اطلاعات تخصصی
موارد مصرف لاکتوز
موارد مصرف تایید شده
تشخیص سوء جذب و کمبود آنزیم لاکتاز
- یکی از کاربردهای اصلی لاکتوز در بالین استفاده از آن در ازمون تحمل لاکتوز برای تشخیص نقص انزیم لاکتاز در روده کوچک است. در این روش تشخیصی معمولا 50 گرم لاکتوز به صورت خوراکی به بیمار داده می شود. پزشک سپس سطح گلوکز خون را در فواصل زمانی مشخص اندازه گیری می کند. در صورت عدم افزایش مناسب قند خون و بروز علائم گوارشی مانند نفخ و اسهال تشخیص سوء جذب تایید می شود.
ماده جانبی و پرکننده در فرمولاسیون های دارویی
- لاکتوز به طور گسترده توسط داروسازان و صنایع داروسازی به عنوان یک رقیق کننده و حامل بی اثر در ساخت قرص ها کپسول ها و پودرهای استنشاقی استفاده می شود. اهمیت بالینی این موضوع برای پزشکان زمانی است که بیمار دارای حساسیت شدید به پروتئین های شیر گاو یا عدم تحمل شدید به گالاکتوز و لاکتوز باشد که در این موارد باید به ترکیبات جانبی داروی تجویز شده دقت شود.
موارد مصرف خارج برچسبکاربرد به عنوان ملین اسموتیک خفیف
- اگرچه مشتقات آن مانند لاکتولوز برای این منظور ارجح و استاندارد هستند اما در برخی موارد نادر و به صورت تجربی از لاکتوز خالص به عنوان یک عامل اسموتیک برای کمک به تسهیل دفع در شیرخواران استفاده شده است. این کاربرد به دلیل در دسترس بودن داروهای بسیار ایمن تر و موثرتر در پزشکی نوین کمتر توصیه می شود.
استفاده در مطالعات ارزیابی زمان عبور گوارشی
- در برخی از مطالعات بالینی و تحقیقاتی گوارش از لاکتوز نشان دار شده یا ترکیب ان با تست های تنفسی هیدروژن برای ارزیابی زمان عبور مواد از معده و روده استفاده می شود. این روش به پزشکان فوق تخصص گوارش کمک می کند تا اختلالات حرکتی روده را با دقت بیشتری بررسی کنند.
مکانیسم اثر لاکتوز
- لاکتوز یک دی ساکارید است که به طور طبیعی در شیر یافت می شود. از نظر مکانیسم اثر بالینی در دستگاه گوارش انسان این ماده در روده کوچک توسط انزیم لاکتاز که در حاشیه مسواکی انتروسیت ها قرار دارد به دو مونو ساکارید یعنی گلوکز و گالاکتوز تجزیه می شود. این فرایند برای جذب روده ای ضروری است.
- در مواردی که بیمار دچار کمبود یا فقدان انزیم لاکتاز باشد لاکتوز هیدرولیز نشده وارد کولون می شود. در روده بزرگ لاکتوز به عنوان یک عامل اسموتیک قوی عمل کرده و باعث کشیده شدن اب به داخل لومن روده می شود. علاوه بر این فلور میکروبی طبیعی روده بزرگ این قند تجزیه نشده را تخمیر می کند که نتیجه ان تولید اسیدهای چرب کوتاه زنجیر و گازهایی نظیر هیدروژن دی اکسید کربن و متان است. همین مکانیسم پاتوفیزیولوژیک عامل اصلی بروز علائم گوارشی مانند نفخ کرامپ شکمی و اسهال اسموتیک در بیماران مبتلا به عدم تحمل است. در کاربردهای داروسازی لاکتوز به عنوان یک ماده جانبی و پرکننده کاملا بی اثر عمل می کند و فاقد اثر فارماکولوژیک فعال است.
فارماکوکینتیک لاکتوز
جذب
- لاکتوز به شکل دی ساکارید دست نخورده قابلیت عبور از سد روده ای و جذب به داخل خون را ندارد. شرط لازم برای جذب این ماده هیدرولیز ان به گلوکز و گالاکتوز است. مونوساکاریدهای حاصل از طریق سیستم انتقال فعال وابسته به سدیم به سرعت جذب جریان خون پورتال می شوند. در صورت نقص انزیمی جذب سیستمیک رخ نمی دهد.
توزیع
- پس از جذب مونوساکاریدهای حاصل از تجزیه لاکتوز به طور گسترده در مایعات و بافت های بدن توزیع می شوند تا در فرایندهای متابولیک مورد استفاده قرار گیرند.
متابولیسم
- گالاکتوز جذب شده به سرعت وارد کبد شده و در انجا از طریق مسیرهای انزیمی اختصاصی به گلوکز تبدیل می شود. گلوکز حاصل نیز وارد چرخه های استاندارد تولید انرژی سلولی یا ذخیره سازی به فرم گلیکوژن می شود. بخش جذب نشده لاکتوز در روده بزرگ توسط باکتری ها متابولیزه و تخمیر می شود.
دفع
- مونوساکاریدهایی که وارد مسیرهای متابولیک شده اند در نهایت به دی اکسید کربن و اب تبدیل شده و از طریق ریه ها و کلیه ها دفع می شوند. متابولیت های گازی حاصل از تخمیر لاکتوز جذب نشده در روده تا حدودی از طریق جریان خون جذب و از راه تنفس دفع می شوند که اساس تست تنفسی هیدروژن است و مابقی به همراه مایعات احتباس یافته از طریق مدفوع از بدن خارج می گردند.
منع مصرف لاکتوز
موارد منع مصرف در بیماری ها
- مصرف لاکتوز چه به عنوان یک ترکیب غذایی و چه به عنوان ماده جانبی در فرمولاسیون داروها در برخی شرایط بالینی و بیماری های خاص به طور مطلق یا نسبی ممنوع است. مهمترین مورد منع مصرف مطلق در بیماران مبتلا به گالاکتوزمی است. این یک نقص ژنتیکی نادر است که در ان بدن فاقد انزیم های لازم برای متابولیسم گالاکتوز است و تجمع سموم ناشی از ان میتواند به اسیب های شدید کبدی کلیوی و مغزی منجر شود.
- مورد دیگر سندرم سوء جذب گلوکز گالاکتوز است که در این حالت نیز مصرف لاکتوز به دلیل ناتوانی روده در انتقال و جذب مونوساکاریدهای حاصل از هیدرولیز ان ممنوع است. در بیماران مبتلا به عدم تحمل لاکتوز اولیه یا ثانویه ناشی از بیماری های التهابی روده عفونت های گوارشی شدید یا پس از جراحی های روده مصرف لاکتوز باید با احتیاط فراوان و در مقادیر بسیار محدود صورت گیرد تا از بروز علائم شدید گوارشی مانند اسهال اسموتیک و کرامپ های شکمی جلوگیری شود. در موارد حساسیت شدید به پروتئین های شیر گاو نیز مصرف فرآورده های حاوی لاکتوز تجاری که ممکن است حاوی مقادیر ناچیزی از این پروتئین ها باشند باید با احتیاط انجام شود.
موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی - لاکتوز به خودی خود هیچ گونه خطر تراتوژنیک یا سمی برای جنین ندارد و مصرف ان در دوران بارداری و شیردهی در زنان سالم کاملا ایمن ارزیابی می شود. با این حال در صورتی که مادر باردار یا شیرده به یکی از اختلالات ژنتیکی ذکر شده مانند گالاکتوزمی یا سوء جذب گلوکز گالاکتوز مبتلا باشد مصرف لاکتوز اکیدا ممنوع است. در مادران مبتلا به عدم تحمل لاکتوز مصرف مقادیر بالای این قند میتواند منجر به عوارض گوارشی و اختلال در جذب مواد مغذی ضروری برای مادر و جنین شود لذا محدودیت مصرف بر اساس تحمل فردی مادر توصیه می گردد.
موارد منع مصرف در کودکان - منع مصرف لاکتوز در کودکان به ویژه نوزادان از اهمیت بالایی برخوردار است. همانند بزرگسالان وجود بیماری گالاکتوزمی در نوزادان یک منع مصرف مطلق و اورژانسی برای دریافت هرگونه منبع حاوی لاکتوز از جمله شیر مادر و شیرخشک های معمولی است و تاخیر در قطع ان میتواند عوارض جبران ناپذیر عصبی و حتی مرگ به همراه داشته باشد.
- همچنین در نوزادان مبتلا به کمبود مادرزادی انزیم لاکتاز که یک اختلال بسیار نادر است مصرف لاکتوز از روزهای اول تولد باعث اسهال شدید ابکی و کاهش وزن خطرناک می شود و نیازمند جایگزینی فوری با فرمولاهای فاقد لاکتوز است. در کودکان بزرگتر که دچار اسهال های عفونی حاد می شوند به دلیل از بین رفتن موقت انزیم های سطح پرزهای روده ای توصیه می شود مصرف لاکتوز به صورت موقت محدود شود تا از تشدید اسهال و دهییدراتاسیون جلوگیری به عمل اید.
عوارض جانبی لاکتوز
عوارض گوارشی
- شایع ترین عوارض گزارش شده مربوط به دستگاه گوارش است که به دلیل تخمیر لاکتوز هضم نشده توسط باکتری های روده بزرگ ایجاد می شود. نفخ شکم و تولید گاز بیش از حد در بیش از 20% بیماران مبتلا به عدم تحمل مشاهده می شود. اسهال اسموتیک که به دلیل احتباس اب در لومن روده رخ می دهد در حدود 10% تا 20% موارد گزارش شده است. دردهای شکمی و کرامپ های روده ای نیز در 10% تا 15% افراد حساس بروز می کند. علاوه بر این احساس تهوع در حدود 1% تا 5% موارد پس از مصرف مقادیر بالای این قند در افراد مستعد دیده می شود. صدای شکم و احساس پری نیز از دیگر عوارض بسیار شایع گوارشی هستند.
عوارض سیستمیک و الرژیک
- لاکتوز دارویی با درجه خلوص بالا معمولا فاقد پروتئین است اما در موارد بسیار نادر ممکن است مقادیر بسیار ناچیزی از پروتئین های شیر گاو در ان باقی بماند. واکنش های حساسیت مفرط و الرژیک ناشی از این پروتئین های باقی مانده بسیار نادر بوده و در کمتر از 0.1% مصرف کنندگان دارای الرژی شدید به پروتئین شیر گاو گزارش شده است. سایر عوارض سیستمیک غیر اختصاصی مانند سردرد یا خستگی مزمن فاقد ارتباط علی و معلولی قطعی با مصرف مقادیر دارویی این ماده بوده و شیوع انها از نظر بالینی نامشخص ارزیابی می شود.
تداخلات دارویی لاکتوز
تداخلات دارویی لاکتوز
به طور کلی لاکتوز در داخل بدن انسان تداخل سیستمیک و فارماکوکینتیک قابل توجهی با سایر دارو ها ایجاد نمی کند. با این حال مهم ترین تداخل این ماده از نوع شیمیایی و داروسازی است که به واکنش میلارد معروف است. این واکنش بین لاکتوز و دارو هایی که دارای گروه امین اولیه یا ثانویه هستند رخ می دهد و می تواند منجر به تغییر رنگ قرص به قهوه ای و کاهش پایداری و اثربخشی دارو در طول زمان نگهداری شود.
دارو های دارای تداخل شیمیایی با لاکتوز شامل موارد زیر است:
فلوکستین
- ترکیب این داروی ضد افسردگی با لاکتوز در فرمولاسیون کپسول یا قرص می تواند به مرور زمان باعث کاهش پایداری ماده موثره شود.
لیزینوپریل
- این داروی ضد فشار خون در مجاورت لاکتوز دچار افت کیفیت و تغییر رنگ فیزیکی می شود که نیازمند توجه در زمان تجویز دارو های ترکیبی است.
اسیکلوویر
- داروی ضد ویروسی که مجاورت طولانی مدت ان با لاکتوز در شرایط رطوبت و حرارت واکنش قهوه ای شدن را تسریع می کند.
امینوفیلین
- به عنوان یک داروی متسع کننده مجاری هوایی در صورت ترکیب با لاکتوز می تواند دچار تغییرات ساختاری جزئی در فرمولاسیون شود.
پزشکان باید توجه داشته باشند که این تداخلات عمدتا در مرحله تولید و نگهداری دارو رخ می دهد و در صورت رعایت شرایط نگهداری استاندارد تاثیر بالینی چشمگیری در بدن بیمار نخواهد داشت.
تداخل با غذا - مهم ترین تداخل غذایی لاکتوز مربوط به بیمارانی است که دچار کمبود انزیم لاکتاز هستند. مصرف همزمان دارو های حاوی مقادیر بالای لاکتوز به همراه مواد غذایی غنی از این قند مانند شیر گاو پنیر تازه ماست و بستنی می تواند باعث تشدید علائم گوارشی از جمله نفخ اسهال اسموتیک و دردهای شکمی شود. در این بیماران توصیه می شود دارو های حاوی لاکتوز با معده خالی یا همراه با غذا های فاقد لبنیات مصرف شوند تا بار لاکتوز ورودی به روده کاهش یابد.
تداخل در آزمایشاتتست تحمل لاکتوز
- مصرف مقادیر دارویی بالای لاکتوز پیش از انجام تست تحمل لاکتوز می تواند در روند آزمایش اختلال ایجاد کند. در این تست قند خون بیمار پس از مصرف این ماده اندازه گیری می شود تا میزان جذب آن ارزیابی گردد. مصرف ناخواسته مکمل ها یا دارو های حاوی این قند می تواند نتایج پایه قند خون را تغییر دهد.
آزمایش قند ادرار
- در موارد نادر و در صورت مصرف مقادیر بسیار زیاد این قند ممکن است مقداری از ان به صورت هضم نشده از طریق سیستم گوارش و کلیه ها دفع شود. استفاده از برخی روش های قدیمی مبتنی بر احیای مس برای سنجش قند ادرار می تواند در حضور لاکتوز نتیجه مثبت کاذب نشان دهد. با این حال روش های مدرن و اختصاصی که بر پایه انزیم گلوکز اکسیداز کار می کنند تحت تاثیر این ماده قرار نمی گیرند و نتیجه دقیقی ارائه می دهند.
هشدار ها لاکتوز
هشدار ها و احتیاطات بالینی
- مصرف لاکتوز چه به عنوان قند اصلی در رژیم غذایی و چه به عنوان ماده جانبی یا پرکننده در فرمولاسیون دارو ها نیازمند توجه به هشدار های خاص بالینی است. مهم ترین هشدار مربوط به بیماران مبتلا به نقص های ژنتیکی نادر مانند گالاکتوزمی و سندرم سوء جذب گلوکز گالاکتوز است. در این بیماران ورود هرگونه لاکتوز به بدن میتواند به تجمع متابولیت های سمی و بروز اسیب های شدید و غیر قابل برگشت کبدی و عصبی منجر شود. بنابراین پیش از تجویز دارو های حاوی این ماده جانبی باید سابقه خانوادگی و ژنتیکی بیمار به دقت بررسی گردد.
- هشدار مهم دیگر مربوط به بیماران مبتلا به عدم تحمل لاکتوز است. اگرچه مقدار لاکتوز موجود در اکثر قرص ها و کپسول ها برای ایجاد علائم گوارشی در بیماران مبتلا به عدم تحمل اولیه کافی نیست اما در موارد عدم تحمل شدید یا در بیمارانی که دچار کمبود ثانویه انزیم لاکتاز ناشی از بیماری های التهابی روده سلیاک یا عفونت های حاد گوارشی هستند مصرف دارو های حاوی این قند میتواند باعث تشدید علائم مانند نفخ کرامپ شکمی و اسهال اسموتیک شود. در بیماران دیابتی نیز باید در نظر داشت که لاکتوز یک کربوهیدرات است و مقادیر بالای ان میتواند بر کنترل قند خون تاثیر بگذارد هرچند مقادیر موجود در دارو ها معمولا از نظر بالینی در قند خون بی اثر است.
مسمومیت لاکتوز و پروتکل های درمان - مفهوم اوردوز برای لاکتوز با مسمومیت های دارویی رایج تفاوت دارد و به معنای مصرف بیش از حد ظرفیت هضم انزیمی بدن است. مصرف مقادیر بسیار زیاد این قند به صورت حاد منجر به سمیت سیستمیک یا تهدید حیات نمیشود اما باعث بروز سندرم حاد گوارشی میگردد. علائم اوردوز شامل اسهال اسموتیک شدید و ابکی دردهای شکمی کرامپی نفخ بسیار شدید و تهوع است. عبور لاکتوز هضم نشده به روده بزرگ و تخمیر ان توسط فلور میکروبی باعث تولید مقادیر زیادی گاز و اسید های چرب کوتاه زنجیر میشود که عامل اصلی این علائم هستند.
- درمان اوردوز لاکتوز کاملا حمایتی و علامتی است و پادزهر اختصاصی برای ان وجود ندارد. اولین اقدام قطع فوری مصرف مواد غذایی یا مکمل های حاوی این قند است. با توجه به خطر بروز اسهال شدید مهم ترین اقدام درمانی جایگزینی مایعات و الکترولیت های از دست رفته از طریق محلول های خوراکی یا در موارد شدید سرم درمانی وریدی است تا از دهیدراتاسیون و اختلالات الکترولیتی جلوگیری شود. در صورت نیاز میتوان از دارو های ضد اسپاسم برای کاهش کرامپ های شکمی استفاده کرد. برای پیشگیری از بروز مجدد علائم در بیمارانی که ظرفیت هضم پایینی دارند تجویز مکمل های حاوی انزیم لاکتاز پیش از مصرف وعده های حاوی این قند توصیه میگردد.
توصیه های دارویی لاکتوز
توصیه های دارویی بیمار
مصرف دارو های حاوی این قند به عنوان ماده جانبی برای اکثر افراد ایمن است. با این حال بیماران باید از موارد زیر آگاه باشند:
- افراد مبتلا به عدم تحمل لاکتوز باید بدانند که مقدار این ماده در اکثر قرص ها و کپسول ها بسیار ناچیز است و معمولا باعث بروز علائم گوارشی نمی شود.
- در صورتی که بیمار پس از مصرف داروی جدید دچار علائم گوارشی شدید مانند اسهال دردهای شکمی یا نفخ مداوم شد باید موضوع را به پزشک معالج اطلاع دهد.
- در صورت استفاده از اسپری های استنشاقی پودر خشک که از این قند به عنوان حامل استفاده می کنند بیمار باید حتما پس از هر بار مصرف دهان خود را با آب بشوید و آب را بیرون بریزد تا از عوارض موضعی جلوگیری شود.
- بیماران دارای حساسیت شدید و اثبات شده به پروتئین شیر گاو نباید از فرمولاسیون های استنشاقی پودر خشک حاوی این حامل استفاده کنند و باید این حساسیت را به پزشک اطلاع دهند.
توصیه های دارویی مخصوص پزشکاگرچه این ماده عمدتا یک ماده بی اثر دارویی است اما توجه به نکات زیر در زمان تجویز بالینی ضروری است:
منع مصرف مطلق
- تجویز فرآورده های دارویی حاوی این قند در بیماران مبتلا به اختلالات ژنتیکی نادر مانند گالاکتوزمی عدم تحمل فروکتوز کمبود شدید آنزیم لاکتاز و سوء جذب گلوکز گالاکتوز ممنوع است.
حساسیت به پروتئین شیر گاو
- در بیماران مبتلا به آسم یا بیماری انسدادی مزمن ریه که نیازمند دریافت دارو های استنشاقی پودر خشک هستند بررسی سابقه آنافیلاکسی یا حساسیت شدید به پروتئین شیر گاو الزامی است. مقادیر ناچیز پروتئین شیر موجود در حامل های استنشاقی می تواند منجر به واکنش های آلرژیک شدید و اسپاسم مجاری هوایی شود.
مدیریت عدم تحمل گوارشی
- در صورت بروز علائم گوارشی در بیماران حساس پزشک می تواند دوز دارو را در صورت امکان به صورت منقسم تجویز کند یا به دنبال فرمولاسیون های جایگزین و فاقد این ماده از همان دارو باشد.
دارو های ترکیبی
- در صورت نیاز به تجویز دارو های دست ساز و ترکیبی پزشک باید در نظر داشته باشد که این قند با دارو های دارای گروه آمین اولیه و ثانویه واکنش می دهد و باعث کاهش پایداری دارو می شود. در این موارد هماهنگی با داروساز برای استفاده از پرکننده های جایگزین توصیه می شود.
مصرف در بارداری ثبت نشده است.
