موارد هشداردهنده زیر توجه ویژه‌ای داشته باشند. این هشدارها شامل نکات ایمنی محوری و هشدارهای جعبه سیاه هستند:

۱. افزایش خطر مرگ و میر در سالمندان مبتلا به روان‌پریشی ناشی از زوال عقل

• کوتیاپین (مانند سایر داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک) درمانی تأیید شده برای روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل در بیماران سالمند نیست. داده‌ها نشان می‌دهند که بیماران سالمند مبتلا به روان‌پریشی مرتبط با زوال عقل که با داروهای ضدروان‌پریشی تحت درمان قرار می‌گیرند، در معرض افزایش خطر مرگ و میر قرار دارند. این مرگ و میر عمدتاً ناشی از حوادث عروق مغزی (مانند سکته مغزی) یا نارسایی قلبی و عفونت (مانند ذات‌الریه آسپیراسیون) است.

۲. افزایش خطر افکار و رفتارهای خودکشی

• همانند سایر داروهای روان‌گردان، کوتیاپین در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان جوان (به ویژه زیر ۲۵ سال) خطر افزایش افکار و رفتارهای خودکشی را به همراه دارد، به ویژه در مراحل اولیه درمان یا هنگام تغییر دوز. پزشکان باید بیماران و خانواده‌های آن‌ها را در این زمینه آموزش داده و نظارت دقیق بالینی، به ویژه در طول ۴ هفته اول درمان، اعمال کنند.

۳. خطر سندرم بدخیم نورولپتیک

• سندرم بدخیم نورولپتیک یک مجموعه علامتی بالقوه کشنده است که با داروهای ضدروان‌پریشی از جمله کوتیاپین مرتبط است. علائم کلیدی شامل هیپرترمی (افزایش دمای بدن)، سفتی عضلانی، وضعیت روانی تغییر یافته و بی‌ثباتی دستگاه عصبی خودکار (مانند ضربان قلب نامنظم، فشار خون متغیر) هستند. در صورت مشکوک شدن به این سندرم، باید مصرف کوتیاپین فوراً قطع شود و اقدامات درمانی و حمایتی فشرده آغاز گردد.

۴. عوارض متابولیک

کوتیاپین با ریسک بالای عوارض متابولیک همراه است که پزشکان باید آن‌ها را به دقت پایش کنند:

• افزایش قند خون و دیابت: ممکن است هایپرگلیسمی و دیابت قندی، گاهی اوقات شدید و همراه با کتواسیدوز یا کما ایجاد شود. پایش منظم قند خون (ناشتا) در شروع درمان و در طول آن ضروری است، به ویژه در بیمارانی که عوامل خطر دیابت دارند.
• تغییرات چربی‌های خون (دیس‌لیپیدمی): افزایش قابل توجه کلسترول تام، LDL و تری‌گلیسیرید مشاهده شده است. انجام پروفایل لیپیدی در شروع درمان و به صورت دوره‌ای توصیه می‌شود.
• افزایش وزن: کوتیاپین به طور شایع باعث افزایش وزن قابل توجه می‌شود. نظارت بر وزن و دور کمر برای ارزیابی خطر متابولیک الزامی است.

۵. عوارض قلبی

• طولانی شدن فاصله QT: کوتیاپین می‌تواند به طولانی شدن فاصله QT در الکتروکاردیوگرام منجر شود. اگرچه این خطر معمولاً کمتر از سایر داروهای ضدروان‌پریشی است، اما باید در بیمارانی که سابقه طولانی شدن QT دارند، یا در حال مصرف داروهای طولانی‌کننده QT هستند، یا سابقه نارسایی احتقانی قلب یا سایر آریتمی‌ها را دارند، با احتیاط شدید و نظارت قلبی استفاده شود.
• افت فشار خون وضعیتی: این عارضه، به ویژه در اوایل درمان، شایع است و می‌تواند منجر به زمین خوردن و آسیب شود. به دلیل آنتاگونیسم آلفا-۱ آدرنرژیک، باید دوز با افزایش آهسته تنظیم شود.

۶. دیسکینزی دیررس

• این سندرم حرکتی بالقوه غیرقابل برگشت، با علائم حرکات غیرارادی به ویژه در ناحیه صورت و زبان، در هر بیمار تحت درمان با ضدروان‌پریشی‌ها از جمله کوتیاپین، ممکن است رخ دهد. در صورت مشاهده علائم، قطع یا کاهش دوز کوتیاپین باید در نظر گرفته شود.

۷. کاهش لکوسیت‌ها و نوتروپنی

• لکوپنی و نوتروپنی گذرا یا مداوم با استفاده از کوتیاپین گزارش شده است. در بیماران با سابقه کاهش تعداد گلبول‌های سفید خون، شمارش کامل سلول‌های خون باید به دقت پایش شود.

مسمومیت (اوردوز) کوتیاپین و درمان آن
اوردوز کوتیاپین ممکن است به دلیل مصرف مقادیر بالاتر از دوزهای درمانی رخ دهد و می‌تواند منجر به عوارض جدی شود.

الف. علائم و نشانه‌های مسمومیت (اوردوز)

علائم اوردوز کوتیاپین عمدتاً به دلیل فعالیت‌های آنتی‌هیستامینی، آنتی‌کولینرژیک و آلفا-۱ آدرنرژیک آن است:

• علائم شایع: خواب‌آلودگی شدید (سدیشن)، افت فشار خون (هیپوتانسیون)، تاکی‌کاردی (افزایش ضربان قلب)، و علائم آنتی‌کولینرژیک خفیف تا متوسط (مانند خشکی دهان، تاری دید، احتباس ادرار).
• علائم جدی: در اوردوزهای بزرگ، ممکن است علائم جدی‌تر شامل کما، طولانی شدن فاصله QT، تاکی‌کاردی بطنی چندشکلی، ایست تنفسی و ایست قلبی رخ دهد.

ب. مدیریت و درمان مسمومیت (اوردوز)

هیچ پادزهر (آنتی‌دوت) اختصاصی برای اوردوز کوتیاپین وجود ندارد و درمان کاملاً حمایتی است:
۱. تثبیت و حمایت تنفسی/قلبی:

• اولویت با حفظ راه‌هوایی باز، اکسیژن‌رسانی و تهویه مناسب است.
• مانیتورینگ مداوم قلبی برای شناسایی آریتمی‌ها، به ویژه طولانی شدن QT، ضروری است.

۲. حمایت از عملکرد گردش خون:

• افت فشار خون و شوک باید با اقدامات مناسب مانند تزریق مایعات داخل وریدی درمان شود.
• در صورت عدم پاسخ به مایعات، ممکن است نیاز به استفاده از داروهای وازوپرسور مانند نوراپینفرین یا فنیل‌افرین باشد. استفاده از اپی‌نفرین به دلیل احتمال تشدید افت فشار خون باید در این شرایط اجتناب شود (به علت اثرات آنتاگونیست آلفا-۱ کوتیاپین).

۳. کاهش جذب دارو:

• شستشوی معده در صورت مصرف دوزهای بالقوه کشنده در مدت زمان کوتاه پس از مصرف (مثلاً یک ساعت) ممکن است مفید باشد.
• استفاده از زغال فعال باید در نظر گرفته شود، زیرا می‌تواند به محدود کردن جذب دارو کمک کند.
• دیالیز در حذف کوتیاپین مؤثر نیست، زیرا دارو به شدت به پروتئین‌های پلاسما متصل است.

۴. مدیریت علائم خاص:

• تشنج: در صورت بروز تشنج، درمان با بنزودیازپین‌ها توصیه می‌شود.
• اثرات آنتی‌کولینرژیک شدید: استفاده از فیزیوستیگمین به عنوان یک درمان خط دوم برای علائم آنتی‌کولینرژیک تهدیدکننده حیات، باید با احتیاط فراوان و تنها توسط متخصصان سم‌شناسی انجام شود.
• نکته نهایی: با توجه به نیمه عمر نسبتاً کوتاه کوتیاپین و متابولیت فعال آن، پایش و مراقبت حمایتی دقیق باید حداقل برای چند روز یا تا زمانی که علائم بیمار کاملاً برطرف شود، ادامه یابد.

توصیه های دارویی کوتیاپین

کوئتیاپین یک داروی ضدروان‌پریشی آتیپیک است که برای درمان بیماری‌های روانی مختلفی از جمله اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی (شامل دوره‌های مانیک و افسردگی)، و به عنوان درمان کمکی برای اختلال افسردگی اساسی استفاده می‌شود. در زیر توصیه‌های دارویی حیاتی برای استفاده ایمن و مؤثر از این دارو، ویژه جامعه پزشکی، ارائه شده است.

1. توصیه‌های دارویی بیمار

هنگام تجویز کوئتیاپین، بیماران باید در مورد نکات مهم زیر آموزش ببینند تا به حداکثر رساندن اثربخشی و مدیریت عوارض جانبی کمک شود:

• نحوه مصرف دارو: بیمار باید دارو را دقیقاً طبق دستور پزشک مصرف کند و خودسرانه دوز یا زمان مصرف را تغییر ندهد. مصرف کوئتیاپین با یا بدون غذا معمولاً تفاوتی ندارد، مگر اینکه پزشک دستور دیگری داده باشد. فرمولاسیون‌های آزاد‌سازی طولانی‌مدت (ER) باید به صورت کامل بلعیده شوند و نباید خرد یا جویده شوند.
• خواب‌آلودگی و احتیاط در رانندگی: این دارو می‌تواند باعث خواب‌آلودگی یا گیجی قابل توجهی شود، به ویژه در ابتدای درمان. به بیماران هشدار دهید تا زمانی که واکنش بدنشان به دارو مشخص نشده است، از رانندگی یا کار با ماشین‌آلات خطرناک اجتناب کنند.
• فشار خون وضعیتی (ارتوستاتیک): کوئتیاپین می‌تواند باعث کاهش فشار خون هنگام تغییر وضعیت (مثلاً از حالت نشسته به ایستاده) و سرگیجه شود. بیمار باید به آرامی وضعیت خود را تغییر دهد تا از خطر افتادن جلوگیری کند.
• افزایش وزن و سلامت متابولیک: افزایش وزن، افزایش قند خون و چربی‌های خون (کلسترول و تری‌گلیسیرید) از عوارض شایع هستند. بر اهمیت نظارت منظم بر وزن، سطح قند خون و چربی‌های خون تأکید کنید و بیمار را به رعایت رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی تشویق کنید.
• نوشیدنی‌های الکلی و داروهای آرام‌بخش: به بیمار توصیه کنید که در طول درمان با کوئتیاپین از مصرف الکل و سایر داروهایی که باعث خواب‌آلودگی یا آرام‌بخشی می‌شوند، خودداری کند. این ترکیب می‌تواند اثرات آرام‌بخش دارو را به شدت افزایش دهد.
• عدم قطع ناگهانی دارو: قطع ناگهانی کوئتیاپین می‌تواند منجر به علائم ترک (مانند تهوع، استفراغ، بی‌خوابی و عود بیماری) شود. بیمار باید قبل از قطع دارو یا تغییر دوز، حتماً با پزشک مشورت کند.

 

2. توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

تجویز کوئتیاپین نیازمند توجه به تعاملات دارویی، پایش عوارض جانبی و ارزیابی ریسک در مقابل مزایای درمان است.

۱. ارزیابی اولیه و پایش متابولیک

• معاینات پایه: قبل از شروع درمان، یک تاریخچه کامل پزشکی (شامل سابقه قلبی-عروقی و تشنج) و ارزیابی وضعیت متابولیک (وزن، شاخص توده بدنی - BMI، فشار خون، قند خون ناشتا، چربی‌های خون) انجام دهید.
• پایش متابولیک منظم: به دلیل خطر سندروم متابولیک، پایش‌های زیر باید به طور منظم انجام شوند:
• وزن/BMI: در ویزیت‌های پایه، ۴ هفتگی، ۸ هفتگی، ۱۲ هفتگی و سپس فصلی.
• گلوکز (قند خون) و لیپیدها (چربی‌های خون): در ویزیت پایه و سپس در ۱۲ هفتگی و پس از آن به صورت سالانه.

۲. ریسک‌های قلبی-عروقی و آریتمی

• طولانی شدن فاصله QT: کوئتیاپین می‌تواند باعث طولانی شدن فاصله QT در الکتروکاردیوگرام (ECG) شود. این ریسک به ویژه در بیمارانی با سابقه خانوادگی سندرم QT طولانی، نارسایی قلبی یا مصرف همزمان داروهای طولانی‌کننده QT بیشتر است. در این موارد، ارزیابی ECG پایه و پایش دوره‌ای توصیه می‌شود.
• افت فشار خون وضعیتی: به دلیل اثرات آلفا-آدرنرژیک، ریسک افت فشار خون وضعیتی (ارتوستاتیک هیپوتانسیون) وجود دارد. دوز باید با احتیاط تیتر شود، به ویژه در بیماران مسن یا کسانی که مستعد فشار خون پایین هستند.

۳. دیسکینزی دیررس و سندروم نورولپتیک بدخیم

• دیسکینزی دیررس: در صورت بروز حرکات غیرارادی (مانند حرکات صورت و زبان) که می‌تواند نشانه دیسکینزی دیررس باشد، دوز را کاهش داده یا قطع کنید.
• سندروم نورولپتیک بدخیم (NMS): علائم NMS (مانند تب بالا، سفتی عضلانی، وضعیت ذهنی تغییر یافته و بی‌ثباتی خودکار) یک فوریت پزشکی است و در صورت مشکوک بودن، باید بلافاصله مصرف دارو قطع شود و درمان حمایتی آغاز گردد.

۴. ملاحظات دوز و تیتر

• تیتراسیون آهسته: برای به حداقل رساندن عوارض جانبی مانند خواب‌آلودگی و افت فشار خون وضعیتی، درمان باید با دوز پایین آغاز شده و به تدریج تیتر شود تا به دوز درمانی مؤثر برسد.
• تفاوت فرمولاسیون‌ها: فرمولاسیون آزاد‌سازی فوری (IR) برای دوزبندی تقسیم‌شده (معمولاً ۲ یا ۳ بار در روز) است، در حالی که فرمولاسیون آزاد‌سازی طولانی‌مدت (ER) به صورت یک بار در روز (معمولاً در شب) مصرف می‌شود.

۵. تداخلات دارویی مهم

• مهارکننده‌ها و القاءکننده‌های CYP3A4: کوئتیاپین به طور عمده توسط آنزیم کبدی CYP3A4 متابولیزه می‌شود.
• مهارکننده‌های قوی CYP3A4 (مانند کتوکونازول، اریترومایسین): مصرف همزمان می‌تواند سطح کوئتیاپین را افزایش داده و ریسک عوارض جانبی را بالا ببرد. در صورت لزوم، کاهش دوز کوئتیاپین ممکن است ضروری باشد.
• القاءکننده‌های قوی CYP3A4 (مانند کاربامازپین، فنی‌توئین): مصرف همزمان می‌تواند سطح کوئتیاپین را به شدت کاهش داده و اثربخشی آن را کم کند. در این موارد، افزایش دوز کوئتیاپین ممکن است لازم باشد.

جمع‌بندی برای پزشک

کوئتیاپین یک داروی قدرتمند با طیف وسیعی از موارد مصرف است. موفقیت درمان بستگی به ارزیابی جامع، پایش دقیق عوارض جانبی متابولیک و قلبی-عروقی، و آموزش دقیق بیمار دارد. به عنوان یک پزشک، همیشه باید تعادل بین بهبود علائم و مدیریت ریسک‌های مرتبط با درمان را در نظر داشته باشید.