دونپزیل چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

قرص دونپزیل چیست؟

• دونپزیل یک داروی تجویزی است که برای درمان علائم آلزایمر و اختلالات حافظه استفاده می‌شود.
• این دارو با افزایش سطح ماده‌ای شیمیایی در مغز به نام استیل‌کولین ، به بهبود عملکرد سلول‌های عصبی کمک می‌کند.
• دونپزیل باعث درمان قطعی آلزایمر نمی‌شود، اما می‌تواند روند پیشرفت علائم را کندتر کرده و به تمرکز، حافظه و توانایی انجام کارهای روزانه کمک کند.

قرص یاسنال (Yasnal) یکی از برندهای معتبر داروی دونپزیل است که توسط شرکت داروسازی اکتوور (Actover) تولید می‌شود. این دارو در دو دوز ۵ و ۱۰ میلی‌گرم عرضه شده و به دلیل کیفیت بالا، اثربخشی ثابت‌شده و تحمل‌پذیری مناسب در بیماران، از پرمصرف‌ترین برندهای دونپزیل در ایران محسوب می‌شود.
 

قرص دونپزیل برای چیست؟

دونپزیل برای درمان موارد زیر استفاده می‌شود:

بیماری آلزایمر در مراحل خفیف تا متوسط و شدید

• به بهبود عملکرد ذهنی، تمرکز، توانایی گفتگو و تصمیم‌گیری کمک می‌کند.

اختلالات شناختی مرتبط با زوال عقل (Dementia)

• در برخی بیماران مسن با مشکلات حافظه و توجه.

در موارد خاص و خارج از برچسب FDA:

درمان اختلالات شناختی پس از سکته یا آسیب مغزی

کمک به بیماران مبتلا به پارکینسون که مشکلات شناختی دارند.

 

قرص دونپزیل برای حافظه و یادآوری

دونپزیل باعث افزایش فعالیت استیل‌کولین در مغز می‌شود، ماده‌ای که نقش مهمی در یادگیری و ذخیره‌سازی اطلاعات دارد.
بنابراین، مصرف منظم دونپزیل می‌تواند:

• کاهش فراموشی را به‌تأخیر بیندازد،
• تمرکز را بهبود دهد،
• و به بیماران کمک کند ارتباطات اجتماعی خود را حفظ کنند.

اما توجه کنید: این دارو حافظه را به‌طور کامل باز نمی‌گرداند — بلکه تنها به بهبود موقت علائم کمک می‌کند.

قرص دونپزیل برای آلزایمر

دونپزیل یکی از داروهای اصلی درمان آلزایمر است و توسط سازمان FDA برای این کاربرد تأیید شده است.

در مراحل خفیف تا شدید بیماری، دونپزیل:

• باعث بهبود نسبی در عملکرد شناختی می‌شود.
• توانایی فرد در انجام کارهای شخصی را حفظ می‌کند.
• خلق‌وخو و رفتار را در برخی بیماران متعادل‌تر می‌کند.
• پزشکان معمولاً این دارو را به‌صورت طولانی‌مدت تجویز می‌کنند و به‌صورت دوره‌ای اثر آن را ارزیابی می‌نمایند.

قرص دونپزیل 5 و 10 میلی‌گرم برای چیست؟

قرص دونپزیل 5 میلی‌گرم:

• معمولاً دوز اولیه برای شروع درمان است. بیمار معمولاً آن را یک‌بار در روز (معمولاً شب‌ها) مصرف می‌کند.

قرص دونپزیل 10 میلی‌گرم:

• پس از چند هفته، در صورت تحمل دارو، پزشک ممکن است دوز را به 10 میلی‌گرم افزایش دهد.
• افزایش دوز باید فقط با نظر پزشک انجام شود، چون مصرف ناگهانی دوز بالا می‌تواند عوارض گوارشی یا قلبی ایجاد کند.

 

 بهترین زمان مصرف دونپزیل

• بهترین زمان مصرف شب‌ها قبل از خواب است.
• چون ممکن است مصرف دونپزیل در طول روز باعث سرگیجه یا تهوع خفیف شود.
• اگر بیمار بعد از مصرف شبانه دچار بی‌خوابی شود، پزشک ممکن است پیشنهاد دهد دارو را صبح‌ها بعد از صبحانه مصرف کند.

 

نحوه مصرف قرص دونپزیل

• قرص را با یک لیوان کامل آب ببلعید. خرد کردن یا جویدن قرص توصیه نمی‌شود مگر اینکه پزشک تجویز کند.

 

عوارض قطع ناگهانی قرص دونپزیل

قطع ناگهانی دونپزیل ممکن است باعث بازگشت سریع علائم آلزایمر و افت ناگهانی در عملکرد ذهنی شود.
علائم ممکن عبارتند از:

• کاهش تمرکز
• افزایش گیجی
• رفتارهای غیرعادی یا پرخاشگرانه
• کاهش توانایی انجام کارهای روزانه
• اگر نیاز به قطع دارو باشد، پزشک معمولاً دوز را به‌تدریج کاهش می‌دهد.

 

اگر یک دوز دونپزیل را فراموش کردم چه کنم؟

• اگر مصرف دارو را فراموش کردید، به‌محض یادآوری، همان دوز را مصرف کنید.
• اما اگر نزدیک به زمان دوز بعدی بود، از دوز فراموش‌شده صرف‌نظر کنید.
• هرگز دوز دو برابر مصرف نکنید.
• اگر بیش از یک هفته مصرف دارو را قطع کرده‌اید، قبل از شروع مجدد، حتماً با پزشک مشورت کنید.

عوارض جانبی قرص دونپزیل

اکثر بیماران این دارو را به‌خوبی تحمل می‌کنند، اما ممکن است برخی از عوارض زیر رخ دهند:

عوارض خفیف و شایع:

• تهوع، اسهال یا استفراغ
• سردرد یا سرگیجه
• بی‌خوابی یا رویاهای واضح
• گرفتگی عضلات
• کاهش اشتها یا کاهش وزن

عوارض کمتر شایع ولی جدی:

• کندی ضربان قلب (Bradycardia)
• غش یا افت فشار خون
• خونریزی گوارشی
• تشنج

در صورت بروز علائم شدید، مصرف دارو باید متوقف و پزشک فوراً مطلع شود.
 

مصرف دونپزیل در بارداری و شیردهی

مطالعات انسانی محدودی وجود دارد، اما شواهد حیوانی نشان داده‌اند که ممکن است برای جنین خطر داشته باشد.
در دوران شیردهی نیز، مصرف دارو باید فقط در صورت ضرورت و با تجویز پزشک انجام شود.

تداخل دونپزیل با غذا و دارو

• دونپزیل را می‌توان با یا بدون غذا مصرف کرد.
• از مصرف همزمان با داروهای آنتی‌کولینرژیک، داروهای قلبی خاص، و ضدافسردگی‌ها باید اجتناب شود مگر با نظارت پزشک.
• مصرف الکل ممکن است اثرات دارو را کاهش دهد یا عوارض را تشدید کند.

 

پرسش‌های رایج بیماران درمورد دونپزیل

۱. آیا دونپزیل باعث بهبود کامل حافظه می‌شود؟

خیر، دونپزیل حافظه را به‌طور کامل بازنمی‌گرداند، اما می‌تواند روند کاهش حافظه را کندتر کند.

۲. اثر دونپزیل بعد از چند روز مشخص می‌شود؟

معمولاً اثرات آن بعد از چند هفته تا چند ماه مصرف مداوم نمایان می‌شود.

۳. آیا دونپزیل باعث خواب زیاد یا بی‌خوابی می‌شود؟

هر دو ممکن است رخ دهد. برخی بیماران احساس خستگی دارند و برخی دیگر دچار بی‌خوابی می‌شوند.

۴. آیا دونپزیل اعتیادآور است؟

خیر، دونپزیل اعتیادآور نیست.

۵. آیا مصرف طولانی‌مدت دونپزیل ایمن است؟

بله، در صورتی که تحت نظر پزشک باشد. در بیشتر بیماران سال‌ها بدون عارضه جدی مصرف می‌شود.
 

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دونپزیل

موارد مصرف تایید شده (اندیکاسیون‌های رسمی)
دونپزیل به عنوان یک مهارکننده اختصاصی و برگشت‌پذیر آنزیم استیل‌کولین استراز، استاندارد طلایی در درمان علامتی انواع خاصی از زوال عقل محسوب می‌شود:

۱. بیماری آلزایمر (نوع خفیف تا متوسط)

• این دارو برای بهبود عملکردهای شناختی شامل حافظه، جهت‌یابی و توانایی‌های استدلالی در مراحل اولیه بیماری تایید شده است.
• نکته بالینی: دونپزیل باعث تغییر در روند پیشرونده و ماهیت بیماری نمی‌شود، اما با افزایش سطح استیل‌کولین در فضای بین‌سلولی مغز، می‌تواند ناتوانی‌های شناختی را به تعویق بیندازد. شروع درمان معمولاً با دوز ۵ میلی‌گرم در شب برای کاهش عوارض گوارشی انجام می‌شود.

۲. بیماری آلزایمر (نوع شدید)

• برخلاف برخی دیگر از داروهای این خانواده، دونپزیل تاییدیه رسمی برای استفاده در مراحل پیشرفته و شدید بیماری آلزایمر را نیز دارا است.
• نکته بالینی: در مراحل پیشرفته، هدف اصلی حفظ استقلال نسبی بیمار در انجام فعالیت‌های روزمره و کنترل برخی اختلالات رفتاری است. در این مرحله، افزایش دوز به ۱۰ یا ۲۳ میلی‌گرم (در صورت تحمل بیمار) مد نظر قرار می‌گیرد.

موارد مصرف خارج از برچسب (کاربردهای بالینی جانبی)
شواهد علمی و مطالعات بالینی نشان‌دهنده اثربخشی دونپزیل در شرایط زیر است، هرچند ممکن است در تمامی کشورها به عنوان اندیکاسیون رسمی ثبت نشده باشد:

۱. زوال عقل عروقی

• در بیمارانی که به دلیل آسیب‌های عروق مغزی (مانند سکته‌های مکرر) دچار افت شناخت شده‌اند، دونپزیل در بهبود توجه و عملکردهای اجرایی موثر نشان داده است.
• رویکرد بالینی: اگرچه نتایج در این بیماران متغیر است، اما در مواردی که همپوشانی بین آلزایمر و آسیب عروقی وجود دارد، تجویز آن رایج است.

۲. زوال عقل مرتبط با بیماری پارکینسون

• این دارو برای مدیریت اختلالات شناختی در بیمارانی که سال‌ها پس از شروع علائم حرکتی پارکینسون دچار زوال عقل می‌شوند، به کار می‌رود.
• رویکرد بالینی: پزشک باید به دقت مراقب تشدید احتمالی لرزش یا علائم حرکتی بیمار باشد، هرچند دونپزیل نسبت به سایر داروها کمتر باعث تداخل با سیستم حرکتی می‌شود.

۳. زوال عقل با اجسام لویی

• بیماران مبتلا به این نوع زوال عقل اغلب به داروهای تقویت‌کننده سیستم کولینرژیک پاسخ بسیار خوبی می‌دهند، به ویژه در کاهش توهمات بینایی و نوسانات هوشیاری.

۴. اختلال شناختی خفیف

• برخی پزشکان در مواردی که افت حافظه فراتر از سن فرد است اما هنوز به مرحله زوال عقل نرسیده، از این دارو استفاده می‌کنند.
• رویکرد بالینی: شواهد جهانی در این مورد قوی نیست و توصیه می‌شود تنها در مواردی که احتمال پیشرفت سریع به سمت آلزایمر وجود دارد، با احتیاط مصرف شود.

۵. آسیب‌های مغزی ناشی از ضربه

• در برخی پروتکل‌های بازتوانی، برای بهبود تمرکز و بازیابی حافظه در بیمارانی که دچار ضربه مغزی شده‌اند، دوره‌های کوتاه درمان با دونپزیل تجویز می‌شود.

نکات کلیدی و هشدارهای کاربردی برای پزشک

• پایش وضعیت قلبی: به دلیل اثرات تحریک سیستم پاراسمپاتیک، دونپزیل می‌تواند باعث ایجاد برادی‌کاردی (کندی ضربان قلب) یا بلوک‌های قلبی شود. بررسی نوار قلب پیش از شروع درمان در بیماران مستعد الزامی است.
• عوارض گوارشی: تهوع، اسهال و بی‌اشتهایی از عوارض شایع و وابسته به دوز هستند. توصیه می‌شود دوز دارو پس از ۴ تا ۶ هفته و در صورت تحمل کامل بیمار افزایش یابد.
• اختلالات خواب: مصرف دارو در شب ممکن است باعث بروز رویاهای غیرمعمول یا بی‌خوابی شود. در صورت بروز این مشکل، می‌توان زمان مصرف را به صبح تغییر داد.
• تداخل با بیهوشی: پزشک بیهوشی باید از مصرف این دارو مطلع باشد، زیرا دونپزیل می‌تواند اثر برخی داروهای شل‌کننده عضلانی را در طول جراحی طولانی کند.

مکانیسم اثر دونپزیل

دونپزیل یک مهارکننده اختصاصی، قوی و برگشت‌پذیر آنزیم استیل‌کولین استراز است که مکانیسم عملکرد آن در سطح سلولی به شرح زیر است:

مهار آنزیم تجزیه‌کننده

• در بیماری آلزایمر، کاهش فعالیت نورون‌های کولینرژیک منجر به کمبود انتقال‌دهنده عصبی استیل‌کولین در فضای بین‌سلولی مغز می‌شود. دونپزیل با اتصال به آنزیم استیل‌کولین استراز، مانع از هیدرولیز و تجزیه استیل‌کولین می‌شود.

افزایش غلظت استیل‌کولین

• با مهار این آنزیم، غلظت استیل‌کولین در سیناپس‌های عصبی افزایش می‌یابد. این امر منجر به تقویت پیام‌رسانی عصبی در مسیرهایی می‌شود که مسئول حافظه، یادگیری و عملکردهای شناختی هستند.

انتخابی بودن

• دونپزیل نسبت به سایر مهارکننده‌های این خانواده، تمایل بسیار بیشتری برای اتصال به آنزیم استیل‌کولین استراز در سیستم عصبی مرکزی نسبت به آنزیم مشابه در بافت‌های محیطی (مانند گلبول‌های قرمز یا عضلات صاف) دارد. این ویژگی باعث می‌شود عوارض جانبی سیستمیک آن نسبت به نسل‌های قدیمی‌تر این دسته دارویی کمتر باشد.

فارماکوکینتیک دونپزیل

۱. جذب و فراهمی زیستی

• پس از مصرف خوراکی، دونپزیل به خوبی جذب می‌شود و فراهمی زیستی آن حدود ۱۰۰ درصد است. غلظت پلاسمایی دارو در عرض ۳ تا ۵ ساعت به حداکثر خود می‌رسد. نکته مهم بالینی این است که جذب دارو تحت تاثیر غذا قرار نمی‌گیرد و مصرف آن با معده پر یا خالی بر میزان کل جذب تاثیری ندارد.

۲. توزیع و اتصال به پروتئین

• حجم توزیع دارو در حالت پایدار حدود ۱۲ لیتر بر کیلوگرم است. دونپزیل به میزان بالایی (حدود ۹۶ درصد) به پروتئین‌های پلاسمای خون، عمدتاً آلبومین و آلفا-۱ اسید گلیکوپروتئین متصل می‌شود.

۳. متابولیسم و تغییرات زیستی

• متابولیسم دونپزیل به صورت گسترده در کبد و از طریق سیستم آنزیمی سیتوکروم پی ۴۵۰ انجام می‌شود. زیرمجموعه‌های آنزیمی ۳ ای ۴ و ۲ دی ۶ نقش اصلی را در متابولیسم این دارو ایفا می‌کنند. فرآیندهای اصلی شامل گلوکورونیداسیون، هیدروکسیلاسیون و حذف گروه متیل است. برخی از متابولیت‌های حاصل از این فرآیندها دارای فعالیت دارویی مشابه داروی اصلی هستند که به طولانی شدن اثر آن کمک می‌کند.

۴. دفع و نیمه‌عمر

• دفع دارو هم از طریق ادرار (حدود ۷۹ درصد) و هم از طریق مدفوع (حدود ۱۵ درصد) صورت می‌گیرد. حدود ۱۷ درصد از دوز مصرفی به صورت تغییرنیافته در ادرار ظاهر می‌شود. مهم‌ترین ویژگی فارماکوکینتیک دونپزیل، نیمه‌عمر طولانی آن است که حدود ۷۰ ساعت تخمین زده می‌شود. این نیمه‌عمر طولانی اجازه می‌دهد دارو تنها یک بار در شبانه‌روز مصرف شود و رسیدن به سطح پایدار خونی حدود ۱۵ روز زمان می‌برد.

ملاحظات کاربردی برای پزشک

• تنظیم دوز در نارسایی اندام‌ها: با توجه به متابولیسم کبدی، در بیماران مبتلا به نارسایی کبدی پایدار، کلیرانس دارو کاهش یافته و ممکن است نیاز به احتیاط در افزایش دوز باشد. با این حال، در نارسایی کلیوی معمولاً نیاز به تنظیم دوز اولیه نیست.
• تداخلات آنزیمی: به دلیل وابستگی به آنزیم‌های ۳ ای ۴ و ۲ دی ۶، مصرف همزمان با داروهای مهارکننده این آنزیم‌ها (مانند کتوکونازول یا کینیدین) می‌تواند سطح خونی دونپزیل را افزایش دهد. در مقابل، القاکننده‌های آنزیمی (مانند فنی‌توئین یا ریفامپین) ممکن است اثربخشی دارو را کاهش دهند.
• پایداری در سالمندان: ویژگی‌های فارماکوکینتیک این دارو در بیماران سالمند تفاوت معناداری با افراد جوان ندارد، اما به دلیل حساسیت بیشتر این رده سنی به عوارض کولینرژیک، تیتراسیون آرام دوز توصیه می‌شود.

منع مصرف دونپزیل

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی

پزشکان باید پیش از تجویز دونپزیل، وضعیت فیزیولوژیک و سوابق بیماری فرد را به دقت ارزیابی کنند. مصرف این دارو در شرایط زیر با محدودیت یا ممنوعیت همراه است:

• اختلالات هدایتی قلب: به دلیل اثرات کولینرژیک، این دارو می‌تواند باعث کندی ضربان قلب یا ایجاد بلوک‌های قلبی (مانند بلوک دهلیزی-بطنی) شود. مصرف آن در بیمارانی که دچار سندرم سینوس بیمار یا اختلالات جدی هدایتی هستند (و باتری قلبی ندارند) ممنوع است.
• بیماری‌های انسدادی ریه: دونپزیل باید در بیماران دارای سابقه آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریه با احتیاط فراوان تجویز شود، زیرا افزایش سطح استیل‌کولین می‌تواند باعث انقباض مجاری تنفسی و تشدید علائم ریوی گردد.
• زخم‌های گوارشی و خطر خونریزی: مهارکننده‌های کولین استراز ترشح اسید معده را افزایش می‌دهند. در بیمارانی که سابقه زخم معده دارند یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مصرف می‌کنند، خطر بروز خونریزی‌های گوارشی افزایش می‌یابد.
• انسداد مجاری ادراری: داروهای کولینرژیک ممکن است باعث انقباض مثانه شوند؛ لذا در صورت وجود انسداد فیزیکی در خروجی مثانه یا بزرگی شدید پروستات، مصرف دارو می‌تواند منجر به احتباس ادرار شود.
• سابقه تشنج: اگرچه تشنج ممکن است بخشی از تظاهرات بیماری آلزایمر باشد، اما داروهای کولینرژیک پتانسیل تحریک تشنج را دارند و باید در بیماران صرعی با احتیاط مصرف شوند.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

با توجه به رده سنی معمول بیماران آلزایمر، مواجهه با بارداری نادر است، اما از نظر علمی محدودیت‌های زیر تعیین شده است:

• دوران بارداری: دونپزیل در دسته‌بندی‌های ایمنی بارداری، به عنوان دارویی با شواهد ناکافی در انسان شناخته می‌شود. مطالعات حیوانی شواهدی از آسیب را نشان داده‌اند، اما داده‌های انسانی کنترل‌شده در دسترس نیست. مصرف این دارو در بارداری تنها زمانی توصیه می‌شود که مزایای احتمالی آن بر خطرات احتمالی برای جنین برتری قطعی داشته باشد.
• دوران شیردهی: مشخص نیست که آیا دونپزیل در شیر انسان ترشح می‌شود یا خیر. مطالعات آزمایشگاهی ترشح دارو در شیر حیوانات را تایید کرده‌اند. به دلیل احتمال بروز عوارض جانبی جدی در نوزاد، مصرف این دارو در دوران شیردهی توصیه نمی‌شود.

موارد منع مصرف و محدودیت‌ها در کودکان

استفاده از دونپزیل در جمعیت اطفال بر اساس استانداردهای جهانی به شرح زیر است:

• فقدان تاییدیه رسمی: ایمنی و اثربخشی دونپزیل در کودکان و نوجوانان زیر ۱۸ سال توسط هیچ‌یک از سازمان‌های معتبر دارویی جهان (مانند سازمان غذا و داروی آمریکا) به اثبات نرسیده است.
• ممنوعیت در اختلالات یادگیری اطفال: مطالعاتی که برای بررسی اثر این دارو در کودکان مبتلا به اختلالات خاص شناختی یا بیش‌فعالی انجام شده، نتایج مثبت پایداری نشان نداده‌اند؛ لذا تجویز آن برای بهبود تمرکز یا یادگیری در کودکان ممنوع است.

استراتژی مدیریت مخاطرات برای پزشک

به دلیل نیمه‌عمر طولانی دونپزیل (حدود ۷۰ ساعت)، عوارض جانبی یا تداخلات ممکن است بلافاصله پس از قطع دارو برطرف نشوند. پزشک باید پیش از انجام هرگونه جراحی، تیم بیهوشی را از مصرف این دارو مطلع سازد، زیرا دونپزیل می‌تواند اثر داروهای شل‌کننده عضلانی در حین عمل را به شدت تقویت کرده و زمان ریکاوری تنفسی بیمار را طولانی کند.

عوارض جانبی دونپزیل

عوارض جانبی بسیار شایع (بیش از ۱۰ درصد)

این عوارض عمدتاً با سیستم گوارشی و عصبی مرتبط هستند و اغلب در مراحل اولیه شروع درمان یا هنگام افزایش دوز مشاهده می‌شوند:

• اسهال: در حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد بیماران گزارش شده است. این عارضه معمولاً گذرا بوده و با مصرف دارو همراه با غذا یا کاهش سرعت افزایش دوز مدیریت می‌شود.
• تهوع: در حدود ۱۱ درصد بیماران دیده می‌شود. شدت آن در زنان و افراد با وزن پایین بیشتر گزارش شده است.
• بی‌خوابی: حدود ۱۰ تا ۱۴ درصد بیماران دچار اختلال در تداوم خواب یا رویاهای غیرمعمول می‌شوند.

عوارض جانبی شایع (۱ تا ۱۰ درصد)

عوارضی که با فراوانی متوسط رخ می‌دهند اما پایش آن‌ها برای جلوگیری از قطع خودسرانه دارو توسط مراقبین بیمار اهمیت دارد:

• عفونت‌های ادراری: حدود ۸ درصد بیماران به دلیل تغییرات در عملکرد مثانه ممکن است دچار این عارضه شوند.
• گرفتگی‌های عضلانی: در حدود ۸ درصد موارد گزارش شده است که ناشی از اثرات کولینرژیک بر محل اتصال عصب و عضله است.
• خستگی و بی‌حالی: حدود ۸ درصد بیماران احساس ضعف عمومی یا خستگی مفرط را گزارش می‌کنند.
• استفراغ: در حدود ۸ درصد بیماران دیده می‌شود که معمولاً با تهوع همراه است.
• سرگیجه: حدود ۸ درصد موارد گزارش شده که می‌تواند خطر سقوط در سالمندان را افزایش دهد.
• کاهش اشتها و کاهش وزن: در حدود ۳ تا ۷ درصد بیماران رخ می‌دهد. پایش وزن بیمار در طول درمان طولانی‌مدت الزامی است.
• کبودی پوست: حدود ۴ درصد بیماران بدون ضربه شدید دچار لکه‌های خون‌مردگی می‌شوند.
• درد در نواحی مختلف بدن: حدود ۳ درصد موارد.
• تکرر ادرار: حدود ۲ درصد موارد که باید از عفونت ادراری تفریق داده شود.

عوارض جانبی با فراوانی کم (کمتر از ۱ درصد) اما با اهمیت بالینی بالا

این موارد اگرچه نادر هستند، اما پتانسیل ایجاد خطرات جدی را دارند و پزشک باید نسبت به آن‌ها هوشیار باشد:

• کندی ضربان قلب (برادی‌کاردی): اگرچه در کمتر از ۱ درصد کل بیماران دیده می‌شود، اما در افراد دارای مشکلات هدایتی قلب می‌تواند منجر به سنکوپ شود.
• بلوک قلب: اختلال در هدایت پیام‌های الکتریکی قلب.
• خونریزی گوارشی: به ویژه در بیماران با سابقه زخم معده یا مصرف‌کنندگان داروهای ضدالتهاب.
• تشنج: تحریک بیش از حد سیستم عصبی ممکن است آستانه تشنج را کاهش دهد.
• علائم خارج هرمی: مانند لرزش یا سفتی عضلات که ممکن است با بیماری پارکینسون اشتباه گرفته شود.
• احتباس ادرار: ناشی از انقباض عضلات صاف مجاری ادراری.

نکات کاربردی برای پزشک در مدیریت عوارض

• ارتباط دوز و عارضه: بروز عوارض جانبی در دوز ۱۰ میلی‌گرم به مراتب بیشتر از دوز ۵ میلی‌گرم است. به عنوان مثال، میزان تهوع در دوز ۱۰ میلی‌گرم حدود ۵ برابر بیشتر از دوز ۵ میلی‌گرم گزارش شده است.
• پروتکل تیتراسیون: برای کاهش شدت عوارض گوارشی، توصیه می‌شود بیمار حداقل ۴ تا ۶ هفته روی دوز ۵ میلی‌گرم باقی بماند و سپس در صورت تحمل، دوز به ۱۰ میلی‌گرم افزایش یابد.
• زمان مصرف: اگر بیمار دچار بی‌خوابی یا کابوس‌های شبانه شد، تغییر زمان مصرف از شب به صبح می‌تواند به بهبود کیفیت خواب کمک کند.
• خطر سقوط: به دلیل احتمال بروز سرگیجه و کاهش ضربان قلب، محیط زندگی بیمار سالمند باید ایمن‌سازی شود تا از شکستگی‌های ناشی از سقوط جلوگیری گردد.

تداخلات دارویی دونپزیل

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای CYP2D6
• تشدید برادی‌کاردی
• تشدید اثرات کولینرژیک
• افزایش خطر خونریزی یا آسیب به مخاط دستگاه گوارش
• کاهش آستانه تشنج

تداخلات رده X (پرهیز):

فکسینیدازول

کاهش اثرات داروها توسط دونپزیل:

عوامل آنتی کولینرژیک، داروهای بلاک‌کننده‌ عصبی-عضلانی (غیر دپلاریزان)

کاهش اثرات دونپزیل توسط داروها:

عوامل آنتی کولینرژیک، دی‌پیریدامول

افزایش اثرات داروها توسط دونپزیل:

آمی‌فامپریدین، داروهای ضد سایکوز، بنوکسینات، بتابلاکرها، داروهای ایجادکننده برادی‌کاردی، سریتینیب، آگونیست های کولینرژیک، فکسینیدازول، هالوپریدول، ایوابرادین، لاکوزامید، عوامل طولانی کننده فاصله QT (بیشترین خطر)، سیپونیمود، سوکسینیل کولین

افزایش اثرات دونپزیل توسط داروها:

آمی‌فامپریدین، کورتیکواستروئیدها (سیستمیک)، میدودرین، روکسولیتینیب، ترلیپرسین، توفاسیتینیب

تداخلات دارویی مهم و تحلیل بالینی اثرات متقابل

دونپزیل به عنوان یک مهارکننده آنزیم استیل‌کولین استراز، تداخلات مهمی با داروهایی دارد که بر سیستم عصبی خودکار یا آنزیم‌های کبدی اثر می‌گذارند:

۱. تداخل با داروهای آنتی‌کولینرژیک

• نام داروها: دی‌سیکلومین، هیوسین، تولترودین، ایپراتروپیوم، دیفن‌هیدرامین، کلرپرومازین.
• نوع تداخل: این داروها اثرات درمانی دونپزیل را خنثی می‌کنند. از آنجایی که دونپزیل باعث افزایش سطح استیل‌کولین می‌شود، مصرف همزمان با داروهای ضد ردیف کولینرژیک منجر به کاهش کارایی هر دو دارو شده و می‌تواند گیجی یا تظاهرات زوال عقل را در بیمار تشدید کند.

۲. تداخل با داروهای کولینرژیک و شل‌کننده‌های عضلانی

• نام داروها: بتانیکول، نئوستیگمین، سوکسینیل‌کولین.
• نوع تداخل: دونپزیل اثرات این داروها را به شدت تقویت می‌کند. در هنگام جراحی، دونپزیل می‌تواند شل‌شدگی عضلانی ناشی از سوکسینیل‌کولین را طولانی‌تر کند که برای متخصصین بیهوشی بسیار حائز اهمیت است.

۳. تداخل با داروهای قلبی (کاهنده ضربان قلب)

• نام داروها: آتنولول، متوپرولول، پروپرانولول، دیگوکسین، وراپامیل، دیلتیازم.
• نوع تداخل: به دلیل اثرات واگوتونیک دونپزیل، مصرف همزمان با این داروها خطر بروز کندی شدید ضربان قلب و بلوک‌های قلبی را افزایش می‌دهد. پایش منظم ضربان قلب و نوار قلب در این بیماران الزامی است.

۴. تداخل با مهارکننده‌ها و القاکننده‌های آنزیم‌های کبدی

• نام داروها: کتوکونازول، ایتراکونازول، کینیدین، فلوکستین، پاروکستین (مهارکننده‌ها)؛ ریفامپین، فنی‌توئین، کاربامازپین، فنوباربیتال (القاکننده‌ها).
• نوع تداخل: مهارکننده‌های آنزیم‌های سیتوکروم ۳ ای ۴ و ۲ دی ۶ باعث افزایش سطح خونی دونپزیل و تشدید عوارض جانبی می‌شوند. در مقابل، القاکننده‌ها باعث دفع سریع‌تر دارو و کاهش اثربخشی درمانی آن می‌گردند.

تداخل با مواد غذایی و رژیم درمانی

مدیریت زمان مصرف دارو نسبت به وعده‌های غذایی در کنترل عوارض جانبی نقش دارد:

• تاثیر غذا بر جذب: مطالعات فارماکوکینتیک نشان می‌دهند که میزان جذب و غلظت نهایی دونپزیل در خون تحت تاثیر مصرف غذا قرار نمی‌گیرد. بنابراین بیمار می‌تواند دارو را با معده پر یا خالی مصرف کند.
• کاهش عوارض گوارشی: اگرچه غذا جذب را تغییر نمی‌دهد، اما توصیه می‌شود پزشکان برای کاهش تهوع و اسهال (که از عوارض شایع دونپزیل است)، مصرف دارو را بلافاصله پس از یک وعده غذایی سبک یا در هنگام شب پیشنهاد دهند.

تداخل در نتایج آزمایش‌های تشخیصی و پارامترهای آزمایشگاهی

دونپزیل تغییرات مستقیم کمتری در شیمی خون ایجاد می‌کند، اما تاثیرات آن بر ارگان‌های مختلف می‌تواند نتایج زیر را تحت تاثیر قرار دهد:

• آنزیم‌های عضلانی: در موارد نادری که دارو باعث آسیب عضلانی یا کرامپ‌های شدید می‌شود، ممکن است سطح کراتین فسفوکیناز در آزمایش خون افزایش یابد.
• آزمایش‌های عملکرد قلبی: تداخل اصلی در تفسیر نوار قلب است. بروز برادی‌کاردی سینوسی یا افزایش فاصله پی‌آر در نوار قلب ممکن است ناشی از اثر دارو باشد و نباید لزوماً به عنوان یک بیماری قلبی اولیه تشخیص داده شود.
• سطح آنزیم استیل‌کولین استراز در گلبول‌های قرمز: اگرچه به طور روتین چک نمی‌شود، اما دونپزیل باعث مهار این آنزیم در گلبول‌های قرمز می‌شود که نشان‌دهنده فعالیت فارماکولوژیک دارو است.
• عملکرد کبد: در موارد بسیار نادر، افزایش خفیف و گذرا در آنزیم‌های کبدی گزارش شده است که معمولاً نیاز به قطع درمان ندارد مگر اینکه افزایش بیش از حد نرمال باشد.

استراتژی پیشنهادی برای مدیریت درمان توسط پزشک

با توجه به تداخلات فوق، توصیه می‌شود پیش از شروع درمان، یک نوار قلب پایه تهیه شود. در بیمارانی که داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (مانند ناپروکسن یا ایبوپروفن) مصرف می‌کنند، به دلیل افزایش ترشح اسید معده توسط دونپزیل، ریسک زخم معده و خونریزی گوارشی باید به دقت ارزیابی شود. همچنین، در صورت نیاز به تعویض داروهای اعصاب و روان، دوره نیمه‌عمر طولانی دونپزیل (۷۰ ساعت) باید در نظر گرفته شود تا از تداخلات تاخیری پیشگیری گردد.

هشدار ها دونپزیل

هشدارهای بالینی و احتیاطات حیاتی برای پزشکان
دونپزیل به عنوان یک ترکیب کولینومیمتیک، اثرات گسترده‌ای بر سیستم عصبی خودکار دارد که نظارت دقیق بالینی را در موارد زیر الزامی می‌کند:

• اثرات قلبی و برادی‌کاردی: مهارکننده‌های کولین‌استراز می‌توانند اثرات واگوتونیک بر روی گره‌های سینوسی و دهلیزی-بطنی داشته باشند. این امر منجر به کندی ضربان قلب یا بلوک‌های قلبی در بیماران (حتی بدون سابقه بیماری قلبی) می‌شود. بروز سنکوپ در بیماران تحت درمان با دونپزیل باید جدی گرفته شده و از نظر قلبی ارزیابی شود.
• عوارض گوارشی و خطر خونریزی: این دارو ترشح اسید معده را افزایش می‌دهد. پزشکان باید بیماران را از نظر علائم خونریزی گوارشی فعال یا پنهان رصد کنند، به ویژه کسانی که سابقه زخم معده دارند یا به طور همزمان از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی استفاده می‌کنند.
• اثرات ریوی: به دلیل عملکردهای کولینرژیک، تجویز دونپزیل در بیماران مبتلا به آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریه باید با احتیاط فراوان انجام شود تا از بروز انقباض مجاری تنفسی جلوگیری گردد.
• تداخل با بیهوشی: دونپزیل می‌تواند شل‌کننده‌های عضلانی نوع سوکسینیل‌کولین را در طول فرآیند بیهوشی تقویت کند. اطلاع‌رسانی به تیم جراحی پیش از عمل ضروری است.
• احتباس ادرار: اگرچه در کارآزمایی‌های بالینی کمتر مشاهده شده، اما داروهای کولینومیمتیک می‌توانند باعث انسداد در مسیر خروجی مثانه شوند.
• تشنج: داروهای کولینرژیک پتانسیل ایجاد تشنج‌های عمومی را دارند، هرچند این علائم ممکن است با تظاهرات خود بیماری آلزایمر نیز اشتباه گرفته شوند.

مسمومیت (اوردوز) و مدیریت درمان
مسمومیت با دونپزیل می‌تواند منجر به بروز "بحران کولینرژیک" شود که یک وضعیت اورژانسی و تهدیدکننده حیات است.

۱. علائم و نشانه‌های مسمومیت (اوردوز)

علائم مسمومیت بازتابی از تحریک بیش از حد سیستم پاراسمپاتیک است که با عبارت اختصاری شامل تهوع شدید، استفراغ، ترشح بیش از حد بزاق، تعریق، کندی ضربان قلب، کاهش فشار خون، ضعف عضلانی (که در صورت درگیری عضلات تنفسی می‌تواند منجر به مرگ شود) و تشنج شناخته می‌شود.

۲. مدیریت درمانی و پادزهر

• اقدامات حمایتی: بلافاصله پس از تشخیص، باید راه هوایی بیمار پایدار شده و علائم حیاتی به دقت کنترل شوند.
• استفاده از پادزهر (آتروپین): آنتی‌کولینرژیک‌های نوع سوم مانند آتروپین سولفات به عنوان پادزهر اصلی استفاده می‌شوند. دوز اولیه توصیه شده یک تا دو میلی‌گرم به صورت تزریق وریدی است که دوزهای بعدی بر اساس پاسخ بالینی بیمار تنظیم می‌گردد.
• داروهای غیرتوصیه‌ای: استفاده از آنتی‌کولینرژیک‌های نوع چهارم (مانند گلیکوپیرولات) توصیه نمی‌شود زیرا این داروها از سد خونی-مغزی عبور نکرده و علائم مرکزی مسمومیت را پوشش نمی‌دهند.
• دیالیز: مشخص نیست که آیا دونپزیل با دیالیز صفاقی یا همودیالیز از بدن خارج می‌شود یا خیر. با توجه به حجم توزیع گسترده و نیمه‌عمر طولانی دارو، بعید است که دیالیز در درمان اوردوز نقش کلیدی داشته باشد.

استراتژی مدیریت در مطب

پزشک معالج باید به خانواده بیمار آموزش دهد که در صورت مشاهده کاهش ناگهانی اشتها، استفراغ مداوم یا کاهش هوشیاری، دوز بعدی دارو را مصرف نکرده و فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنند. به دلیل نیمه‌عمر ۷۰ ساعته دونپزیل، اثرات مسمومیت ممکن است تا چندین روز پس از قطع دارو نیز باقی بماند که نیازمند بستری و مراقبت مداوم است.

توصیه های دارویی دونپزیل

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک (مدیریت بالینی)

مدیریت درمان در بیماران مبتلا به زوال عقل نیازمند دقت در تیتراسیون دوز و پایش مداوم وضعیت فیزیولوژیک است:

• استراتژی شروع و افزایش دوز: درمان را با دوز ۵ میلی‌گرم یک بار در روز آغاز کنید. به دلیل نیمه‌عمر طولانی دارو، حداقل ۴ تا ۶ هفته زمان لازم است تا دارو به سطح پایدار خونی برسد. افزایش دوز به ۱۰ میلی‌گرم تنها در صورتی پیشنهاد می‌شود که بیمار دوز اولیه را به خوبی تحمل کرده باشد و نیاز بالینی به بهبود بیشتر شناخت وجود داشته باشد.
• پایش وضعیت قلبی: پیش از شروع درمان و در هر بار افزایش دوز، بررسی ضربان قلب و در صورت امکان نوار قلب الزامی است. به دلیل خطر بروز کندی ضربان قلب و سنکوپ، در بیماران با سابقه اختلالات هدایتی باید احتیاط شدید اعمال شود.
• مدیریت عوارض گوارشی: تهوع، استفراغ و اسهال شایع‌ترین دلایل قطع دارو هستند. در صورت بروز این علائم، از قطع ناگهانی خودداری کرده و ابتدا کاهش دوز یا تغییر زمان مصرف را مد نظر قرار دهید. همچنین وزن بیمار را به طور منظم چک کنید، زیرا کاهش وزن در سالمندان تحت درمان با این دارو شایع است.
• تداخل با بیهوشی: به تمامی بیمارانی که کاندید جراحی هستند (حتی جراحی‌های سرپایی دندانپزشکی) توصیه کنید که مصرف این دارو را به جراح و متخصص بیهوشی اطلاع دهند، زیرا دونپزیل اثر داروهای شل‌کننده عضلانی را تقویت می‌کند.
• ارزیابی دوره‌ای اثربخشی: هر ۶ ماه یک بار با استفاده از ابزارهای سنجش شناخت، سودمندی ادامه درمان را ارزیابی کنید. اگر بیمار دچار افت شدید و سریع شناخت شد یا عوارض جانبی بر مزایای دارو پیشی گرفت، قطع تدریجی دارو را مد نظر قرار دهید.
• احتیاط در مصرف همزمان با مسکن‌ها: در بیماران تحت درمان با دونپزیل که به طور مداوم از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی استفاده می‌کنند، ریسک زخم معده و خونریزی گوارشی پنهان بسیار بالاست؛ پایش علائمی مثل مدفوع تیره یا درد شکمی ضروری است.

توصیه‌های دارویی برای بیمار و مراقبین (آموزش و خودمراقبتی)

از آنجا که اکثر بیماران مصرف‌کننده این دارو دچار اختلال حافظه هستند، آموزش به مراقبین نقش کلیدی در موفقیت درمان دارد:

• زمان و نحوه مصرف: بهترین زمان مصرف دارو شب‌ها، درست قبل از رفتن به رختخواب است. این کار به کاهش احساس تهوع و سرگیجه در طول روز کمک می‌کند. قرص باید به طور کامل با مقداری آب بلعیده شود و از جویدن یا خرد کردن آن خودداری گردد.
• مدیریت بی‌خوابی و رویاهای پریشان: اگر دارو باعث بی‌خوابی شدید یا کابوس‌های شبانه در بیمار شد، با مشورت پزشک زمان مصرف را به صبح‌ها تغییر دهید.
• صبر برای مشاهده نتایج: به خانواده بیمار توضیح دهید که این دارو بیماری را درمان نمی‌کند بلکه به کنترل علائم کمک می‌کند. ممکن است حداقل ۱ ماه یا بیشتر طول بکشد تا اثرات مثبت دارو بر حافظه و تمرکز بیمار مشاهده شود.
• هشدار در مورد سرگیجه و سقوط: به دلیل احتمال کاهش فشار خون یا ضربان قلب، بیمار هنگام برخاستن از حالت نشسته یا خوابیده باید به آرامی حرکت کند. محیط خانه باید از اشیاء لغزنده تخلیه شود تا خطر زمین خوردن کاهش یابد.
• در صورت فراموشی دوز: اگر مصرف یک روز فراموش شد، به محض یادآوری آن را مصرف کنید، مگر اینکه زمان دوز بعدی نزدیک باشد. هرگز دو قرص را در یک نوبت مصرف نکنید. اگر بیمار مصرف دارو را برای بیش از ۷ روز متوالی فراموش کرد، پیش از شروع مجدد حتماً با پزشک تماس بگیرید.
• گزارش علائم اورژانسی: مراقبین باید در صورت مشاهده علائمی مثل غش کردن، ضربان قلب بسیار کند، مدفوع سیاه یا استفراغی که شبیه دانه قهوه است، مصرف دارو را قطع کرده و سریعاً به پزشک مراجعه کنند.

استراتژی برخورد با عوارض رفتاری

در صورت مشاهده افزایش بی‌قراری یا تهاجم در بیمار پس از شروع دارو، این موضوع را به عنوان یک عارضه احتمالی سیستم عصبی در نظر بگیرید. گاهی اوقات تحریک سیستم عصبی مرکزی توسط دونپزیل می‌تواند علائم رفتاری زوال عقل را در برخی افراد تشدید کند که در این صورت نیاز به تعدیل دوز یا تغییر دارو خواهد بود.