سیکلودکسترینها خانوادهای از الیگوساکاریدهای حلقوی هستند که از تجزیه نشاسته به دست میآیند. ساختار منحصر به فرد آنها، شامل یک حفره داخلی آبگریز و سطح خارجی آبدوست، امکان تشکیل کمپلکسهای شامل میزبان-مهمان را فراهم میکند. این ویژگی، کاربردهای متنوعی در صنایع دارویی، غذایی و زیستفناوری یافته است. در حوزه پزشکی، استفاده از سیکلودکسترینها عمدتاً بر بهبود حلالیت، پایداری، و فراهمی زیستی ترکیبات دارویی متمرکز است.
موارد مصرف تایید شده
موارد مصرف تایید شده سیکلودکسترینها به طور عمده به نقش آنها به عنوان حاملهای دارویی و بهبوددهنده خواص فیزیکوشیمیایی داروها بازمیگردد.
سیکلودکسترینها، که الیگوساکاریدهای حلقوی حاصل از تجزیه آنزیمی نشاسته هستند، ساختار مولکولی منحصر به فردی دارند که آنها را به ابزاری ارزشمند در داروسازی تبدیل کرده است. این ساختار حلقوی، که از واحدهای گلوکوپیرانوز تشکیل شده، فضایی داخلی آبگریز و سطحی خارجی آبدوست را ایجاد میکند. این خاصیت دوگانه، قابلیت ویژهای برای تشکیل کمپلکسهای “میزبان-مهمان” با مولکولهای مختلف، به ویژه داروهای آبگریز، فراهم میآورد. مکانیسم اصلی اثر سیکلودکسترینها بر پایه توانایی آنها در ایجاد کمپلکسهای شامل میزبان-مهمان استوار است:
موارد منع مصرف سیکلودکسترین ها در بیماری ها
تداخلات دارویی سیکلودکسترین ها
مهم ترین تداخل اختصاصی در گروه سیکلودکسترین ها مربوط به سوگامادکس است. سوگامادکس با اتصال مستقیم به داروهای شل کننده عضلانی، اثر آن ها را خنثی می کند.
داروهای شل کننده عضلانی که با سوگامادکس تداخل دارند:
سوگامادکس با محصور کردن این داروها در فضای مولکولی خود، مقدار داروی آزاد در خون را کاهش می دهد و امکان بازگشت سریع تر قدرت عضلانی و تنفس را فراهم می کند.
نکات بالینی برای پزشک:
داروهای ضد بارداری که باید در نظر گرفته شوند:
نوع تداخل
توصیه بالینی
اگر بیمار از روش ضد بارداری هورمونی استفاده می کند:برخی فرآورده های تزریقی وریکونازول برای افزایش حلالیت، حاوی سیکلودکسترین بتای سولفوبوتیل اتر سدیم هستند.
نوع تداخل
داروهای مهمی که با وریکونازول تداخل دارند:
ایواکا: ایواکا این داروها ممکن است در بعضی کشورها استفاده شوند.
تداخل های مهم وریکونازول
وریکونازول و داروهای طولانی کننده فاصله QT
وریکونازول و سیرولیموس
وریکونازول و بعضی داروهای سرکوب کننده ایمنی
وریکونازول و وارفارین
وریکونازول و داروهای کاهنده چربی خون
نکته مربوط به سیکلودکسترین
نوع تداخل
تداخل های مهم
پوزاکونازول مهار کننده قوی برخی مسیرهای متابولیسم کبدی و ناقل های دارویی است. در نتیجه، ممکن است غلظت داروهای همراه را افزایش دهد و خطر سمیت ایجاد کند.
از مهم ترین پیامدها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
در بیماران دارای نارسایی کلیوی، انتخاب شکل دارویی مناسب اهمیت ویژه دارد، زیرا فرآورده تزریقی ممکن است مقدار قابل توجهی سیکلودکسترین داشته باشد.
فرآورده تزریقی ایتراکونازول می تواند حاوی سیکلودکسترین بتای هیدروکسی پروپیل باشد.
نوع تداخل
داروهای مهم دارای تداخل با ایتراکونازول:
جذب بعضی شکل های خوراکی ایتراکونازول به اسیدیته معده وابسته است. داروهای زیر ممکن است جذب آن را کاهش دهند:
این تداخل بیشتر مربوط به ایتراکونازول خوراکی است و نباید به صورت خودکار به تمام فرآورده های حاوی سیکلودکسترین تعمیم داده شود.
در برخی فرآورده های تزریقی رمدسیویر از سیکلودکسترین بتای سولفوبوتیل اتر سدیم به عنوان ماده کمکی استفاده می شود.
نوع تداخل
داروهای همراه مهم
بر اساس اطلاعات رسمی فرآورده، تداخل های مهم دارویی رمدسیویر محدود است، اما باید موارد زیر بررسی شوند:
از نظر نظری، داروهایی که اثر یا سمیت کبدی یا کلیوی دارند، می توانند تفسیر عوارض و آزمایش های بیمار را دشوار کنند.
توصیه عملی:
سیکلودکسترین ها می توانند با برخی مولکول های دارویی کمپلکس تشکیل دهند. این فرایند ممکن است:
با این حال، در فرآورده های تایید شده، مقدار و نوع سیکلودکسترین معمولا برای همان فرمولاسیون بررسی شده است. بنابراین، نمی توان برای همه داروها یک فاصله زمانی ثابت تعیین کرد.
داروهایی که در صورت مصرف خوراکی همزمان باید با احتیاط بررسی شوند:
برای این داروها، اهمیت تداخل بیشتر به فرمولاسیون، داروی اصلی و شرایط جذب آن مربوط است. در صورت تغییر شکل دارویی یا استفاده از فرآورده ترکیبی، پایش پاسخ درمانی و در صورت نیاز اندازه گیری غلظت دارو انجام شود.
نباید هیچ داروی تزریقی را بدون تایید سازگاری با فرآورده حاوی سیکلودکسترین در یک سرنگ یا مسیر تزریق مشترک مخلوط کرد.
این موضوع درباره داروهای زیر اهمیت بیشتری دارد:
این فهرست به معنای وجود تداخل قطعی با سیکلودکسترین نیست، بلکه نشان دهنده ضرورت بررسی سازگاری فیزیکی و شیمیایی پیش از مخلوط کردن است.
تداخل سیکلودکسترین ها با غذا
دستور مصرف ایتراکونازول به شکل دارویی آن وابسته است:
جذب پوزاکونازول به نوع فرآورده بستگی دارد:
برای خود سیکلودکسترین ها تداخل عمومی و ثابت با الکل اثبات نشده است. اما الکل می تواند با داروی اصلی همراه، به ویژه داروهای زیر، تداخل داشته باشد:
در بیماران دریافت کننده داروهای ضد قارچ سیستمیک، مصرف الکل به علت احتمال افزایش بار کبدی بهتر است محدود یا متوقف شود.
اطلاعات کافی درباره تداخل همه مکمل ها و گیاهان دارویی با سیکلودکسترین ها وجود ندارد. با این حال، فرآورده های زیر ممکن است با داروهای اصلی حاوی سیکلودکسترین تداخل داشته باشند:
به ویژه گل راعی می تواند غلظت برخی داروهای ضد قارچ را کاهش دهد و در بسیاری از موارد نباید همراه وریکونازول یا پوزاکونازول مصرف شود.
تداخل سیکلودکسترین ها با آزمایش های پزشکی
مهم ترین موضوع آزمایشگاهی در فرآورده های تزریقی حاوی سیکلودکسترین، پایش عملکرد کلیه است.
باید موارد زیر بررسی شود:
افزایش کراتینین در بیمار دریافت کننده فرآورده حاوی سیکلودکسترین ممکن است ناشی از موارد زیر باشد:
بنابراین، افزایش کراتینین نباید به صورت خودکار به خود سیکلودکسترین نسبت داده شود.
روش های آزمایشگاهی اندازه گیری کراتینین یکسان نیستند. در شرایط خاص، نوع روش آزمایش، نمونه بیمار و وجود مواد مداخله گر می تواند باعث تفاوت بین نتیجه آزمایش ها شود.
اگر افزایش کراتینین با وضعیت بالینی بیمار سازگار نیست:
در حال حاضر، برای همه فرآورده های حاوی سیکلودکسترین یک اختلال ثابت و قابل پیش بینی در سنجش کراتینین پذیرفته نشده است. تفسیر باید بر اساس فرآورده مشخص و روش آزمایشگاه انجام شود.
در بیمارانی که فرآورده حاوی وریکونازول، پوزاکونازول، ایتراکونازول یا رمدسیویر دریافت می کنند، افزایش آنزیم های کبدی ممکن است رخ دهد.
آزمایش های قابل بررسی عبارتند از:
اقدام پزشک:
تداخل مستقیم و عمومی سیکلودکسترین با آزمایش های انعقادی اثبات نشده است، اما داروهای اصلی همراه می توانند بر نتایج اثر بگذارند.
در بیمار دریافت کننده وریکونازول، پوزاکونازول یا ایتراکونازول همراه با وارفارین، زمان پروترومبین و نسبت نرمال شده بین المللی باید با فاصله کوتاه تر پایش شود.
سیکلودکسترین ها به طور معمول باعث تغییر مستقیم و قابل پیش بینی در قند خون نمی شوند. با این حال، داروهای اصلی یا بیماری شدید ممکن است قند خون را تغییر دهند.
در بیماران دریافت کننده پوزاکونازول، مصرف همزمان بعضی داروهای پایین آورنده قند ممکن است باعث افت قند شود. در این شرایط، پایش قند خون و بررسی علائم زیر ضروری است:
سیکلودکسترین ها به طور معمول اختلال مستقیم شناخته شده ای در شمارش سلول های خونی ایجاد نمی کنند. با این حال، داروی اصلی، عفونت، بیماری زمینه ای یا داروهای همزمان می توانند موجب موارد زیر شوند:
در درمان طولانی ضد قارچ یا در بیماران بدحال، شمارش سلول های خونی بر اساس وضعیت بیمار انجام شود.
در صورت مصرف داروهایی با پنجره درمانی باریک، بررسی غلظت خونی دارو ممکن است ضروری باشد.
داروهای مهم عبارتند از:
در این موارد، تغییر غلظت دارو بیشتر به تداخل داروی اصلی با داروهای همزمان مربوط است، اما تغییر شکل دارویی یا مسیر تجویز فرآورده حاوی سیکلودکسترین نیز باید ثبت شود.
در بیماران دریافت کننده فرآورده های تزریقی، بررسی موارد زیر در صورت وجود خطر کلیوی مفید است:
هیچ الگوی ثابت و اختصاصی در آزمایش ادرار برای همه سیکلودکسترین ها وجود ندارد. یافته ها باید با وضعیت کلیوی، داروی اصلی و بیماری زمینه ای تفسیر شوند.
هشدارها
هشدارهای مرتبط با سیکلودکسترینها عمدتاً ناشی از ماهیت مولکولی آنها، نحوه مصرف، و وضعیت خاص بیماران است.
توصیه های دارویی برای بیمار
اسامی تجاری موجود در ایران |
|||
| نام تجاری | |||
|---|---|---|---|
|
قرص کالوریس اف بی سی 1000 میلی گرم
|
|||
| Brand names | |||
|---|---|---|---|
|
Calorease FBC 1000MG Tablet
|
|||
