دکسترین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف دکسترین

دکسترین ها گروهی از کربوهیدرات های با وزن مولکولی پایین هستند که از هیدرولیز نشاسته به دست می آیند و در فرم های مختلفی مانند دکسترین گندم یا ایکودکسترین کاربردهای پزشکی دارند.

موارد مصرف تایید شده ​​​​​​​

درمان یبوست و تنظیم حرکات گوارشی

• دکسترین به عنوان یک فیبر کاملا محلول، برای رفع یبوست و تنظیم حرکات روده تایید شده است. کاربرد بالینی برای پزشک شامل تجویز این ماده به عنوان یک ملین حجم دهنده است. این ترکیب در روده تخمیر شده و با احتباس آب، به نرم شدن بافت مدفوع کمک می کند. مزیت بالینی دکسترین نسبت به سایر فیبرها، تحمل گوارشی بهتر و ایجاد نفخ بسیار کمتر در بیماران است. توصیه می شود درمان با دوزهای پایین آغاز شده و برای جلوگیری از اسپاسم گوارشی، دوز آن به تدریج افزایش یابد. بیماران باید به مصرف مقادیر فراوان آب همراه با این مکمل تشویق شوند.

استفاده در دیالیز صفاقی

• یکی از مشتقات مهم این دارو با نام ایکودکسترین، به عنوان یک عامل اسمزی کلوئیدی در محلول های دیالیز صفاقی تاییدیه مصرف دارد. کاربرد بالینی آن برای بیماران مبتلا به بیماری مرحله انتهایی کلیه است که نیاز به زمان توقف طولانی مایع دیالیز در حفره صفاق دارند. استفاده از این پلیمر گلوکز به جای محلول های استاندارد دکستروز، خطر جذب سیستمیک گلوکز را کاهش داده و کنترل حجم مایعات را در بیماران دیابتی تحت دیالیز بهبود می بخشد.

کنترل قند خون در دیابت نوع دو

• پزشکان غدد و متابولیسم از دکسترین مقاوم به هضم، به صورت خارج برچسب برای بهبود پروفایل گلیسمیک بیماران استفاده می کنند. مکانیسم اثر شامل تاخیر در تخلیه معده و کاهش سرعت جذب کربوهیدرات ها در روده کوچک است که منجر به کاهش نوسانات قند خون پس از صرف غذا می شود. این مکمل می تواند به عنوان یک درمان کمکی ایمن در کنار داروهای کاهنده قند خون خوراکی تجویز شود.

مدیریت وزن و درمان چاقی

• فیبرهای محلول مانند دکسترین با ایجاد اتساع در معده و تولید اسیدهای چرب با زنجیره کوتاه طی فرایند تخمیر روده ای، باعث تحریک ترشح هورمون های سرکوب کننده اشتها می شوند. پزشکان می توانند از این مکمل در رژیم های درمانی کاهش وزن برای افزایش احساس سیری و کاهش کالری دریافتی روزانه بیماران بهره ببرند.

اثرات پری بیوتیک و تعدیل فلور روده

• متخصصان گوارش در مدیریت بیماری های التهابی روده و سندرم روده تحریک پذیر، از خواص خارج برچسب دکسترین به عنوان یک پری بیوتیک استفاده می کنند. این ماده بستر مناسبی برای رشد میکروارگانیسم های مفید روده فراهم می کند و با بهبود یکپارچگی سد مخاطی روده، التهاب سیستمیک و موضعی را کاهش می دهد.

مکانیسم اثر دکسترین

• دکسترین ها گروهی از کربوهیدرات ها با وزن مولکولی پایین هستند که از تجزیه نشاسته به دست می آیند. در کاربردهای بالینی گوارشی، دکسترین مقاوم به عنوان یک فیبر محلول عمل می کند. این ماده در برابر هضم توسط آنزیم های دستگاه گوارش فوقانی انسان مقاوم است. پس از ورود به روده بزرگ، توسط فلور طبیعی روده تخمیر شده و اسیدهای چرب با زنجیره کوتاه تولید می کند. این فرایند باعث کاهش پی اچ روده، افزایش حجم مدفوع، تنظیم حرکات روده و تحریک رشد باکتری های مفید می شود. در کاربردهای دیالیز صفاقی مشتقی از آن به عنوان یک عامل اسمزی کلوئیدی عمل کرده و باعث جذب آب از خون به داخل حفره صفاق می شود بدون آنکه به سرعت در خون جذب شود.

فارماکوکینتیک دکسترین

جذب

• دکسترین مقاوم به میزان بسیار ناچیزی در معده و روده کوچک هضم و جذب می شود. در مورد مشتقات دیالیز صفاقی جذب سیستمیک آهسته و مداوم از طریق شبکه لنفاوی صفاق صورت می گیرد.

توزیع

• فرم خوراکی توزیع سیستمیک ندارد و منحصرا در دستگاه گوارش باقی می ماند.

متابولیسم

• فرم خوراکی به طور گسترده در روده بزرگ توسط میکروارگانیسم ها متابولیزه و تخمیر می شود که نتیجه آن تولید گازها و اسیدهای چرب است. مشتقات جذب شده در خون توسط آنزیم آمیلاز به الیگوساکاریدهای کوچکتر تجزیه می شوند.

دفع

• بخش عمده فرم خوراکی که تخمیر نشده است از طریق مدفوع دفع می شود و گازهای حاصل از تخمیر از طریق تنفس و دفع گاز خارج می شوند. در صورت ورود به گردش خون سیستمیک دفع نهایی از طریق کلیه ها صورت می گیرد.

منع مصرف دکسترین

موارد منع مصرف در بیماری ها

• تجویز دکسترین خوراکی در بیمارانی که دچار انسداد مکانیکی دستگاه گوارش، سوراخ شدگی روده، یا دردهای شدید شکمی با علت نامشخص هستند کاملا ممنوع است.
• مصرف این ماده به دلیل حجیم کردن مدفوع می تواند در شرایط انسداد روده به پارگی بافت منجر شود. همچنین در فاز حاد بیماری های التهابی روده باید با احتیاط فراوان و یا قطع کامل همراه باشد.
• در خصوص مشتقات وریدی یا صفاقی این دارو، مصرف آن در بیماران مبتلا به بیماری های ذخیره گلیکوژن به دلیل ناتوانی در متابولیزه کردن پلیمرهای گلوکز و تجمع خطرناک متابولیت ها مطلقا ممنوع است.
• همچنین در بیماران دارای حساسیت شناخته شده به ذرت و محصولات مشتق از آن، خطر بروز واکنش های آنافیلاکسی وجود دارد.

• دکسترین خوراکی به عنوان یک فیبر مقاوم و کربوهیدرات ساده، جذب سیستمیک قابل توجهی ندارد و به طور کلی در دوران بارداری و شیردهی ایمن در نظر گرفته می شود. با این حال، استفاده درمانی از مقادیر بالای آن برای رفع یبوست بارداری باید حتما تحت نظارت مستقیم پزشک باشد تا از بروز اختلالات الکترولیتی ناشی از اسهال احتمالی جلوگیری شود. در مورد فرم های دارویی مورد استفاده در دیالیز، داده های بالینی کافی در مورد ایمنی آن در زنان باردار وجود ندارد. بنابراین تنها در صورتی تجویز می شود که مزایای بالقوه و حیاتی درمان برای مادر، خطرات احتمالی برای جنین را توجیه کند. در دوران شیردهی نیز مشخص نیست که آیا متابولیت های سیستمیک به داخل شیر مادر ترشح می شوند یا خیر، لذا احتیاط بالینی الزامی است.

• مصرف دکسترین به عنوان یک مکمل فیبر در کودکان بزرگتر از سنین خردسالی به طور کلی بی خطر است، اما در نوزادان و کودکان زیر دو سال منع مصرف نسبی دارد. سیستم گوارشی در این گروه سنی بسیار حساس است و مصرف فیبرهای افزوده شده می تواند منجر به نفخ شدید، اسهال حاد، و در نتیجه از دست دادن سریع آب و الکترولیت های حیاتی بدن شود. تجویز این دارو در کودکان تنها باید برای موارد خاص بالینی، با محاسبه دقیق دوز بر اساس وزن کودک و تحت نظارت دقیق متخصص اطفال انجام گیرد. در مورد فرم های دیالیزی نیز، ایمنی و اثربخشی آن در بیماران اطفال به طور کامل تثبیت نشده است و استفاده از آن معمولا توصیه نمی شود.

عوارض جانبی دکسترین

عوارض پوستی و واکنش های حساسیتی

• تظاهرات پوستی از جمله شایع ترین عوارض مرتبط با این دارو هستند. بثورات پوستی و راش در حدود 5 تا 14 درصد از بیماران تحت درمان مشاهده می شود. بروز خارش نیز در حدود 5 تا 8 درصد موارد گزارش شده است. این واکنش های پوستی عموما خفیف تا متوسط هستند اما نیازمند ارزیابی بالینی جهت رد کردن واکنش های ازدیاد حساسیت شدیدتر می باشند.

عوارض سیستم گوارشی

• مشکلات گوارشی بخش قابل توجهی از شکایات بیماران را تشکیل می دهند. درد های شکمی با شیوع 5 تا 10 درصد از موارد پرتکرار است. همچنین سوء هاضمه اسهال و تهوع هر کدام در حدود 3 تا 5 درصد بیماران رخ می دهند. در فرم های خوراکی دکسترین که به عنوان فیبر محلول استفاده می شوند نفخ و تغییر در عادات روده ای با درصد های متغیر اما شایع تر گزارش می شود.

عوارض سیستم عصبی مرکزی و عمومی

• بروز سردرد در بیماران با شیوع 5 تا 12 درصد ثبت شده است که می تواند نیازمند مداخله دارویی ساده باشد. احساس ضعف عمومی خستگی و بی حالی نیز با شیوع 5 تا 10 درصد از دیگر عوارض قابل توجه محسوب می شوند که پزشک باید در پیگیری های دوره ای به آنها توجه کند.

عوارض قلبی و عروقی

• کنترل دقیق همودینامیک در بیماران مصرف کننده این دارو ضروری است. افزایش فشار خون در حدود 5 تا 8 درصد موارد و افت فشار خون نیز با شیوع مشابه 5 تا 8 درصد مشاهده شده است. بروز ادم محیطی نیز در 4 تا 6 درصد بیماران گزارش می شود که بررسی دقیق وضعیت مایعات بدن را می طلبد.

عوارض سیستم تنفسی

• عفونت های دستگاه تنفسی فوقانی در 5 تا 10 درصد بیماران ثبت شده است. علائمی نظیر سرفه و تنگی نفس نیز هر کدام با شیوع تقریبی 3 تا 6 درصد گزارش شده اند. در صورت بروز تنگی نفس شدید در بیماران دیالیزی احتمال فشار فیزیکی مایع بر دیافراگم باید ارزیابی شود.

عوارض اسکلتی عضلانی و سایر موارد

• درد های مفصلی و عضلانی در حدود 3 تا 5 درصد بیماران تحت درمان ایجاد می شود. در بیمارانی که از فرم های صفاقی استفاده می کنند عفونت های موضعی در محل کاتتر در 5 تا 10 درصد موارد رخ می دهد که مدیریت دقیق عفونت و تجویز آنتی بیوتیک های مناسب را ایجاب می کند. کاهش سطح سدیم خون نیز به صورت کاذب یا واقعی در برخی بیماران گزارش می شود که پایش الکترولیت ها را ضروری می سازد.

تداخلات دارویی دکسترین

تداخلات دارویی دکسترین
دکسترین بسته به راه تجویز تداخلات متفاوتی ایجاد میکند که پزشکان باید در زمان تجویز به آنها توجه کنند:

انسولین و داروهای خوراکی پایین آورنده قند خون

• نوع تداخل: فارماکودینامیک و غیر مستقیم
• متابولیت های فرم دیالیزی دکسترین باعث خوانش کاذب و بسیار بالای قند خون در برخی از دستگاه های گلوکومتر می شوند. این تداخل می تواند منجر به تجویز دوزهای نامناسب و بیش از حد انسولین یا داروهای دیابت توسط بیمار یا کادر درمان شود که نتیجه آن افت شدید و تهدید کننده حیات قند خون خواهد بود.

دیگوکسین

• نوع تداخل: فارماکوکینتیک کاهش جذب
• دکسترین خوراکی به دلیل خاصیت فیبری و تشکیل ژل در دستگاه گوارش می تواند سرعت و میزان جذب دیگوکسین را به شدت کاهش دهد و منجر به کاهش سطح درمانی دارو در خون شود.

لووتیروکسین

• نوع تداخل: فارماکوکینتیک کاهش جذب
• مانند سایر فیبرهای گوارشی مصرف همزمان دکسترین با لووتیروکسین مانع از جذب کامل هورمون تیروئید در روده می شود. برای جلوگیری از این تداخل داروهای حیاتی باید حداقل یک تا دو ساعت قبل یا چهار ساعت بعد از دکسترین خوراکی مصرف شوند.

کاربامازپین و سایر داروهای ضد تشنج خوراکی

• نوع تداخل: فارماکوکینتیک کاهش جذب
• مصرف همزمان فرم خوراکی این دارو با داروهای ضد تشنج می تواند فراهمی زیستی انها را کاهش داده و کنترل تشنج را در بیماران مختل کند.

• فرم دیالیزی دکسترین هیچ گونه تداخلی با غذا ندارد زیرا مستقیما وارد حفره شکمی می شود. اما در مورد پودرهای خوراکی دکسترین مهم ترین نکته مصرف آن با مقادیر فراوان آب و مایعات است.
• مصرف این دارو همراه با غذاهای خشک و بدون آب کافی می تواند باعث تورم فیبر در مری یا روده شده و خطر انسداد مکانیکی دستگاه گوارش را به شدت افزایش دهد.
• تداخل مستقیمی با مواد مغذی خاصی گزارش نشده است اما مصرف آن ممکن است احساس سیری زودرس ایجاد کند.

تداخل با آزمایش قند خون

• این مهم ترین و خطرناک ترین تداخل آزمایشگاهی است. دکسترین در خون به مالتوز متابولیزه می شود. مالتوز با آنزیم های خاصی که در نوارهای تست قند خون برخی از گلوکومترها استفاده می شوند تداخل می کند. این امر باعث می شود قند خون به صورت کاذب بسیار بالاتر از حد واقعی نشان داده شود. برای این بیماران باید حتما از روش های آزمایشگاهی خاص و گلوکومترهای مقاوم به تداخل مالتوز استفاده شود.

تداخل با آزمایش امیلاز سرم

• متابولیت های دکسترین دیالیزی می توانند با روش های سنجش امیلاز خون تداخل کرده و باعث کاهش کاذب و چشمگیر سطح امیلاز سرم شوند. این تداخل می تواند تشخیص پانکراتیت حاد را در این بیماران با تاخیر یا خطای تشخیصی مواجه کند.

تداخل با الکترولیت های سرم

• استفاده از فرم های صفاقی دکسترین می تواند به دلیل اثرات اسمزی باعث رقت خون و کاهش بالینی یا آزمایشگاهی سطح سدیم و کلر خون شود. پایش منظم الکترولیت ها در این بیماران برای جلوگیری از هیپوناترمی الزامی است.

هشدار ها دکسترین

هشدار های بالینی دکسترین
پزشکان باید در تجویز فرم های مختلف دکسترین به موارد زیر توجه ویژه داشته باشند:

تداخل با دستگاه های پایش قند خون

• مهم ترین هشدار در مورد مشتقات دیالیزی دکسترین تداخل آن ها با برخی از دستگاه های پایش قند خون است. متابولیت های این دارو در خون می توانند باعث خوانش کاذب و بسیار بالای قند خون شوند. این امر ممکن است پزشک یا بیمار را به سمت تجویز دوز های بالای انسولین سوق دهد که به افت شدید و کشنده قند خون منجر خواهد شد. در این بیماران حتما باید از روش های آزمایشگاهی خاص برای پایش قند استفاده شود.

واکنش های ازدیاد حساسیت

• از آنجا که دکسترین ها عموما از نشاسته ذرت مشتق می شوند، تجویز آن ها در بیمارانی که سابقه حساسیت به ذرت دارند با خطر بروز واکنش های آلرژیک شدید و آنافیلاکسی همراه است.

انسداد دستگاه گوارش در فرم خوراکی

• پودر های خوراکی دکسترین که به عنوان فیبر محلول تجویز می شوند حتما باید با مقادیر فراوان آب مصرف شوند. مصرف این پودر ها با مایعات ناکافی خطر تورم فیبر در گلو یا مری را به همراه دارد که می تواند منجر به خفگی یا انسداد در مسیر گوارشی شود.

عوارض صفاقی

• در مصرف طولانی مدت فرم های دیالیز صفاقی خطر بروز اسکلروز کپسول دار صفاقی وجود دارد که یک عارضه نادر اما بسیار جدی است و نیاز به پایش مداوم غشای صفاق دارد.

علائم مسمومیت خوراکی

• مصرف بیش از حد پودر های خوراکی دکسترین به دلیل ماهیت فیبری و اسمزی آن باعث احتباس شدید آب در روده ها می شود. تظاهرات بالینی شامل کرامپ های شکمی دردناک، نفخ بسیار شدید، صدای بیش از حد روده ها و اسهال آبکی مکرر است که می تواند به سرعت منجر به از دست رفتن آب بدن و بر هم خوردن تعادل الکترولیت ها شود.

علائم مسمومیت صفاقی

• وارد کردن بیش از حد مایع دیالیز حاوی دکسترین به داخل حفره شکمی باعث اتساع شدید شکم می شود. این حجم اضافی با وارد کردن فشار مضاعف بر پرده دیافراگم باعث تنگی نفس و افت ظرفیت تنفسی بیمار خواهد شد و می تواند بازگشت وریدی به قلب را مختل کند.

اقدامات درمانی مسمومیت

• در اوردوز خوراکی قطع فوری دارو و شروع مایع درمانی وریدی برای جبران آب و الکترولیت های از دست رفته ناشی از اسهال در اولویت قرار دارد.
• در اوردوز فرم های صفاقی تخلیه فوری و کامل مایع اضافی از حفره شکم ضروری است. پس از تخلیه بیمار باید از نظر علائم حیاتی و وضعیت تنفسی به دقت پایش شود تا از رفع فشار روی دیافراگم و بازگشت همودینامیک به حالت پایدار اطمینان حاصل گردد. اندازه گیری سطح الکترولیت های سرم و اصلاح هرگونه اختلال ایجاد شده در روند درمان الزامی است.

توصیه های دارویی دکسترین

توصیه های دارویی دکسترین برای بیماران

هشدار حیاتی در مورد دستگاه تست قند خون

• بیمارانی که از فرم دیالیزی این دارو استفاده می کنند باید اکیدا اگاه باشند که متابولیت های این دارو در خون می توانند باعث شوند برخی از دستگاه های خانگی تست قند خون عدد قند را به صورت کاذب بسیار بالاتر از حد واقعی نشان دهند. بیمار هرگز نباید بر اساس این اعداد دوز انسولین یا داروهای دیابت خود را افزایش دهد زیرا این کار خطر افت شدید قند خون کما و حتی مرگ را به همراه دارد. بیمار باید فقط از مدل های خاصی از دستگاه های تست قند خون که پزشک معالج تایید کرده است استفاده کند.

نحوه مصرف فرم خوراکی

• در صورت مصرف پودرهای خوراکی حاوی این ماده بیمار باید حتما دارو را با مقدار فراوانی اب و مایعات مصرف کند. مصرف این فیبرها بدون اب کافی می تواند باعث تورم دارو در مجاری گوارشی شده و خطر انسداد روده یا گیر کردن در مری را به همراه داشته باشد.

توجه به علائم هشدار دهنده

• بیمار باید اموزش ببیند که در صورت بروز هرگونه درد شدید و ناگهانی شکم نفخ غیر عادی تورم شکم تنگی نفس یا علائم حساسیت مانند خارش و بثورات پوستی فورا به اورژانس مراجعه کند. در بیماران دیالیزی کدر شدن مایع خروجی یا تب باید سریعا به پزشک گزارش شود.

پیشگیری از خطای اندازه گیری قند خون

• حیاتی ترین نکته بالینی برای پزشک توجه به متابولیسم فرم دیالیز صفاقی این دارو به مالتوز است. مالتوز با آنزیم های خاصی در برخی نوار تست های قند خون تداخل شدید دارد. پزشک باید بررسی کند که در بیمارستان و منزل منحصرا از گلوکومترهای سازگار و بدون تداخل با مالتوز استفاده شود و این هشدار در پرونده بیمار به صورت برجسته ثبت گردد.

پایش مداوم وضعیت همودینامیک و الکترولیت ها

• پزشک معالج باید به طور منظم وضعیت حجم مایعات بدن و الکترولیت های سرم بیمار به ویژه سدیم و کلر را بررسی کند. استفاده از فرم های صفاقی به دلیل اعمال فشار اسمزی کلوئیدی می تواند منجر به تغییرات حجم مایعات اضافه بار مایعات و یا رقت خون و کاهش سدیم خون شود. ارزیابی دقیق بالینی برای جلوگیری از ادم ریوی یا دهیدراتاسیون الزامی است.

احتیاط در تفسیر آزمایش امیلاز

• پزشک باید در نظر داشته باشد که متابولیت های این دارو می توانند باعث کاهش کاذب و چشمگیر سطح آنزیم امیلاز سرم در نتایج آزمایشگاهی شوند. در صورت بروز دردهای شکمی و مشک شدن به پانکراتیت حاد در این بیماران اتکا صرف به سطح امیلاز سرم بسیار گمراه کننده است و پزشک باید از سطح لیپاز سرم یا تصویربرداری های دقیق تر برای تشخیص استفاده کند.

غربالگری حساسیت پیش از تجویز

• از انجا که این دارو از هیدرولیز نشاسته ذرت به دست می اید پزشک باید پیش از شروع درمان سابقه حساسیت بیمار به ذرت را به دقت ارزیابی کند. تجویز این دارو در بیماران با سابقه انافیلاکسی یا الرژی شدید به ذرت ممنوع است و می تواند واکنش های تهدید کننده حیات ایجاد کند.