پرومتازین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف پرومتازین

موارد مصرف تایید شده
پرومتازین یک مشتق فنوتیازینی با خواص قوی آنتی‌هیستامینی، ضد تهوع و آرام‌بخشی است. موارد مصرف تایید شده این دارو همراه با ملاحظات بالینی برای پزشک به شرح زیر است:

۱. مدیریت انواع آلرژی و واکنش‌های افزایش حساسیت

• کاربرد بالینی: درمان علامتی رینیت فصلی و دائمی، رینیت آلرژیک، کهیر با عارضه خفیف، و واکنش‌های آلرژیک به خون یا پلاسما. همچنین به عنوان درمان کمکی در آنافیلاکسی پس از کنترل علائم حاد با اپی‌نفرین استفاده می‌شود.
• نکته ویژه پزشک: این دارو به دلیل اثرات سداتیو قوی، برای بیمارانی که نیازمند هوشیاری در طول روز هستند انتخاب خط اول نیست، اما برای کنترل علائم آلرژیک شبانه که با اختلال خواب همراه است، بسیار اثربخش عمل می‌کند.

۲. پیشگیری و درمان تهوع و استفراغ

• کاربرد بالینی: کنترل تهوع و استفراغ فعال و پیشگیری از بروز آن به ویژه در دوره‌های قبل و بعد از عمل جراحی.
• نکته ویژه پزشک: در صورت نیاز به تزریق، ترجیح بالینی بر تزریق عمیق عضلانی است. تزریق وریدی دارو خطر بسیار جدی آسیب شدید بافتی، نکروز و گانگرن (که ممکن است منجر به قطع عضو شود) را به همراه دارد. در صورت اجبار به تزریق وریدی، باید دارو به شدت رقیق شده و از طریق یک خط وریدی باز و با جریان بالا به آهستگی تزریق گردد.

۳. پیشگیری و درمان بیماری حرکت

• کاربرد بالینی: کنترل سرگیجه، تهوع و علائم مرتبط با بیماری حرکت در مسافرت‌ها.
• نکته ویژه پزشک: برای حداکثر اثربخشی پیشگیرانه، دوز اول باید حداقل 30 تا 60 دقیقه قبل از شروع مسافرت تجویز شود و در صورت نیاز، دوزهای بعدی هر 8 تا 12 ساعت تکرار گردد.

۴. آرام‌بخشی و سدیشن در محیط‌های بالینی

• کاربرد بالینی: ایجاد آرام‌بخشی قبل از جراحی، در دوران نقاهت پس از عمل، و در طول زایمان. همچنین برای کاهش اضطراب و ایجاد خواب سبک در بیمارانی که تحت مداخلات پزشکی قرار می‌گیرند.
• نکته ویژه پزشک: پرومتازین اثرات داروهای تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی را به شدت تقویت می‌کند. هنگام استفاده همزمان با این داروها، دوز آن‌ها باید کاهش یابد.

۵. درمان کمکی در کنترل درد

• کاربرد بالینی: استفاده به عنوان داروی کمکی همراه با مسکن‌های استاندارد جهت مدیریت دردهای بعد از عمل.
• نکته ویژه پزشک: ترکیب این دارو با مسکن‌های مخدر اجازه می‌دهد تا دوز داروی مخدر کاهش یابد، با این حال پزشک باید بیمار را از نظر خطر دپرسیون تنفسی به دقت پایش کند. تجویز این دارو برای کودکان زیر 222 سال به دلیل خطر مرگ ناشی از ایست تنفسی اکیدا ممنوع است.

موارد مصرف خارج از برچسب
این موارد اگرچه در تاییدیه اولیه سازمان‌های مرجع ذکر نشده‌اند، اما بر اساس شواهد بالینی و مقالات معتبر بین‌المللی در شرایط خاص توسط پزشکان تجویز می‌شوند:

۱. مدیریت استفراغ شدید بارداری

• کاربرد بالینی: استفاده به عنوان درمان خط دوم یا سوم در زنان بارداری که به درمان‌های اولیه (مانند پیریدوکسین) پاسخ نداده‌اند و دچار تهوع و استفراغ شدید و مقاوم هستند.
• نکته ویژه پزشک: اگرچه مصرف آن در بارداری رایج است، اما باید منافع آن در برابر خطرات احتمالی سنجیده شود. استفاده در اواخر بارداری ممکن است باعث بروز علائم اکستراپیرامیدال یا تضعیف تنفسی در نوزاد شود. دوز تجویزی باید در کمترین میزان موثر و برای کوتاه‌ترین زمان ممکن باشد.

۲. درمان کمکی در حملات حاد میگرن در اورژانس

• کاربرد بالینی: تجویز وریدی یا عضلانی در بخش اورژانس برای کنترل تهوع همراه با میگرن و همچنین تسهیل خواب بیمار که به قطع حمله میگرنی کمک می‌کند.
• نکته ویژه پزشک: پرومتازین به تنهایی مسکن نیست، اما استفاده از آن در کنار سایر داروهای خط اول درمان میگرن می‌تواند اثربخشی کلی پروتکل درمانی را بهبود بخشد و از مراجعه مجدد بیمار به اورژانس جلوگیری کند. در این بیماران نیز باید احتیاطات مربوط به آسیب بافتی در تزریق وریدی کاملا رعایت شود.

مکانیسم اثر پرومتازین

پرومتازین یک داروی مشتق از فنوتیازین‌ها است، اما برخلاف سایر داروهای این دسته، اثرات ضد روان‌پریشی بسیار ضعیفی دارد و بیشتر به عنوان یک آنتی‌هیستامین و ضد تهوع قوی شناخته می‌شود. مکانیسم اثر این دارو چندگانه بوده و شامل انسداد چندین گیرنده مختلف در سیستم عصبی مرکزی و محیطی است:

اثر ضد حساسیت (آنتی‌هیستامین)

• پرومتازین یک آنتاگونیست قوی و رقابتی گیرنده‌های نوع یک هیستامین است. این دارو از اتصال هیستامین به گیرنده‌های آن در دستگاه گوارش، عروق خونی و مجاری تنفسی جلوگیری می‌کند و بدین ترتیب علائم آلرژیک، نفوذپذیری مویرگی و ادم را کاهش می‌دهد.

اثر ضد تهوع و استفراغ

• این دارو با مسدود کردن گیرنده‌های دوپامین در منطقه ماشه‌ای گیرنده شیمیایی در بصل‌النخاع، پیام‌های مربوط به تهوع را مهار می‌کند.

اثر آرام‌بخشی و خواب‌آوری

• خاصیت سداتیو بارز پرومتازین ناشی از نفوذ آسان آن به سیستم عصبی مرکزی و مهار گیرنده‌های هیستامینی مرکزی، همراه با انسداد گیرنده‌های آلفا-آدرنرژیک است.

اثر آنتی‌کولینرژیک

• پرومتازین دارای خاصیت انسداد گیرنده‌های موسکارینی است که به کاهش ترشحات (مانند خشک شدن ترشحات مجاری تنفسی) کمک می‌کند، اما همین ویژگی عامل بروز عوارض جانبی مانند خشکی دهان، تاری دید و احتباس ادرار در بیماران است.

فارماکوکینتیک پرومتازین

شروع اثر و طول مدت اثر

• شروع اثر بالینی: شروع اثر دارو بستگی به مسیر تجویز دارد. در مصرف خوراکی یا عضلانی، اثر دارو معمولا در مدت 20 دقیقه آغاز می‌شود. در تجویز وریدی، اثر دارو بسیار سریع‌تر و در عرض 3 تا 5 دقیقه ظاهر می‌شود. استفاده از شیاف مقعدی نیز شروع اثری در حدود 20 دقیقه دارد.
• طول مدت اثر: اثرات دارو معمولا بین 4 تا 6 ساعت دوام دارد، اما بسته به شرایط متابولیک بیمار ممکن است تا 12 ساعت نیز تداوم یابد.

جذب و فراهمی زیستی

• پرومتازین به خوبی از مسیر دستگاه گوارش جذب می‌شود، اما به دلیل عبور اول کبدی گسترده، فراهمی زیستی مطلق آن نسبتا پایین و در حدود 25 درصد است. این نکته توجیه‌کننده تفاوت دوز در مسیرهای مختلف تجویز است.

توزیع در بافت‌ها

• دارو به طور گسترده در بافت‌های بدن توزیع می‌شود. پرومتازین به دلیل ماهیت لیپوفیلیک خود به راحتی از سد خونی-مغزی عبور کرده و وارد سیستم عصبی مرکزی می‌شود که عامل اصلی اثرات سداتیو آن است. همچنین این دارو از جفت عبور می‌کند. میزان اتصال آن به پروتئین‌های پلاسمایی بالا و در حدود 93 درصد است.

متابولیسم

• متابولیسم پرومتازین عمدتا در کبد انجام می‌شود. آنزیم‌های سیستم سیتوکروم به ویژه آنزیم‌های خانواده دو-دی-شش و دو-بی-شش در متابولیسم این دارو نقش دارند و آن را به متابولیت‌های غیرفعال (عمدتا به شکل سولفوکسید) تبدیل می‌کنند.

دفع و نیمه عمر

• نیمه عمر دفعی دارو در بزرگسالان بین 10 تا 14 ساعت متغیر است. دارو و متابولیت‌های آن عمدتا از طریق ادرار و بخشی نیز از طریق مدفوع دفع می‌شوند. در بیمارانی که دچار نارسایی شدید کبدی یا کلیوی هستند، دفع دارو کندتر شده و خطر تجمع دارو و بروز عوارض سمی افزایش می‌یابد، بنابراین تنظیم دوز در این بیماران الزامی است.

منع مصرف پرومتازین

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
تجویز پرومتازین در برخی شرایط بالینی دارای منع مصرف مطلق است و در برخی موارد نیازمند احتیاط شدید بالینی می‌باشد. توجه به این موارد برای جلوگیری از عوارض تهدیدکننده حیات ضروری است:

منع مصرف در راه‌های تزریق (هشدار جعبه سیاه)

• تزریق زیرپوستی و ترزیق داخل شریانی پرومتازین اکیدا ممنوع است. این روش‌های تزریق باعث آسیب شدید بافتی، نکروز، ایسکمی و گانگرن می‌شوند که در بسیاری از موارد به قطع عضو منجر شده است.

بیماران در وضعیت کما یا تضعیف شدید سیستم عصبی مرکزی

• به دلیل اثرات دپرسانت قوی پرومتازین، استفاده از آن در بیمارانی که دچار کاهش سطح هوشیاری هستند یا مقادیر بالایی از داروهای تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی مصرف کرده‌اند، اکیدا ممنوع است.

علائم دستگاه تنفسی تحتانی و آسم

• استفاده از این دارو برای درمان علائم دستگاه تنفسی تحتانی، از جمله حملات حاد آسم، ممنوع است. خاصیت آنتی‌کولینرژیک دارو می‌تواند باعث غلیظ شدن ترشحات برونش و تشدید انسداد مجاری هوایی شود.

حساسیت متقاطع

• تجویز پرومتازین در بیمارانی که سابقه واکنش‌های ازدیاد حساسیت به سایر مشتقات فنوتیازین را دارند، ممنوع می‌باشد.

موارد نیازمند احتیاط شدید (منع مصرف نسبی)

• در بیمارانی که دارای گلوکوم زاویه بسته، هایپرتروفی پروستات، زخم معده تنگ‌کننده، انسداد مجاری ادراری، و صرع یا سابقه تشنج هستند، دارو باید با احتیاط بسیار زیاد و سنجش دقیق سود و زیان تجویز شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی
مدیریت دارویی با پرومتازین در دوران بارداری و شیردهی نیازمند دقت ویژه پزشک است:

دوران بارداری

• پرومتازین از جفت عبور می‌کند. اگرچه منع مصرف مطلق در تمام طول بارداری ندارد، اما تنها زمانی باید تجویز شود که منفعت آن برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند.
• هشدار بالینی ویژه: مصرف این دارو در اواخر بارداری و نزدیک به زمان زایمان توصیه نمی‌شود. استفاده در این دوران با خطر بروز تضعیف تنفسی و همچنین اختلال در تجمع پلاکتی در نوزاد تازه متولد شده همراه است. همچنین خطر بروز علائم اکستراپیرامیدال در نوزادان وجود دارد.

دوران شیردهی

• ترشح پرومتازین در شیر مادر به طور قطعی تایید نشده است، اما به دلیل خطر بسیار بالای بروز عوارض جانبی جدی (از جمله تضعیف شدید تنفسی) در شیرخوار، استفاده از آن در دوران شیردهی منع شده است.
• تصمیم‌گیری بالینی باید بر اساس اهمیت دارو برای مادر باشد؛ پزشک باید بین قطع شیردهی یا قطع مصرف دارو یک گزینه را انتخاب کند.

موارد منع مصرف در کودکان (هشدار جعبه سیاه)
یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین هشدارهای بالینی در مورد پرومتازین، محدودیت‌های شدید تجویز آن در گروه اطفال است:

منع مصرف مطلق در کودکان زیر 2 سال

• تجویز پرومتازین (به هر شکل دارویی از جمله شربت، شیاف یا تزریقی) در کودکان با سن کمتر از 2 سال اکیدا ممنوع است. دلیل این منع مصرف مطلق، گزارش‌های متعدد از ایست تنفسی و دپرسیون تنفسی کشنده در این گروه سنی است.

احتیاط شدید در کودکان بالای 2 سال

• در کودکان بزرگتر از 2 سال، دارو باید با کمترین دوز موثر تجویز شود. از تجویز همزمان سایر داروهایی که باعث تضعیف سیستم تنفسی می‌شوند باید به شدت خودداری گردد.

سندرم ری (Reye’s Syndrome)

• تجویز پرومتازین در کودکان و نوجوانانی که علائم و نشانه‌های مشکوک به سندرم ری یا بیماری‌های کبدی دارند، اکیدا ممنوع است. این دارو می‌تواند بروز علائم اکستراپیرامیدال را تحریک کرده و یا علائم بالینی مهم بیماری زمینه‌ای کبد یا سندرم ری را پنهان کند که منجر به تاخیر در تشخیص و درمان صحیح می‌شود.

عوارض جانبی پرومتازین

عوارض جانبی بسیار شایع (بیشتر از 10 درصد)

این عوارض به دلیل مکانیسم اثر دارو (عبور از سد خونی مغزی و انسداد گیرنده‌های هیستامینی مرکزی) در اکثر بیماران، به ویژه در شروع درمان رخ می‌دهند:

• سیستم عصبی مرکزی: خواب‌آلودگی و سدیشن بارزترین عارضه این دارو است که شیوع آن در بسیاری از موارد به بیش از 30 تا 50 درصد نیز می‌رسد. میزان خواب‌آلودگی کاملا وابسته به دوز است. همچنین کاهش سطح هوشیاری، خستگی مفرط و اختلال در عملکردهای حرکتی و ذهنی به شدت شایع است. پزشک باید به بیمار هشدار دهد که از انجام کارهایی که نیاز به تمرکز بالا دارند خودداری کند.

عوارض جانبی شایع (بین 1 تا 10 درصد)

این دسته از عوارض بیشتر ناشی از خواص آنتی‌کولینرژیک و تاثیر بر سایر گیرنده‌های عصبی و عروقی است:

• عوارض آنتی‌کولینرژیک: خشکی شدید دهان و غشاهای مخاطی، تاری دید، گشاد شدن مردمک‌ها، احتباس ادرار (به ویژه در مردان مبتلا به بزرگی پروستات) و یبوست.
• سیستم عصبی روان‌پزشکی: سرگیجه، احساس سبکی سر، گیجی و دیس‌اورینتیشن (به خصوص در بیماران سالمند که حساسیت بیشتری به اثرات آنتی‌کولینرژیک دارند)، بی‌قراری و کابوس‌های شبانه.
• سیستم قلبی عروقی: تغییرات فشار خون شامل افت فشار خون وضعیتی (ارتوستاتیک) یا در مواردی افزایش موقت فشار خون، تاکی‌کاردی (افزایش ضربان قلب) و برادی‌کاردی.
• سیستم پوستی: حساسیت به نور، راش‌های پوستی و کهیر.

عوارض جانبی نادر اما جدی (کمتر از 1 درصد و با شیوع نامشخص)

اگرچه شیوع این عوارض پایین است، اما آگاهی پزشک از آن‌ها به دلیل ماهیت تهدیدکننده حیات، حیاتی است:

• آسیب‌های موضعی شدید (هشدار جعبه سیاه): شیوع دقیق آسیب بافتی در تزریق وریدی مشخص نیست، اما به دلیل خطراتی مانند فلبیت شدید، ترومبوز، نکروز بافتی و گانگرن که منجر به قطع عضو شده‌اند، اهمیت بالینی بسیار بالایی دارد.
• عوارض عصبی حرکتی: علائم اکستراپیرامیدال شامل دیستونی، آکاتیزیا و دیسکینزی دیررس. همچنین خطر بروز سندرم بدخیم نورولپتیک که با سفتی عضلانی و تب بالا مشخص می‌شود وجود دارد.
• سیستم تنفسی: تضعیف شدید تنفسی، آپنه و ایست تنفسی (به ویژه در کودکان زیر 222 سال که شیوع آن منجر به منع مصرف مطلق در این گروه سنی شده است).
• سیستم خونی: دیسکرازی‌های خونی شامل لکوپنی، ترومبوسیتوپنی و آگرانولوسیتوز.
• سیستم کبدی: یرقان انسدادی که معمولا ماهیت برگشت‌پذیر دارد.

نکته کاربردی برای پزشک: بروز عوارض متناقض (مانند تحریک‌پذیری شدید، لرزش، بی‌خوابی و حتی تشنج) در کودکان و سالمندان پس از مصرف پرومتازین گزارش شده است. در صورت بروز این علائم، دارو باید بلافاصله قطع گردد.

تداخلات دارویی پرومتازین

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP2D6
• تشدید اثرات آنتی کولینرژیک
• تشدید اثرات تضعیف کننده CNS
• کاهش اثرات مرکزی هیستامین
• آنتاگونیست دوپامین
• تشدید عوارض خارج هرمی
• تشدید هایپرگلایسمی
• تشدید هایپرپرولاکتینمی (قوی)
• تشدید هایپودوپامینرژیک
• تشدید هایپوناترمی
• تشدید اثرات کاهنده فشار خون
• تشدید حساسیت به نور
• افزایش فاصله QT (بسته به شرایط)

تداخلات رده X (پرهیز):

آکلیدینیوم، آمینولوولینیک اسید (سیستمیک)، آزلاستین (بینی)، بروموپرید، برومپریدول، سیمتروپیوم، الوکسادولین، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، لووسولپیراید، متوکلوپرامید، ارفنادرین، اوکساتومید، اوکسوممازین، پارالدهید، پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات، روفناسین، تالیدومید، تیوتروپیوم، اومکلیدینیوم

کاهش اثرات داروها توسط پرومتازین:

مهار کننده های استیل کولین استراز، اپی نفرین (راسمیک، سیستمیک، استنشاق دهانی، بینی)، عوامل معده -روده ای (پروکینتیک ها)، ایتوپرید، لووسولپیرید، نیتروگلیسرین، سکرتین

کاهش اثرات پرومتازین توسط داروها:

مهار کننده های استیل کولین استراز

افزایش اثرات داروها توسط پرومتازین:

اتانول، آمینو لوولینیک اسید (سیستمیک و موضعی)، داروهای آنتی کولینرژیک، آزلاستین (بینی)، بلونانسرین، برکسانولون، بوپرنورفین، سیمتروپیوم، کلوزاپین، مهارکننده های CNS، الوکسادولین، فلونیترازپام، گلوکاگون، گلیکوپیرولات (استنشاق دهانی)، هالوپریدول، متوتریمپرازین، میرابگرون، اگونیست های اپیوئیدی، ارفنادرین، اوکسی کدون، پارالدهید، پیریبدیل، پورفیمر، پتاسیم کلراید، پتاسیم سیترات، پرامی پکسول، راموسترون، روفناسین، روپی نیرول، روتیگوتین، SSRIها، سوورکسانت، تالیدومید، دیورتیک های تیازیدی و شبه تیازیدی، تیوتروپیوم، توپیرامات، ورتپورفین، زولپیدم

افزایش اثرات پرومتازین توسط داروها:

آکلیدینیوم، آلیزاپرید، آمانتادین، فراورده های حاوی توکسین بوتولینیوم، بریمونیدین (موضعی)، بروموپرید، برومپریدول، کانابیدیول، کانابیس، کلرال بتائین، کلرمتیازول، کلرفنسین کاربامات، دیمتیندن (موضعی)، دوکسیلامین، درونابینول، دروپریدول، اسکتامین، گلیکوپیرونیوم (موضعی)، هیدروکسی زین، ایپراتروپیوم (استنشاق دهانی)، کاوا کاوا، لمبورکسانت، لوفکسیدین، منیزیم سولفات، متوتریمپرازین، متوکلوپرامید، متیروزین، میانسرین، مینوسیکلین (سیستمیک)، نابیلون، اوکساتومید، اوکسوممازین، پرامپانل، پراملینتید، روفینامید، سدیم اکسیبات، تتراهیدروکانابینول، تتراهیدروکانابینول و کانابیدیول، تریمپرازین، اومکلیدینیوم

تداخلات دارویی پرومتازین
تداخلات دارویی پرومتازین عمدتا ناشی از خواص تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی، اثرات آنتی‌کولینرژیک و انسداد گیرنده‌های آلفا آدرنرژیک است. نوع تداخل در اکثر موارد فارماکودینامیک (تشدید اثرات جانبی) است.

۱. داروهای تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی و تنفسی

• نام داروها: مورفین، فنتانیل، متادون، ترامادول، دیازپام، لورازپام، میدازولام، فنوباربیتال و زولپیدم.
• نوع تداخل: تشدید شدید خواب‌آلودگی، کاهش سطح هوشیاری و دپرسیون کشنده تنفسی. پزشک باید در صورت نیاز به تجویز همزمان، دوز داروی مخدر یا آرام‌بخش را به میزان 252525 تا 505050 درصد کاهش دهد و بیمار را از نظر علائم حیاتی پایش کند.

۲. داروهای دارای خواص آنتی‌کولینرژیک

• نام داروها: آتروپین، دیفن‌هیدرامین، آمی‌تریپتیلین، ایمی‌پرامین، کلوزاپین و داروهای ضد اسپاسم گوارشی یا ادراری.
• نوع تداخل: تشدید سمیت آنتی‌کولینرژیک شامل خشکی شدید دهان، تاری دید، یبوست شدید (خطر ایلئوس فلجی)، احتباس ادرار، احتقان حرارتی و توهم.

۳. داروهای کاهنده آستانه تشنج

• نام داروها: ترامادول، بوپروپیون و سایر داروهای خانواده فنوتیازین.
• نوع تداخل: پرومتازین خود آستانه تشنج را کاهش می‌دهد. مصرف همزمان با این داروها خطر بروز حملات تشنجی را به شدت بالا می‌برد، به ویژه در بیماران با سابقه صرع.

۴. اپی‌نفرین

• نام دارو: اپی‌نفرین.
• نوع تداخل: به دلیل مسدود شدن گیرنده‌های آلفا توسط پرومتازین، تجویز اپی‌نفرین (به عنوان مثال برای درمان افت فشار خون ناشی از اوردوز پرومتازین) منجر به پدیده افت فشار خون متناقض می‌شود، زیرا اثرات گشادکننده عروق ناشی از گیرنده‌های بتا بدون مانع باقی می‌مانند. برای درمان افت فشار خون در این بیماران باید از نوراپی‌نفرین یا فنیل‌افرین استفاده شود.

۵. مهارکننده‌های مونوآمین اکسیداز

• نام داروها: ترانیل‌سیپرومین، سلژیلین و لاینزولید.
• نوع تداخل: تشدید اثرات اکستراپیرامیدال و آنتی‌کولینرژیک پرومتازین.

تداخل با غذا و سبک زندگی

مصرف با غذا

• پرومتازین تداخل جذب با مواد غذایی ندارد و می‌تواند با معده خالی یا همراه با غذا مصرف شود. تجویز فرم خوراکی همراه با غذا یا شیر می‌تواند تحریک و عوارض گوارشی را کاهش دهد.

تداخل با الکل

• مصرف نوشیدنی‌های الکلی همزمان با این دارو اکیدا ممنوع است. الکل اثرات تضعیف‌کننده سیستم عصبی مرکزی پرومتازین را به شدت تقویت کرده و می‌تواند منجر به کما یا دپرسیون تنفسی مرگبار شود.

تداخل در آزمایشات تشخیصی
پرومتازین می‌تواند در نتایج برخی از آزمایش‌های بالینی تداخل ایجاد کند که پزشک باید پیش از درخواست آزمایش به آن‌ها توجه نماید:

تست‌های پوستی آلرژی

• پرومتازین به دلیل خاصیت قوی آنتی‌هیستامینی، می‌تواند مانع از بروز واکنش هیستامینی در پوست شده و نتایج منفی کاذب ایجاد کند. مصرف این دارو باید حداقل 72 ساعت قبل از انجام تست‌های پوستی آلرژی قطع شود.

تست‌های بارداری

• استفاده از این دارو ممکن است در تست‌های ایمونولوژیک ادراری بارداری تداخل ایجاد کرده و نتایج مثبت کاذب یا منفی کاذب به همراه داشته باشد.

تست تحمل گلوکز

• در برخی موارد، مصرف پرومتازین باعث افزایش سطح گلوکز خون شده و ممکن است در تفسیر تست تحمل گلوکز اختلال ایجاد کند.

هشدار ها پرومتازین

هشدارهای بالینی مهم و کاربردی
تجویز پرومتازین نیازمند توجه دقیق به هشدارهای بالینی است. برخی از این هشدارها به دلیل خطرات تهدیدکننده حیات، در قالب هشدارهای جعبه سیاه توسط مراجع بین‌المللی طبقه‌بندی شده‌اند:

۱. خطر آسیب شدید بافتی (هشدار جعبه سیاه در تزریق)

• تزریق وریدی پرومتازین می‌تواند منجر به آسیب شدید بافتی از جمله ترومبوز، فلبیت، نکروز و گانگرن شود که در مواردی نیازمند قطع عضو بوده است. ترجیح بالینی همیشه بر تزریق عمیق عضلانی است. تزریق زیرپوستی و داخل شریانی اکیدا ممنوع است. در صورت الزام قطعی به تزریق وریدی، دارو باید به شدت رقیق شده (حداکثر غلظت 25 میلی‌گرم در میلی‌لیتر) و با سرعت بسیار آهسته (حداکثر 25 میلی‌گرم در دقیقه) از طریق یک خط وریدی کاملا باز تزریق شود. در صورت بروز هرگونه شکایت بیمار از درد یا سوزش در محل تزریق، باید تزریق فورا متوقف شود.

۲. دپرسیون تنفسی در کودکان (هشدار جعبه سیاه)

• تجویز این دارو در کودکان زیر 2 سال به دلیل خطر ایست تنفسی کشنده اکیدا ممنوع است. در کودکان بزرگتر نیز دارو باید با کمترین دوز موثر تجویز شده و از مصرف همزمان با سایر داروهای تضعیف‌کننده تنفسی پرهیز شود.

۳. تضعیف سیستم عصبی مرکزی

• این دارو می‌تواند باعث خواب‌آلودگی شدید و اختلال در عملکردهای فیزیکی و ذهنی شود. اثرات دارو در ترکیب با الکل، مسکن‌های مخدر، داروهای آرام‌بخش و خواب‌آورها به شدت تقویت می‌شود و خطر تضعیف تنفسی و قلبی عروقی را بالا می‌برد.

۴. کاهش آستانه تشنج

• پرومتازین می‌تواند آستانه تشنج را پایین بیاورد. تجویز آن در بیماران مبتلا به صرع یا افرادی که داروهای کاهنده آستانه تشنج مصرف می‌کنند، نیازمند احتیاط بسیار بالا و پایش دقیق بالینی است.

۵. سندرم بدخیم نورولپتیک

• اگرچه پرومتازین یک ضد روان‌پریشی ضعیف است، اما از خانواده فنوتیازین‌ها بوده و گزارش‌هایی از بروز سندرم بدخیم نورولپتیک در پی مصرف آن وجود دارد. در صورت بروز علائمی مانند هایپرترمی، سفتی عضلانی، تغییر وضعیت روانی و بی‌ثباتی اتونومیک، دارو باید فورا قطع شده و درمان‌های حمایتی اورژانسی آغاز گردد.

۶. واکنش‌های اکستراپیرامیدال

• مصرف دوزهای بالا یا استفاده طولانی‌مدت می‌تواند منجر به بروز علائم اکستراپیرامیدال از جمله دیستونی، آکاتیزیا و دیسکینزی دیررس شود.

مسمومیت پرومتازین و مدیریت بالینی آن
مسمومیت با پرومتازین می‌تواند طیف وسیعی از علائم خفیف تا تهدیدکننده حیات را ایجاد کند و نیازمند مداخله سریع پزشکی است.

علائم بالینی اوردوز:

• علائم خفیف تا متوسط: شامل دپرسیون خفیف سیستم عصبی، خواب‌آلودگی عمیق، علائم آنتی‌کولینرژیک بارز (خشکی شدید دهان و مخاط، گشاد شدن مردمک‌ها، برافروختگی پوست، احتباس ادرار و کاهش حرکات گوارشی).
• علائم شدید (تهدیدکننده حیات): کما، تضعیف شدید تنفسی، افت شدید فشار خون، کلاپس قلبی عروقی، واکنش‌های شدید اکستراپیرامیدال، بی‌قراری شدید، توهم و تشنج (به ویژه در کودکان). ایست قلبی و مرگ ناگهانی در موارد مسمومیت حاد گزارش شده است.

پروتکل درمان و مدیریت مسمومیت:

هیچ آنتی‌دوت (پادزهر) اختصاصی برای مسمومیت با پرومتازین وجود ندارد و دیالیز نیز در خروج دارو از بدن بی‌تاثیر است. درمان کاملا حمایتی و بر اساس تثبیت علائم حیاتی بیمار صورت می‌گیرد:

• مدیریت راه هوایی و تنفس: اولین و مهم‌ترین گام، برقراری راه هوایی مطمئن و تهویه کافی است. در صورت نیاز باید از اکسیژن‌تراپی و ونتیلاسیون مکانیکی استفاده شود.
• حفظ جریان خون و کنترل افت فشار: برای مدیریت افت فشار خون می‌توان از مایع‌درمانی داخل وریدی استفاده کرد. در صورت نیاز به داروهای تنگ‌کننده عروق، نوراپی‌نفرین یا فنیل‌افرین داروهای انتخابی هستند. نکته بسیار مهم برای پزشک: استفاده از اپی‌نفرین در این بیماران ممنوع است، زیرا پرومتازین دارای خاصیت انسداد گیرنده‌های آلفا است و تجویز اپی‌نفرین می‌تواند منجر به افت بیشتر و متناقض فشار خون (پدیده معکوس اپی‌نفرین) شود.
• کنترل تشنج: در صورت بروز تشنج، استفاده از بنزودیازپین‌ها (مانند دیازپام یا لورازپام) خط اول درمان است.
• مدیریت علائم اکستراپیرامیدال: واکنش‌های شدید اکستراپیرامیدال را می‌توان با تجویز داروهای آنتی‌کولینرژیک مانند بنزتروپین یا دیفن‌هیدرامین کنترل کرد.
• شستشوی معده: در صورتی که زمان کمی از مصرف خوراکی مقادیر بالای دارو گذشته باشد و بیمار هوشیار باشد، تجویز زغال فعال می‌تواند از جذب بیشتر دارو جلوگیری کند. القای استفراغ به دلیل خطر بروز تشنج یا دپرسیون سریع هوشیاری و خطر آسپیراسیون توصیه نمی‌شود.

توصیه های دارویی پرومتازین

توصیه‌های دارویی برای آموزش به بیمار
پزشک معالج باید موارد زیر را به صورت واضح به بیمار یا مراقب وی آموزش دهد تا خطرات احتمالی کاهش یافته و اثربخشی درمان به حداکثر برسد:

خواب‌آلودگی و احتیاط در فعالیت‌ها

• این دارو باعث خواب‌آلودگی شدید و کاهش تمرکز می‌شود. بیمار باید تا زمانی که اثرات دارو به طور کامل برطرف نشده است، از رانندگی، کار با ماشین‌آلات خطرناک و انجام فعالیت‌هایی که نیاز به هوشیاری کامل دارند، اکیدا خودداری کند.

پرهیز از مصرف الکل و داروهای آرام‌بخش

• مصرف همزمان نوشیدنی‌های الکلی یا سایر داروهای خواب‌آور و آرام‌بخش با این دارو به شدت خطرناک است و می‌تواند منجر به تضعیف شدید تنفسی و کاهش خطرناک سطح هوشیاری شود.

حساسیت به نور خورشید

• مصرف این دارو ممکن است پوست را نسبت به نور خورشید حساس کند. به بیمار توصیه کنید از قرار گرفتن طولانی‌مدت در معرض تابش مستقیم آفتاب پرهیز کرده و از کرم‌های ضد آفتاب و پوشش مناسب استفاده نماید.

مدیریت عوارض آنتی‌کولینرژیک

• برای رفع خشکی دهان، نوشیدن مکرر آب یا استفاده از آدامس‌های بدون قند توصیه می‌شود. در صورت بروز یبوست شدید یا مشکل در دفع ادرار، بیمار باید سریعا به پزشک اطلاع دهد.

علائم هشداردهنده

• به بیمار آموزش دهید در صورت بروز علائمی مانند سفتی عضلات، حرکات غیرارادی و غیرطبیعی چشم‌ها، صورت یا گردن، بی‌قراری شدید، تنگی نفس، ضربان قلب نامنظم یا تب بالا، فورا مصرف دارو را قطع کرده و به اورژانس مراجعه کند.

مصرف در کودکان

• به والدین تاکید شود که این دارو تحت هیچ شرایطی نباید برای کودکان زیر 2 سال استفاده شود و در کودکان بزرگتر نیز حتما باید دوز دقیق تجویز شده توسط پزشک رعایت گردد.

توصیه‌های دارویی و بالینی مخصوص پزشک
رعایت نکات زیر در تجویز و مدیریت درمان با پرومتازین برای جلوگیری از بروز عوارض تهدیدکننده حیات، الزامی است:

مدیریت مسیر تزریق (هشدار جعبه سیاه)

• تزریق وریدی پرومتازین با خطر بالای آسیب شدید بافتی، گانگرن و نیاز به قطع عضو همراه است. تزریق زیرپوستی و داخل شریانی اکیدا ممنوع است. مسیر انتخابی و ارجح برای تزریق، تزریق عمیق عضلانی است. در موارد اضطراری که نیاز به تزریق وریدی است، دارو باید به شدت رقیق شود (حداکثر غلظت 25 میلی‌گرم در میلی‌لیتر) و با سرعت بسیار آهسته (حداکثر 25 میلی‌گرم در دقیقه) از طریق یک خط وریدی کاملا باز تزریق گردد. در صورت بروز درد در محل تزریق، بلافاصله آن را متوقف کنید.

منع مصرف مطلق در اطفال زیر دو سال (هشدار جعبه سیاه)

• به دلیل خطر دپرسیون تنفسی کشنده، تجویز این دارو در کودکان زیر 2 سال کاملا ممنوع است. در اطفال بزرگتر نیز باید کمترین دوز موثر تجویز شده و از مصرف همزمان سایر تضعیف‌کننده‌های سیستم تنفسی اجتناب شود.

احتیاط شدید در سالمندان

• بر اساس معیارهای بین‌المللی، پرومتازین به دلیل بار بالای آنتی‌کولینرژیک در سالمندان نامناسب است. خطر بروز هذیان، گیجی، افت فشار خون وضعیتی و احتباس ادرار در افراد مسن بسیار بالاست. در صورت لزوم تجویز، درمان باید با حداقل دوز ممکن (یک چهارم تا نصف دوز بزرگسالان) آغاز شود.

پدیده معکوس اپی‌نفرین

• در صورت بروز افت فشار خون ناشی از مصرف پرومتازین، به هیچ عنوان از اپی‌نفرین استفاده نکنید. مسدود شدن گیرنده‌های آلفا توسط پرومتازین باعث می‌شود اثرات گشادکننده عروق اپی‌نفرین غالب شده و افت فشار خون تشدید شود. داروی انتخابی برای کنترل فشار خون در این بیماران نوراپی‌نفرین است.

بیماران مبتلا به صرع

• پرومتازین آستانه تشنج را کاهش می‌دهد. تجویز این دارو در بیماران با سابقه صرع یا آسیب‌های مغزی باید با احتیاط فراوان و پایش دقیق عصبی صورت گیرد.

کاهش دوز داروهای مخدر

• در صورتی که بیمار همزمان با پرومتازین نیازمند دریافت داروهای مسکن مخدر یا باربیتورات‌ها است، دوز داروی مخدر باید به میزان 25 تا 50 درصد کاهش یابد تا از تضعیف مفرط سیستم عصبی مرکزی جلوگیری شود.