توپوتکان چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف توپوتکان

‎موارد مصرف تایید شده
توپوتکان یک داروی شیمی‌درمانی از دسته مهارکننده‌های آنزیم توپوایزومراز یک است که در مدیریت بدخیمی‌های خاص با دستورالعمل‌های زیر تجویز می‌شود:

۱. سرطان تخمدان

• توپوتکان برای درمان سرطان متاستاتیک تخمدان در بیمارانی که بیماری آن‌ها پس از شکست درمان با شیمی‌درمانی‌های خط اول (معمولاً رژیم‌های مبتنی بر پلاتین) پیشرفت کرده است، تاییدیه دارد. از نظر بالینی، این دارو به عنوان یک گزینه خط دوم استاندارد در نظر گرفته می‌شود.

۲. سرطان ریه نوع سلول کوچک

• این دارو برای درمان بیماران مبتلا به نوع حساس سرطان ریه سلول کوچک که بیماری آن‌ها پس از شیمی‌درمانی خط اول عود کرده است، استفاده می‌شود. منظور از بیماری حساس، مواردی است که حداقل ۴۵ تا ۹۰ روز از آخرین دوره درمان قبلی گذشته باشد. توپوتکان در این اندیکاسیون به بهبود بقای بیماران کمک می‌کند.

۳. سرطان دهانه رحم

• توپوتکان در ترکیب با داروی سیس‌پلاتین برای درمان سرطان دهانه رحم مرحله چهارم (متاستاتیک)، عودکننده یا مقاوم به درمان که دیگر با جراحی یا پرتو‌درمانی قابل مدیریت نیست، تجویز می‌شود. این ترکیب اثرات هم‌افزایی در کنترل تومور نشان داده است.

موارد مصرف خارج برچسب
در برخی سناریوهای بالینی پیچیده و بر اساس شواهد تحقیقاتی، پزشکان ممکن است توپوتکان را در موارد زیر نیز به کار ببرند:

۱. نوروبلاستوما در اطفال

• توپوتکان در ترکیب با سایر داروهای شیمی‌درمانی (مانند سیکلوفسفامید) در پروتکل‌های درمانی نوروبلاستوما با خطر بالا یا عودکننده در کودکان استفاده می‌شود. این ترکیب به ویژه در کوچک کردن توده توموری پیش از جراحی یا پیوند مغز استخوان نقش دارد.

۲. تومورهای پیشرفته غدد درون‌ریز

• برخی مطالعات بالینی نشان می‌دهند که توپوتکان ممکن است در درمان تومورهای بدخیم غدد درون‌ریز که به درمان‌های معمول پاسخ نداده‌اند، به ویژه در موارد با رشد سریع، موثر باشد.

۳. سارکوم یوئینگ

• در موارد عود این سرطان استخوانی و بافت نرم، رژیم‌های ترکیبی حاوی توپوتکان به عنوان درمان نجات‌بخش برای کنترل پیشرفت بیماری مورد بررسی و استفاده قرار می‌گیرند.

۴. سرطان‌های مربوط به بافت پوششی لوله فالوپ و صفاق

• به دلیل شباهت بیولوژیک این تومورها به سرطان تخمدان، در موارد مقاوم به پلاتین، توپوتکان به عنوان یک گزینه درمانی در خطوط بعدی درمان به کار گرفته می‌شود.

نکات کاربردی برای مدیریت بالینی

• پایش خونی: مهم‌ترین عارضه محدودکننده دوز در توپوتکان، سرکوب شدید مغز استخوان (به ویژه کاهش نوتروفیل‌ها) است. پزشک باید پیش از هر نوبت تزریق، شمارش کامل سلول‌های خون را بررسی کند.
• عملکرد کلیوی: از آنجا که کلیه‌ها مسیر اصلی دفع این دارو هستند، در بیمارانی که نارسایی کلیوی دارند، تعدیل دوز بر اساس میزان تصفیه کلیوی الزامی است تا از سمیت شدید جلوگیری شود.
• توالی درمانی: در ترکیب با سایر داروها، توالی تجویز اهمیت دارد. برای مثال در ترکیب با سیس‌پلاتین، توصیه می‌شود توپوتکان در روز اول پیش از سیس‌پلاتین تجویز شود تا تداخلات فارماکولوژیک به حداقل برسد.

مکانیسم اثر توپوتکان

توپوتکان یک مشتق نیمه‌صناعی از کامپتوتسین است که به عنوان یک داروی ضد تومور ویژه فاز تکثیر سلولی عمل می‌کند. مکانیسم عملکرد آن بر پایه مهار آنزیم‌های کلیدی در فرآیند همانندسازی دی-ان-ای استوار است:

۱. مهار آنزیم توپوایزومراز یک

• آنزیم توپوایزومراز یک وظیفه ایجاد شکست‌های موقت در تک‌رشته‌های دی-ان-ای را بر عهده دارد تا فشار پیچشی ناشی از باز شدن مارپیچ دو رشته‌ای را کاهش دهد. توپوتکان با اتصال به مجتمع آنزیم و دی-ان-ای، این حالت را تثبیت کرده و از پیوند مجدد رشته‌های شکسته شده جلوگیری می‌کند.

۲. القای شکست‌های مرگبار در رشته‌های دی-ان-ای

• هنگامی که چنگال همانندسازی در حین تقسیم سلولی به این مجتمع‌های تثبیت‌شده توسط دارو برخورد می‌کند، شکست‌های دو رشته‌ای در ساختار دی-ان-ای ایجاد می‌شود. سلول‌های پستانداران نمی‌توانند این شکست‌های دو رشته‌ای را به راحتی ترمیم کنند.

۳. تحریک مرگ برنامه‌ریزی شده سلول

• تجمع این شکست‌های غیرقابل ترمیم در دی-ان-ای منجر به توقف چرخه سلولی و در نهایت فعال شدن مسیرهای آپوپتوز یا همان مرگ برنامه‌ریزی شده سلول می‌شود. این اثر به طور اختصاصی در فاز اس چرخه سلولی (فاز سنتز دی-ان-ای) رخ می‌دهد، بنابراین بافت‌هایی با سرعت تکثیر بالا بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند.

فارماکوکینتیک توپوتکان

۱. توزیع و اتصال به پروتئین

• پس از تزریق وریدی، توپوتکان به سرعت در بافت‌های بدن توزیع می‌شود. میزان اتصال این دارو به پروتئین‌های پلاسمای خون بسیار کم و در حدود ۷ تا ۳۵ درصد است. این ویژگی باعث می‌شود بخش عمده‌ای از دارو به صورت آزاد برای نفوذ به بافت‌های توموری در دسترس باشد. همچنین شواهدی از عبور این دارو از سد خونی مغزی وجود دارد که اهمیت آن را در درمان برخی ضایعات مغزی نشان می‌دهد.

۲. متابولیسم و تعادل شیمیایی

• توپوتکان در بدن تحت یک هیدرولیز غیرآنزیمی وابسته به سطح اسیدیته قرار می‌گیرد. این دارو در خون بین دو فرم "لاکتون" (فرم فعال) و "هیدروکسی اسید" (فرم غیرفعال) در تعادل قرار دارد. محیط اسیدی پایداری فرم فعال لاکتون را ترجیح می‌دهد، در حالی که در محیط بازی خون، بخش بزرگی از دارو به فرم غیرفعال تبدیل می‌شود. متابولیسم کبدی این دارو نقش کوچکی در دفع آن دارد.

۳. دفع و نیمه‌عمر

• مسیر اصلی دفع توپوتکان از طریق کلیه‌ها است. حدود ۳۰ تا ۴۰ درصد از دوز تزریق شده به صورت داروی تغییر نیافته در ادرار ظاهر می‌شود. نیمه‌عمر نهایی دارو در بدن نسبتاً کوتاه است و به طور متوسط بین ۲ تا ۳ ساعت گزارش شده است.

۴. تاثیر نارسایی‌های عضوی بر دارو

• نارسایی کلیوی: به دلیل دفع عمدتاً کلیوی، در بیمارانی که دچار اختلال عملکرد کلیه هستند، سرعت پاکسازی دارو از بدن به شدت کاهش می‌یابد. این امر منجر به افزایش غلظت پلاسمایی و تشدید سمیت‌های خونی می‌شود که تعدیل دوز را اجباری می‌کند.
• نارسایی کبدی: بر اساس داده‌های بالینی، اختلال در عملکرد کبد تأثیر قابل توجهی بر فارماکوکینتیک توپوتکان ندارد و معمولاً نیاز به تغییر دوز در این بیماران (در صورت سلامت کلیه‌ها) دیده نمی‌شود.

نکات کلیدی بالینی برای پزشک

• پایش خونی: به دلیل مکانیسم اثر دارو بر سلول‌های در حال تکثیر، سرکوب مغز استخوان (به ویژه کاهش نوتروفیل‌ها) عارضه اصلی و محدودکننده دوز است که باید پیش از هر نوبت درمان بررسی شود.
• اهمیت عملکرد کلیه: پایش سطح کراتینین خون برای تنظیم دوز دقیق در هر دوره درمانی حیاتی است.

منع مصرف توپوتکان

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و هشدارهای بالینی
تجویز توپوتکان در شرایط زیر با محدودیت‌های جدی مواجه است و در برخی موارد مطلقاً منع شده است:

۱. سرکوب شدید مغز استخوان

• مهم‌ترین مورد منع مصرف این دارو، پایین بودن تعداد سلول‌های خونی پیش از شروع درمان است. در بیمارانی که تعداد نوتروفیل‌های آن‌ها کمتر از ۱۵۰۰ سلول در هر میکرولیتر خون است یا تعداد پلاکت‌های آن‌ها به کمتر از ۱۰۰ هزار سلول در هر میکرولیتر رسیده است، درمان با توپوتکان نباید آغاز شود. این دارو پتانسیل بالایی در ایجاد عفونت‌های مرگبار و خونریزی‌های شدید به دلیل سرکوب مغز استخوان دارد.

۲. نارسایی شدید کلیوی

• از آنجا که دفع اصلی توپوتکان و متابولیت‌های آن از طریق کلیه انجام می‌شود، در بیماران مبتلا به نارسایی شدید کلیوی (زمانی که پاکسازی کراتینین کمتر از ۲۰ میلی‌لیتر در دقیقه باشد)، مصرف این دارو توصیه نمی‌شود. تجمع دارو در بدن این بیماران منجر به سمیت‌های خونی غیرقابل کنترل می‌گردد.

۳. حساسیت مفرط

• سابقه واکنش‌های آلرژیک شدید یا شوک آنافیلاکتیک به توپوتکان یا هر یک از اجزای موجود در فرمولاسیون تزریقی یا خوراکی دارو، منع مصرف مطلق محسوب می‌شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

۱. دوران بارداری

• توپوتکان بر اساس طبقه‌بندی‌های بین‌المللی در دسته‌ای قرار دارد که شواهد قطعی از خطر برای جنین انسانی وجود دارد.
• سمیت جنینی: این دارو به دلیل مکانیسم اثر بر دی-ان-ای، می‌تواند باعث مرگ جنین یا نقص‌های مادرزادی بسیار شدید شود.
• توصیه بالینی: زنان در سنین باروری باید پیش از شروع درمان آزمایش بارداری منفی داشته باشند. استفاده از روش‌های پیشگیری از بارداری بسیار موثر در طول درمان و تا ۶ ماه پس از آخرین دوز برای زنان و ۳ ماه برای مردان الزامی است.

۲. دوران شیردهی

• ترشح توپوتکان در شیر انسان به اثبات نرسیده است، اما به دلیل وزن مولکولی دارو و احتمال بالای ترشح و با توجه به سمیت شدید آن برای سلول‌های در حال تقسیم، شیردهی در طول درمان با این دارو مطلقاً منع شده است. توصیه می‌شود شیردهی تا حداقل یک هفته پس از آخرین نوبت تزریق متوقف بماند.

موارد منع مصرف و محدودیت‌ها در کودکان

۱. وضعیت تاییدیه و ایمنی

• ایمنی و اثربخشی توپوتکان در کودکان به طور گسترده برای تمامی اندیکاسیون‌ها اثبات نشده است. با این حال، در پروتکل‌های خاصی برای درمان تومورهای بدخیم اطفال (مانند نوروبلاستوما) استفاده می‌شود.

۲. حساسیت به سمیت خونی

• کودکان ممکن است نسبت به عوارض خونی این دارو حساس‌تر از بزرگسالان باشند. منع مصرف در کودکان معمولاً شامل مواردی است که کودک دارای ذخیره مغز استخوان ضعیف ناشی از درمان‌های قبلی یا نارسایی‌های مادرزادی کلیه باشد.

۳. محدودیت‌های رشد

• به دلیل اثر دارو بر تکثیر سلولی، استفاده از آن در کودکان در حال رشد باید با احتیاط فراوان و تنها در موارد سرطانی پیشرفته که گزینه‌های درمانی دیگر شکست خورده‌اند، انجام شود.

نکات کلیدی مدیریت بالینی

• پایش مداوم: پزشک باید در هر نوبت درمان، وضعیت خونی بیمار را به دقت بررسی کند. در صورت بروز تب نوتروپنی، درمان باید متوقف شده و از عوامل محرک کلونی گلبول‌های سفید استفاده شود.
• تعدیل دوز در نارسایی کلیوی: برای بیمارانی که پاکسازی کلیوی آن‌ها بین ۲۰ تا ۳۹ میلی‌لیتر در دقیقه است، کاهش دوز الزامی است.

عوارض جانبی توپوتکان

عوارض خونی (بسیار شایع)

• کاهش شدید نوتروفیل‌ها (درجه ۴): این عارضه در ۷۰ تا ۸۰ درصد بیماران مشاهده می‌شود. زمان رسیدن به کمترین میزان سلول‌های خونی معمولاً روز ۱۰ تا ۱۲ پس از شروع درمان است.
• کم‌خونی: حدود ۸۹ تا ۹۰ درصد بیماران در طول دوره درمان دچار افت هموگلوبین می‌شوند که در ۳۷ درصد موارد به تزریق خون نیاز پیدا می‌کنند.
• کاهش پلاکت‌ها: در ۵۴ تا ۶۳ درصد بیماران رخ می‌دهد و حدود ۲۵ درصد بیماران به تزریق پلاکت نیاز پیدا می‌کنند.
• تب نوتروپنی: حدود ۲۳ تا ۲۶ درصد بیماران را درگیر می‌کند و یک وضعیت اورژانسی پزشکی محسوب می‌شود.

عوارض گوارشی (شایع)

• تهوع: در ۶۴ تا ۷۷ درصد بیماران گزارش شده است.
• استفراغ: حدود ۴۵ تا ۵۸ درصد بیماران را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
• اسهال: در ۳۲ تا ۴۲ درصد موارد دیده می‌شود.
• یبوست: حدود ۲۹ تا ۳۱ درصد بیماران این عارضه را تجربه می‌کنند.
• التهاب مخاط دهان: در ۱۸ تا ۲۰ درصد موارد گزارش شده است.

عوارض عمومی و سیستمیک

• خستگی و ضعف مفرط: حدود ۴۲ تا ۶۹ درصد بیماران از بی‌حالی و خستگی رنج می‌برند.
• ریزش مو: در حدود ۳۱ تا ۴۹ درصد بیماران مشاهده می‌شود (معمولاً پس از اتمام درمان برگشت‌پذیر است).
• بی‌اشتهایی: در ۱۹ تا ۲۵ درصد موارد گزارش شده است.
• تب (بدون وجود عفونت): حدود ۲۴ تا ۲۸ درصد بیماران را درگیر می‌کند.

سایر عوارض (کمتر شایع)

• درد شکمی: حدود ۲۲ درصد موارد.
• تنگی نفس: حدود ۲۲ درصد بیماران.
• سرفه: در ۱۵ درصد موارد دیده شده است.
• سردرد: حدود ۱۸ درصد گزارش شده است.
• جوش و ضایعات پوستی: در ۱۶ درصد بیماران مشاهده می‌شود.

نکات کلیدی برای مدیریت بالینی عوارض

• زمان‌بندی پایش: به دلیل احتمال بالای سرکوب مغز استخوان، آزمایش کامل خون باید در روز اول هر دوره و سپس به صورت مکرر (معمولاً روزهای ۸ تا ۱۵) انجام شود.
• استفاده از عوامل محرک: در بیمارانی که دچار نوتروپنی شدید یا طولانی‌مدت می‌شوند، استفاده از عوامل محرک رشد گلبول‌های سفید برای کاهش خطر عفونت توصیه می‌شود.
• مدیریت گوارشی: تجویز داروهای ضد تهوع پیش از شروع تزریق توپوتکان برای بهبود تحمل بیمار و جلوگیری از دهیدراتاسیون ضروری است.
• تعدیل دوز: در صورت بروز سمیت‌های شدید (مانند نوتروپنی زیر ۵۰۰ برای بیش از ۷ روز یا اسهال شدید)، دوز دارو در دوره‌های بعدی باید ۲۵ درصد کاهش یابد.

تداخلات دارویی توپوتکان

مشخصات کلی تداخلات:

• سوبسترای BCRP
• سوبسترای P-gp
• عامل انکولوژیک سرکوب‌کننده ی سیستم ایمنی
• عامل انکولوژیک سرکوب‌کننده ی مغز استخوان

تداخلات رده X (پرهیز):

ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، مهارکننده‌های BCRP/ABCG2 ، کلادریبین، دیپیرون، لاسمیدیتان، ناتالیزومب، مهارکننده‌های P-gp/ABCB1، پیمکرولیموس، تاکرولیموس (موضعی)، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)، ولپاتاسویر، وکسیلاپرویر

کاهش اثرات داروها توسط توپوتکان:

ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، تست پوستی کوکسیدیوئید ایمیت، لنوگراستیم، لیپگفیلگراستیم، نیوولومب، پیدوتیمود، سیپولوسل-تی، واکسن آبله و آبله میمونی (زنده)، ترتوموتید، واکسن (زنده)، واکسن‌ (غیرفعال)

کاهش اثرات توپوتکان توسط داروها:

اکیناسه، فوس فنی‌توئین-فنی‌توئین

افزایش اثرات داروها توسط توپوتکان:

باریسیتینیب، کلوزاپین، دفریپرون، فینگولیمود، ناتالیزومب، اوزانیمود، سیپونیمود، توفاسیتینیب، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)

افزایش اثرات توپوتکان توسط داروها:

مهارکننده‌های BCRP/ABCG2، کلرامفنیکل (چشمی)، کلادریبین، دنوزومب، دیپیرون، فاکتور محرک کلونی گرانولوسیت (GCSFs)، اینبلیزومب، لاسمیدیتان، مزالامین، اوکرلیزومب، پالیفرمین، مهارکننده‌های P-gp/ABCB1، پیمکرولیموس، مشتقات پلاتین، پرومازین، روفلومیلاست، تاکرولیموس (موضعی)، تافامیدیس، تولواپتان، تراستوزومب، ولپاتاسویر، وکسیلاپرویر

تداخلات دارویی

توپوتکان به طور گسترده توسط آنزیم‌های کبدی متابولیزه نمی‌شود، اما تداخلات آن عمدتاً مربوط به تشدید سمیت مغز استخوان و تغییر در عملکرد پروتئین‌های ناقل دارو است.

۱. تداخل با سایر داروهای شیمی‌درمانی (تشدید سمیت)

• سیس‌پلاتین: مصرف همزمان باعث تشدید شدید سرکوب مغز استخوان می‌شود. ترتیب تجویز در اینجا کلیدی است؛ اگر سیس‌پلاتین در روز اول تجویز شود، پاکسازی توپوتکان از بدن کاهش یافته و سمیت آن بیشتر می‌شود.
• پاکلی‌تاکسل: ترکیب این دو دارو می‌تواند منجر به نوتروپنی بسیار شدید شود. مطالعات نشان می‌دهند که استفاده متوالی این داروها باید با پایش دقیق گلبول‌های سفید همراه باشد.
• سیکلوفسفامید: در رژیم‌های ترکیبی اطفال، خطر سمیت مخاطی و خونی با ترکیب این دو دارو به شدت افزایش می‌یابد.

۲. تداخل با داروهای مهارکننده پروتئین‌های ناقل (افزایش غلظت)

• سیکلوسپورین: این دارو پروتئین‌های ناقل را مهار کرده و می‌تواند غلظت پلاسمایی توپوتکان را به طور قابل توجهی افزایش دهد که منجر به سمیت غیرقابل کنترل می‌شود.
• آمیودارون: این داروی قلبی نیز پتانسیل افزایش سطح خونی توپوتکان را از طریق تداخل با ناقل‌های سلولی دارد.

۳. تداخل با داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت (خطر خونریزی)

• وارفارین و آسپرین: به دلیل کاهش شدید پلاکت‌ها توسط توپوتکان، مصرف همزمان با داروهایی که فرآیند لخته شدن را تحت تأثیر قرار می‌دهند، خطر خونریزی‌های داخلی و پوستی را به شدت بالا می‌برد.

۴. تداخل با مهارکننده‌های پمپ پروتون و آنتی‌اسیدها

• امپرازول و پانتوپرازول: در فرم خوراکی توپوتکان، تغییر اسیدیته معده می‌تواند بر حلالیت و جذب دارو تأثیر بگذارد، اگرچه این تداخل در فرم تزریقی کمتر گزارش شده است.

تداخل با غذا و نوشیدنی‌ها

• تأثیر وعده غذایی بر فرم خوراکی: فراهمی زیستی فرم خوراکی توپوتکان با مصرف غذاهای پرچرب تغییر چشمگیری نمی‌کند، اما جذب آن ممکن است کمی به تأخیر بیفتد. با این حال، به دلیل احتمال بروز تهوع شدید، توصیه می‌شود دارو در فواصل زمانی مشخص نسبت به وعده‌های غذایی مصرف شود.
• نوشیدنی‌های الکلی: مصرف الکل همزمان با درمان انکولوژی می‌تواند سمیت کبدی را تشدید کرده و منجر به تحریک بیشتر مخاط دستگاه گوارش و بدتر شدن اسهال ناشی از دارو شود.

تداخل در آزمایش‌های تشخیصی و آزمایشگاهی
پزشک باید هنگام تفسیر نتایج آزمایشگاهی بیمار تحت درمان با توپوتکان به موارد زیر توجه ویژه داشته باشد:

۱. شمارش کامل سلول‌های خون (تداخل هماتولوژیک)

• این دارو به طور مستقیم باعث کاهش کاذب و شدید در تمام رده‌های سلولی خون می‌شود. این یک تداخل در روش آزمایش نیست، بلکه یک اثر دارویی مستقیم است که تفسیر نتایج را برای مدیریت دوز بعدی حیاتی می‌کند.

۲. آزمایش‌های عملکرد کلیه (تداخل با کراتینین)

• از آنجا که دفع دارو کلیوی است، هرگونه افزایش در سطح کراتینین خون می‌تواند نشان‌دهنده کاهش پاکسازی توپوتکان باشد. تجمع دارو خود می‌تواند در موارد نادر منجر به آسیب کلیوی ثانویه شود که نتایج آزمایش‌های اوره و کراتینین را تغییر می‌دهد.

۳. آزمایش آنزیم‌های کبدی

• در برخی بیماران، توپوتکان باعث افزایش گذرا در سطح آنزیم‌های کبد و بیلی‌روبین می‌شود. پزشک باید این افزایش را از متاستازهای کبدی یا سایر آسیب‌های بافتی متمایز کند.

توصیه نهایی برای مدیریت بالینی

• به دلیل پتانسیل بالای تداخلات هم‌افزا در سرکوب مغز استخوان، توصیه می‌شود در صورت نیاز به تجویز سایر داروهای سیتوتوکسیک، فاصله زمانی مناسب رعایت شده و در صورت مصرف داروهای مهارکننده ناقل‌ها مانند سیکلوسپورین، دوز توپوتکان کاهش یابد.

هشدار ها توپوتکان

هشدارهای جامع و کاربردی بالینی برای پزشکان
تجویز توپوتکان به دلیل ماهیت سیتوتوکسیک و شاخص درمانی باریک، مستلزم رعایت هشدارهای جدی زیر است:

۱. سمیت شدید و کشنده مغز استخوان

• اصلی‌ترین هشدار در مصرف توپوتکان، سرکوب شدید فعالیت مغز استخوان است که به صورت کاهش گلبول‌های سفید، پلاکت‌ها و گلبول‌های قرمز بروز می‌کند.
• نوتروپنی ناشی از این دارو معمولاً در روزهای ۱۰ تا ۱۲ پس از تزریق به اوج خود می‌رسد.
• پزشک باید پیش از هر نوبت درمان، شمارش کامل سلول‌های خونی را بررسی کند. درمان نباید آغاز شود مگر اینکه تعداد نوتروفیل‌ها بیش از ۱۵۰۰ و تعداد پلاکت‌ها بیش از ۱۰۰ هزار باشد.
• خطر بروز عفونت‌های فرصت‌طلب و سپسیس به دلیل تب نوتروپنی بسیار بالا است و در صورت بروز، مداخله فوری با آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف و عوامل محرک رشد گلبول‌های سفید الزامی است.

۲. سمیت ریوی غیرمنتظره

• گزارش‌هایی از بروز بیماری‌های التهابی ریه در بیماران تحت درمان با توپوتکان وجود دارد. در صورت بروز علائم جدید تنفسی مانند سرفه غیرقابل توجیه، تنگی نفس یا تب همراه با یافته‌های رادیوگرافی مشکوک، مصرف دارو باید قطع و وضعیت ریوی بیمار به دقت بررسی شود.

۳. اسهال شدید و اختلالات گوارشی

• توپوتکان می‌تواند باعث بروز اسهال شدید شود که منجر به از دست رفتن آب بدن و اختلالات الکترولیتی می‌گردد. پزشک باید بیمار را از نظر نیاز به بستری و دریافت مایعات وریدی پایش کند.

۴. خطر نشت دارو به بافت‌های اطراف

• اگرچه توپوتکان به عنوان یک داروی تاول‌زا طبقه‌بندی نمی‌شود، اما نشت آن به بافت‌های اطراف رگ حین تزریق می‌تواند باعث تحریک موضعی و التهاب شود. در صورت بروز نشت، تزریق باید فوراً متوقف شده و از کمپرس سرد در محل استفاده شود.

مسمومیت و مدیریت درمان اضطراری
اوردوز با توپوتکان یک وضعیت اورژانسی است که می‌تواند منجر به عوارض خونی جبران‌ناپذیر شود.

علائم و نشانه‌های احتمالی مسمومیت:

در موارد مصرف بیش از حد مجاز، علائم اصلی شامل تشدید شدید عوارض جانبی شناخته شده است:

• سرکوب حاد و شدید مغز استخوان که می‌تواند منجر به خونریزی‌های داخلی یا عفونت‌های بسیار شدید شود.
• التهاب شدید مخاط دستگاه گوارش که منجر به زخم‌های دهانی و اسهال خونی می‌شود.
• مسمومیت کلیوی و افزایش سطح آنزیم‌های کبد.

پروتکل مدیریت و درمان:

• نبود پادزهر اختصاصی: هیچ آنتی‌دوت یا پادزهر اختصاصی برای جبران اثرات توپوتکان وجود ندارد.
• حمایت از مغز استخوان: خط اول درمان، مدیریت عوارض خونی است. تجویز فوری عوامل محرک کلونی گلبول‌های سفید و در صورت لزوم، تزریق فرآورده‌های خونی مانند پلاکت و گلبول قرمز فشرده الزامی است.
• جلوگیری از عفونت: به دلیل افت شدید سطح ایمنی، بیمار باید در محیط ایزوله قرار گیرد و آنتی‌بیوتیک‌های پیشگیرانه تجویز شود.
• پاکسازی خون: با توجه به حجم توزیع گسترده دارو و اتصال نسبی به پروتئین‌ها، استفاده از روش‌هایی مانند دیالیز در دفع سریع دارو از بدن کارایی چندانی ندارد.
• پایش عملکرد اعضا: پایش روزانه عملکرد کلیه و کبد به مدت حداقل دو هفته پس از اوردوز ضروری است تا از بروز نارسایی‌های ثانویه اطمینان حاصل شود.

توصیه های دارویی توپوتکان

‎توصیه‌های دارویی برای ارائه به بیمار

پزشک گرامی، با توجه به ماهیت حساس شیمی‌درمانی، آموزش نکات زیر به بیمار برای کاهش خطرات و افزایش همکاری در درمان ضروری است:

• گزارش فوری علائم عفونت: به بیمار تاکید کنید که به دلیل کاهش گلبول‌های سفید، حتی تب خفیف (بیش از ۳۸ درجه)، لرز، گلودرد یا علائم مشابه سرماخوردگی یک وضعیت اورژانسی است و باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کند.
• پیشگیری از خونریزی: به بیمار آموزش دهید که به دلیل کاهش پلاکت‌ها، از فعالیت‌هایی که خطر جراحت دارند خودداری کند. استفاده از مسواک نرم و پرهیز از کارهای تهاجمی مانند گرفتن ناخن‌ها به صورت عمیق توصیه می‌شود.
• مدیریت عوارض گوارشی: به بیمار بگویید که حالت تهوع و استفراغ با داروهای کمکی قابل کنترل است. همچنین در صورت بروز اسهال شدید، باید برای جلوگیری از کم‌آبی بدن، مصرف مایعات را افزایش داده و پزشک را مطلع کند.
• مراقبت از پوست و مو: احتمال ریزش مو وجود دارد که معمولاً پس از پایان درمان برگشت‌پذیر است. همچنین پوست ممکن است به نور خورشید حساس‌تر شود، لذا استفاده از کرم ضدآفتاب و کلاه ضروری است.
• پیشگیری از بارداری: به دلیل خطرات جدی برای جنین، بیماران (زن و مرد) باید از روش‌های پیشگیری موثر در طول درمان و تا چندین ماه پس از آن استفاده کنند.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

مدیریت توپوتکان به عنوان یک مهارکننده توپوایزومراز یک، مستلزم دقت در پایش‌های هماتولوژیک و کلیوی است:

• پایش مداوم ذخایر مغز استخوان: توپوتکان باعث سرکوب شدید و نوبت‌بندی شده مغز استخوان می‌شود. شمارش کامل سلول‌های خون باید به طور مرتب انجام شود. درمان را تنها زمانی شروع کنید که تعداد نوتروفیل‌ها بیش از ۱۵۰۰ و تعداد پلاکت‌ها بیش از ۱۰۰ هزار باشد.
• تعدیل دوز بر اساس عملکرد کلیه: دفع این دارو عمدتاً کلیوی است. در بیمارانی که پاکسازی کراتینین آن‌ها بین ۲۰ تا ۳۹ میلی‌لیتر در دقیقه است، دوز دارو باید کاهش یابد. مصرف دارو در نارسایی شدید کلیوی (کمتر از ۲۰) توصیه نمی‌شود.
• مدیریت نوتروپنی تاخیری: زمان رسیدن به کمترین میزان گلبول‌های سفید معمولاً بین روزهای ۱۰ تا ۱۲ پس از تزریق است. در صورت بروز نوتروپنی شدید یا طولانی، دوزهای بعدی باید بر اساس پروتکل‌های کاهش دوز (معمولاً ۲۵ درصد کاهش) تنظیم شوند.
• احتیاط در ترکیب با پلاتین: در صورت تجویز همزمان با سیس‌پلاتین، سمیت خونی به شدت افزایش می‌یابد. توصیه می‌شود در رژیم‌های ترکیبی، دوزها و فواصل زمانی با دقت بسیار بالا و بر اساس سطح بدن بیمار محاسبه شوند.
• پایش عملکرد ریوی: اگرچه نادر است، اما احتمال بروز بیماری‌های بین‌بافتی ریه وجود دارد. در صورت مشاهده سرفه خشک یا تنگی نفس ناگهانی، بررسی‌های رادیوگرافیک انجام شود.
• توالی تجویز در رژیم‌های چند دارویی: هنگام استفاده از توپوتکان در ترکیب با سایر داروهای شیمی‌درمانی، توالی تزریق می‌تواند بر سمیت دارو تأثیر بگذارد؛ لذا ترتیب تجویز مطابق با پروتکل‌های استاندارد رعایت شود.