داساتینیب چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف داساتینیب

داساتینیب یک داروی هدفمند و از دسته مهارکننده‌های تیروزین کیناز نسل دوم است که با مهار پروتئین‌های غیرطبیعی، از تکثیر سلول‌های سرطانی جلوگیری می‌کند. این دارو به دلیل قدرت نفوذ و اتصال بالا، در بیمارانی که به درمان‌های خط اول مقاومت نشان داده‌اند، جایگاه بالینی بسیار مهمی دارد. در ادامه، موارد مصرف تایید شده و خارج برچسب این دارو با رویکرد کاملا بالینی برای تصمیم‌گیری پزشکان ارائه شده است.

موارد مصرف تایید شده

لوسمی میلوئیدی مزمن با کروموزوم فیلادلفیا مثبت در فاز مزمن (تشخیص جدید):

• نکته بالینی برای پزشک: داساتینیب به عنوان درمان خط اول در بیماران تازه تشخیص داده شده تجویز می‌شود. پاسخ به درمان در این بیماران معمولا سریع‌تر و عمیق‌تر از نسل اول مهارکننده‌ها است. پایش دقیق شمارش سلول‌های خونی و ارزیابی پاسخ سایتوژنتیک و مولکولی در فواصل منظم برای ارزیابی اثربخشی درمان الزامی است.

لوسمی میلوئیدی مزمن (در فازهای مزمن، تسریع شده یا بلاست) مقاوم یا غیرمتحمل به درمان‌های قبلی:

• نکته بالینی برای پزشک: در بیمارانی که به داروهایی مانند ایماتینیب مقاومت نشان داده‌اند یا عوارض جانبی آن را تحمل نمی‌کنند، داساتینیب یک گزینه نجات‌بخش است. پیش از تغییر دارو، بررسی جهش‌های ژنی توصیه می‌شود، زیرا این دارو بر جهش خاصی به نام تی ۳۱۵ آی (T315I) اثری ندارد و در صورت وجود این جهش، باید به سراغ نسل‌های بعدی رفت.

لوسمی لنفوبلاستیک حاد با کروموزوم فیلادلفیا مثبت مقاوم یا غیرمتحمل به درمان:

• نکته بالینی برای پزشک: در بیماران بزرگسال مبتلا به این نوع لوسمی تهاجمی که به درمان‌های قبلی پاسخ نداده‌اند، این دارو می‌تواند به عنوان پل ارتباطی برای رسیدن به پیوند سلول‌های بنیادی استفاده شود. سرعت پیشرفت بیماری در این بیماران بالاست و پایش روزانه بالینی در روزهای ابتدایی درمان به شدت توصیه می‌شود.

لوسمی لنفوبلاستیک حاد با کروموزوم فیلادلفیا مثبت در کودکان (تشخیص جدید):

• نکته بالینی برای پزشک: در بیماران اطفال، این دارو در ترکیب با رژیم‌های شیمی‌درمانی تجویز می‌شود. تنظیم دقیق دوز بر اساس سطح مساحت بدن کودک و ارزیابی مداوم رشد استخوانی و عوارض گوارشی از اهمیت بالایی برخوردار است.

موارد مصرف خارج برچسب 

تومورهای استرومایی دستگاه گوارش (جیست) مقاوم به درمان:

• نکته بالینی برای پزشک: در بیماران مبتلا به تومورهای دستگاه گوارش که به درمان‌های استانداردی مانند ایماتینیب یا سونیتینیب مقاومت نشان داده‌اند، به ویژه در مواردی که جهش‌های خاصی در گیرنده‌های فاکتور رشد وجود دارد، داساتینیب ممکن است پاسخ توموری مناسبی ایجاد کند. تصمیم‌گیری برای تجویز باید بر اساس پروفایل جهش ژنتیکی تومور بیمار صورت گیرد.

ماستوسیتوز سیستمیک و بیماری‌های مرتبط با ماست سل‌ها:

• نکته بالینی برای پزشک: در بیماران مبتلا به ماستوسیتوز سیستمیک پیشرفته که فاقد جهش‌های مقاوم‌کننده خاص هستند، این دارو به دلیل توانایی در مهار گیرنده سی‌کیت (c-KIT) کاربرد دارد. ارزیابی سطح تریپتاز سرم و بار توموری پیش از شروع و در حین درمان برای پایش پاسخ کلینیکی ضروری است.

ملانومای پیشرفته با جهش‌های ژنی خاص:

• نکته بالینی برای پزشک: در زیرگروه کوچکی از بیماران مبتلا به ملانوما که دارای جهش در ژن سی‌کیت (c-KIT) هستند، داساتینیب به عنوان یک گزینه درمانی خارج از برچسب مورد مطالعه قرار گرفته و نتایج مثبتی نشان داده است. این درمان به عنوان یک گزینه هدفمند ثانویه در صورت شکست ایمونوتراپی یا سایر درمان‌های خط اول در نظر گرفته می‌شود.

مکانیسم اثر داساتینیب

داساتینیب یک مهارکننده چندگانه تیروزین کیناز نسل دوم است که با قدرت مهارکنندگی بسیار بالاتر (بیش از سیصد برابر) نسبت به نسل اول مانند ایماتینیب عمل می‌کند.

اهداف مولکولی

• این دارو علاوه بر مهار آنزیم کیناز بی سی آر ابل، خانواده کینازهای اس آر سی، گیرنده فاکتور رشد مشتق از پلاکت بتا، و گیرنده سی کیت را نیز به شدت مهار می‌کند.

نحوه اتصال

• برخلاف ایماتینیب که تنها به فرم غیرفعال آنزیم متصل می‌شود، داساتینیب توانایی اتصال به هر دو فرم فعال و غیرفعال آنزیم بی سی آر ابل را دارد. این ویژگی باعث می‌شود دارو بتواند بر بسیاری از جهش‌های ژنتیکی که باعث مقاومت به ایماتینیب شده‌اند، غلبه کند.

نکته بالینی و محدودیت اثر: با وجود طیف اثر گسترده، داساتینیب بر روی جهش مقاوم‌کننده تی ۳۱۵ آی به هیچ وجه موثر نیست و پیش از تجویز در بیماران مقاوم به درمان خط اول، بررسی این جهش ژنتیکی برای جلوگیری از اتلاف وقت و هزینه بیمار الزامی است.

فارماکوکینتیک داساتینیب

جذب

• دارو پس از مصرف خوراکی به سرعت جذب شده و در فاصله نیم تا سه ساعت به حداکثر غلظت پلاسمایی خود می‌رسد. مصرف دارو با غذای پرچرب تغییر اندکی در جذب ایجاد می‌کند، اما به طور کلی مصرف آن با یا بدون غذا بلامانع است.

وابستگی به اسیدیته معده (نکته حیاتی برای پزشک)

• انحلال و جذب داساتینیب به شدت وابسته به محیط اسیدی معده است. مصرف همزمان داروهای کاهنده اسید معده مانند مهارکننده‌های پمپ پروتون یا مسدودکننده‌های گیرنده هیستامین، غلظت پلاسمایی دارو را به شدت و تا بیش از شصت درصد کاهش می‌دهد که منجر به شکست درمان می‌شود. در صورت نیاز به کنترل اسید معده، تنها باید از آنتی‌اسیدهای موضعی با فاصله زمانی حداقل دو ساعت قبل یا بعد از داساتینیب استفاده کرد.

توزیع

• این دارو حجم توزیع بالایی در بافت‌های بدن دارد و به میزان بسیار بالایی (حدود نود و شش درصد) به پروتئین‌های پلاسما متصل می‌شود. توانایی عبور آن از سد خونی مغزی محدود است.

متابولیسم

• پاکسازی دارو عمدتا کبدی و از طریق سیستم آنزیمی سیتوکروم پی ۴۵۰ (به طور ویژه ایزوآنزیم تری ای فور) انجام می‌شود.
• نکته بالینی تداخلات آنزیمی: مصرف همزمان داساتینیب با مهارکننده‌های قوی این آنزیم (مانند کتوکونازول یا کلاریترومایسین) خطر مسمومیت را به شدت بالا می‌برد و مصرف آن با القاکننده‌های آنزیمی (مانند ریفامپین یا داروهای ضد صرع) باعث افت شدید سطح دارو و شکست درمان می‌شود.

دفع و نیمه عمر

• نیمه عمر دفعی دارو کوتاه و بین سه تا پنج ساعت است؛ با این حال مهار کیناز به صورت مداوم اتفاق می‌افتد که تجویز یک بار در روز را توجیه می‌کند. عمده داروی مصرفی (بیش از هشتاد درصد) پس از متابولیزه شدن از طریق مدفوع دفع شده و تنها کسر بسیار کوچکی از طریق ادرار خارج می‌شود. بنابراین در نارسایی‌های خفیف تا متوسط کلیوی نیازی به تعدیل دوز نیست، اما در نارسایی‌های شدید کبدی باید با احتیاط فراوان و پایش سمیت تجویز گردد.

منع مصرف داساتینیب

موارد منع مصرف در بیماری‌های زمینه‌ای

حساسیت مفرط

• مصرف داساتینیب در بیمارانی که سابقه واکنش‌های آنافیلاکسی یا حساسیت شدید به ماده موثره یا هر یک از مواد جانبی این دارو را دارند، مطلقاً ممنوع است.

نکته بالینی برای اختلالات قلبی و الکترولیتی (منع مصرف نسبی و نیازمند احتیاط شدید)

• اگرچه منع مصرف مطلق نیست، اما در بیمارانی که دارای سندرم طولانی بودن فاصله کیو تی هستند یا از داروهای طولانی‌کننده این فاصله استفاده می‌کنند، باید با احتیاط بسیار شدید تجویز شود. پیش از شروع درمان، هرگونه کاهش سطح پتاسیم یا منیزیم خون باید کاملاً اصلاح گردد، در غیر این صورت تجویز دارو تا زمان اصلاح الکترولیت‌ها ممنوع است.

خونریزی‌های فعال و شدید

• به دلیل ایجاد ترومبوسیتوپنی شدید و اختلال در عملکرد پلاکتی، شروع درمان با این دارو در بیمارانی که دچار خونریزی‌های فعال و خطرناک (مانند خونریزی‌های گوارشی یا داخل جمجمه‌ای) هستند، تا زمان کنترل کامل خونریزی توصیه نمی‌شود.

موارد منع مصرف در بارداری و شیردهی

بارداری

• داساتینیب دارای پتانسیل بالای تراتوژنیک است و می‌تواند باعث آسیب‌های شدید به جنین، ناهنجاری‌های اسکلتی و حتی مرگ جنین شود. مصرف این دارو در دوران بارداری ممنوع است، مگر آنکه جان مادر در خطر بوده و هیچ گزینه درمانی جایگزینی وجود نداشته باشد.
• اقدام بالینی برای پزشک: پزشک موظف است پیش از شروع درمان در زنان سنین باروری، تست بارداری منفی را تایید کند. همچنین باید به بیماران (چه زن و چه مرد) آموزش داده شود که در طول دوره درمان و حداقل تا سی روز پس از دریافت آخرین دوز، از روش‌های مطمئن و موثر پیشگیری از بارداری استفاده کنند.

شیردهی

• ترشح داساتینیب و متابولیت‌های آن در شیر مادر محتمل است و به دلیل خطر بروز عوارض جانبی شدید و غیرقابل جبران در شیرخوار، شیردهی در دوران مصرف این دارو و حداقل تا دو هفته پس از قطع کامل درمان، مطلقاً ممنوع است.

موارد منع مصرف و محدودیت‌ها در کودکان

محدودیت سنی

• ایمنی و اثربخشی داساتینیب در کودکان زیر یک سال ثابت نشده است و تجویز آن در این گروه سنی توصیه نمی‌شود.

نکته بالینی در اطفال بالاتر از یک سال

• این دارو برای درمان برخی لوسمی‌ها در کودکان تایید شده است، بنابراین منع مصرف مطلق در تمام کودکان ندارد. با این حال، به دلیل تاثیر منفی دارو بر صفحات رشد و خطر تاخیر در رشد استخوانی، تجویز آن نیازمند ارزیابی دقیق سود و زیان است.

اقدام بالینی

در کودکان تحت درمان، پایش دقیق و دوره‌ای رشد قدی و تراکم استخوان توسط متخصص غدد اطفال الزامی است و در صورت بروز اختلالات شدید رشد، ممکن است نیاز به قطع موقت یا دائم درمان باشد.

عوارض جانبی داساتینیب

عوارض شایع و بسیار شایع (شیوع بالای 10% و نیازمند پایش مداوم)

سرکوب مغز استخوان (عارضه با شیوع بسیار بالا):

• افت رده‌های خونی از مهم‌ترین عوارض این دارو است. نوتروپنی در حدود 35% تا 50% بیماران (به ویژه در درجات سه و چهار بالینی) رخ می‌دهد. ترومبوسیتوپنی شدید شیوعی معادل 20% تا 24% دارد، هرچند درجاتی از افت پلاکت ممکن است در بیش از 70% بیماران دیده شود. کم‌خونی شدید نیز در 10% تا 20% موارد گزارش شده است. پایش منظم شمارش سلول‌های خونی برای مدیریت این عارضه الزامی است.

احتباس مایعات و عوارض ریوی:

• احتباس عمومی مایعات (شامل ادم محیطی) در 30% تا 50% بیماران مشاهده می‌شود. پلورال افیوژن (تجمع مایع در فضای پلور) یکی از شاخص‌ترین عوارض این دارو است که شیوعی معادل 10% تا 30% دارد و در صورت بروز علائم تنفسی نیازمند مداخله فوری مانند قطع موقت دارو یا تجویز دیورتیک‌ها است.

عوارض گوارشی:

• اسهال در 20% تا 30% بیماران گزارش شده است و معمولاً با درمان‌های حمایتی قابل کنترل است. تهوع نیز شیوعی حدود 15% تا 20% دارد.

سایر عوارض عمومی و سیستمیک:

• خستگی و ضعف عمومی در 20% تا 30% موارد مشاهده می‌شود. بثورات پوستی شیوعی بین 10% تا 20%داشته و سردرد نیز در 15% تا 20% بیماران رخ می‌دهد. دردهای اسکلتی و عضلانی نیز با شیوع حدود 10% تا 15% گزارش شده‌اند.

عوارض نادر اما تهدیدکننده حیات (شیوع کمتر از 5% اما دارای اهمیت بالینی بالا)

• پرفشاری شریان ریوی: شیوع این عارضه معمولاً کمتر از 1% است، اما به دلیل ماهیت کشنده و غیرقابل پیش‌بینی آن (حتی پس از یک سال درمان)، در صورت بروز تنگی نفس پیشرونده، انجام اکوکاردیوگرافی و در صورت تایید، قطع دائمی دارو الزامی است.
• طولانی شدن فاصله کیو تی و اختلالات قلبی: این عارضه در 1% تا 3% بیماران رخ می‌دهد. اصلاح الکترولیت‌ها پیش از درمان و پایش دوره‌ای نوار قلب در بیماران پرخطر توصیه می‌شود.
• خونریزی‌های شدید: خونریزی‌های دستگاه گوارش یا سیستم عصبی مرکزی با شیوع حدود 1% تا 2% گزارش شده‌اند که ارتباط مستقیمی با شدت ترومبوسیتوپنی ناشی از دارو دارند.

تداخلات دارویی داساتینیب

تداخلات دارویی داساتینیب
متابولیسم داساتینیب عمدتاً از طریق مسیر آنزیمی کبد انجام می‌شود و جذب آن به شدت وابسته به اسیدیته معده است. مهم‌ترین تداخلات دارویی شامل موارد زیر است:

داروهای کاهنده اسید معده (مهارکننده‌های پمپ پروتون و مسدودکننده‌های گیرنده هیستامین)

• داروهایی مانند امپرازول، پنتوپرازول، لانسوپرازول، رانیتیدین و فاموتیدین.
• نوع تداخل: کاهش شدید اسید معده باعث افت چشمگیر حلالیت و جذب داساتینیب شده و اثربخشی درمان را از بین می‌برد.
• اقدام بالینی: مصرف همزمان این داروها با داساتینیب مطلقاً ممنوع است. در صورت نیاز به کنترل علائم گوارشی، استفاده از آنتی‌اسیدهای موضعی (مانند آلومینیوم ام جی اس) مجاز است، به شرطی که حداقل 2 ساعت قبل یا 2 ساعت بعد از مصرف داساتینیب تجویز شوند.

مهارکننده‌های قوی آنزیم‌های کبدی

• داروهایی مانند کتوکونازول، ایتراکونازول، کلاریترومایسین، اریترومایسین و ریتوناویر
• نوع تداخل: این داروها با مهار متابولیسم داساتینیب، سطح خونی آن را به شدت افزایش داده و خطر بروز عوارض جانبی کشنده (مانند سرکوب مغز استخوان و پلورال افیوژن) را بالا می‌برند.
• اقدام بالینی: تا حد امکان از تجویز همزمان خودداری شود. در صورت الزام بالینی به مصرف همزمان، دوز داساتینیب باید به شدت (گاه تا 20 میلی‌گرم در روز) کاهش یابد و بیمار از نظر علائم سمیت پایش شود.

القاگرهای قوی آنزیم‌های کبدی

• داروهایی مانند ریفامپین، کاربامازپین، فنی‌توئین، فنوباربیتال و دگزامتازون (در دوزهای بالا و مداوم).
• نوع تداخل: تسریع متابولیسم و کاهش شدید غلظت پلاسمایی داساتینیب که منجر به شکست درمان و پیشرفت سرطان می‌شود.
• اقدام بالینی: مصرف همزمان توصیه نمی‌شود. در صورت نیاز به تجویز این داروها، باید از گزینه‌های درمانی جایگزین فاقد اثر القاکنندگی آنزیمی استفاده کرد. اگر مصرف القاگرها گریزناپذیر باشد، ممکن است نیاز به افزایش دوز داساتینیب با پایش دقیق بالینی باشد.

داروهای ضد انعقاد و ضد پلاکت

• داروهایی مانند وارفارین، هپارین، انوکساپارین، آسپرین و کلوپیدوگرل.
• نوع تداخل: داساتینیب به صورت ذاتی باعث اختلال در عملکرد پلاکت‌ها و ترومبوسیتوپنی می‌شود. مصرف همزمان با این داروها خطر خونریزی‌های تهدیدکننده حیات (به ویژه خونریزی گوارشی و مغزی) را تصاعدی افزایش می‌دهد.
• اقدام بالینی: مصرف همزمان نیازمند ارزیابی دقیق سود و زیان و پایش مداوم پارامترهای انعقادی و شمارش پلاکت است.

داروهای طولانی‌کننده فاصله کیو تی

• داروهایی مانند آمیودارون، سوتالول، هالوپریدول، کلروپرومازین و متادون.
• نوع تداخل: تشدید خطر آریتمی‌های قلبی خطرناک.
• اقدام بالینی: احتیاط شدید، اصلاح الکترولیت‌ها (پتاسیم و منیزیم) و پایش مداوم نوار قلب الزامی است.

تداخلات غذایی داساتینیب

گریپ‌فروت و آب گریپ‌فروت

• ترکیبات موجود در این میوه به عنوان مهارکننده قوی آنزیم‌های روده‌ای و کبدی عمل کرده و باعث افزایش غیرقابل پیش‌بینی سطح خونی داساتینیب و بروز سمیت می‌شوند. مصرف آن در طول دوره درمان مطلقاً ممنوع است.

گیاه علف چای (گل راعی)

• این مکمل گیاهی یک القاگر بسیار قوی آنزیم‌های کبدی است و باعث کاهش شدید اثرات درمانی داساتینیب می‌شود. بیمار باید از مصرف هرگونه فرآورده حاوی این گیاه خودداری کند.

تداخل با وعده‌های غذایی عادی

• داساتینیب را می‌توان همراه با غذا یا با معده خالی مصرف کرد و مصرف غذاهای عادی تاثیر بالینی معناداری بر جذب آن ندارد.

تداخل در آزمایشات بالینی و پارامترهای آزمایشگاهی
داساتینیب می‌تواند باعث تغییرات قابل توجهی در نتایج آزمایشگاهی شود که نیازمند پایش توسط پزشک است:

تغییرات هماتولوژیک

• دارو به شدت روی شمارش کامل سلول‌های خونی تاثیر می‌گذارد و باعث ایجاد نوتروپنی، ترومبوسیتوپنی و آنمی می‌شود (این یک اثر فارماکولوژیک است، نه خطای آزمایشگاهی).

تداخلات بیوشیمیایی و الکترولیتی

• مصرف دارو ممکن است منجر به کاهش سطح کلسیم خون (هیپوکلسیمی)، کاهش فسفر، و افت پتاسیم شود.

تغییرات آنزیم‌های کبدی و کلیوی

• احتمال افزایش موقت و وابسته به دوز در سطح آنزیم‌های کبدی، بیلی‌روبین و کراتینین خون وجود دارد. در صورت افزایش شدید این پارامترها، نیاز به تنظیم دوز یا قطع موقت دارو می‌باشد.

هشدار ها داساتینیب

هشدارهای بالینی جامع و کاربردی برای پزشک
تجویز داساتینیب نیازمند پایش مداوم بیمار است. مهم‌ترین هشدارهایی که پزشک باید در نظر داشته باشد شامل موارد زیر است:

احتباس مایعات و پلورال افیوژن (تجمع مایع در فضای پلور)

• این عارضه یکی از شایع‌ترین و مهم‌ترین هشدارهای داساتینیب است. بیماران ممکن است با علائمی مانند تنگی نفس در حالت استراحت یا فعالیت، سرفه خشک و درد قفسه سینه مراجعه کنند.
• اقدام بالینی: در صورت بروز علائم تنفسی، انجام عکس‌برداری قفسه سینه الزامی است. مدیریت این عارضه شامل قطع موقت دارو، تجویز دیورتیک‌ها، و در موارد شدید استفاده از کورتیکواستروئیدها یا انجام توراکوسنتز (تخلیه مایع) می‌باشد. پس از بهبود، درمان با داساتینیب باید با دوز کمتری از سر گرفته شود.

پرفشاری شریان ریوی

• این دارو می‌تواند باعث افزایش فشار خون شریان ریوی شود که ممکن است در هر زمانی از درمان (حتی پس از یک سال) بروز کند و در صورت عدم تشخیص، کشنده است.
• اقدام بالینی: پیش از شروع درمان و در طول آن، بیمار باید از نظر علائم بیماری‌های قلبی و ریوی ارزیابی شود. در صورت بروز تنگی نفس پیشرونده یا خستگی بی‌دلیل، انجام اکوکاردیوگرافی ضروری است. اگر پرفشاری شریان ریوی تایید شود، مصرف دارو باید به طور دائمی قطع گردد که معمولا باعث برگشت‌پذیری این عارضه می‌شود.

سرکوب شدید مغز استخوان (میلوتراکتیویته)

• ترومبوسیتوپنی، نوتروپنی و کم‌خونی شدید در بیماران تحت درمان بسیار شایع است، به ویژه در بیمارانی که در فازهای پیشرفته لوسمی قرار دارند.
• اقدام بالینی: انجام شمارش کامل سلول‌های خونی در دو ماه اول درمان به صورت هفتگی و پس از آن به صورت ماهانه یا بر اساس اندیکاسیون‌های بالینی ضروری است. در صورت افت شدید رده‌های خونی، قطع موقت دارو، کاهش دوز و در صورت نیاز تجویز فاکتورهای رشد سلولی یا تزریق خون و پلاکت توصیه می‌شود.

خطر خونریزی‌های شدید

• داساتینیب باعث اختلال در عملکرد پلاکت‌ها شده و خطر خونریزی‌های گوارشی و داخل جمجمه‌ای را افزایش می‌دهد.
• اقدام بالینی: مصرف همزمان داروهای ضدپلاکت یا ضدانعقاد خون باید با احتیاط بسیار بالا و پایش دقیق انجام شود. در صورت بروز خونریزی‌های درجه سه یا چهار، دارو باید متوقف شده و مداخلات حمایتی فوری آغاز گردد.

طولانی شدن فاصله کیو تی در نوار قلب

• دارو پتانسیل ایجاد اختلالات ریتم قلبی را دارد.
• اقدام بالینی: پیش از شروع و در حین درمان، سطح پتاسیم و منیزیم خون باید بررسی و در صورت نیاز اصلاح شود. انجام نوار قلب دوره‌ای در بیماران پرخطر الزامی است.

سندرم لیز تومور

• به دلیل تخریب سریع سلول‌های سرطانی، خطر این سندرم وجود دارد.
• اقدام بالینی: هیدراتاسیون مناسب و کنترل سطح اسید اوریک پیش از شروع درمان، به ویژه در بیمارانی که حجم تومور بالایی دارند، ضروری است.

مسمومیت داساتینیب و مدیریت درمانی آن
مصرف بیش از حد داساتینیب یک اورژانس پزشکی است که می‌تواند به سرعت منجر به عوارض تهدیدکننده حیات شود.

تظاهرات بالینی مسمومیت :

• مهم‌ترین علامت مصرف بیش از حد این دارو، تشدید سرکوب مغز استخوان است که به صورت افت شدید و ناگهانی پلاکت‌ها و گلبول‌های سفید خود را نشان می‌دهد. این وضعیت بیمار را در معرض خطر فوری خونریزی‌های کشنده و عفونت‌های مهارگسیخته قرار می‌دهد. همچنین احتمال تشدید سمیت قلبی و احتباس شدید مایعات وجود دارد.

پروتکل درمانی مسمومیت و اقدامات بالینی:

• هیچ پادزهر اختصاصی برای اوردوز داساتینیب کشف نشده است. در صورت وقوع اوردوز، پزشک باید بلافاصله مصرف دارو را متوقف کند. درمان کاملا حمایتی و علامتی است. بیمار باید در بیمارستان بستری شده و شمارش سلول‌های خونی به صورت روزانه مانیتور شود. در صورت نیاز، تزریق فوری پلاکت، گلبول قرمز متراکم، تجویز آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف برای جلوگیری از عفونت، و پایش دقیق علائم حیاتی و نوار قلب باید در دستور کار تیم درمان قرار گیرد. با توجه به اتصال بالای داساتینیب به پروتئین‌های پلاسما، استفاده از همودیالیز برای پاکسازی دارو از خون بی‌اثر است.

توصیه های دارویی داساتینیب

توصیه‌های دارویی داساتینیب برای بیمار (جهت آموزش توسط کادر درمان)

نحوه مصرف

• بیمار باید قرص را به طور کامل و ترجیحاً در یک زمان مشخص در روز، همراه با غذا یا با معده خالی ببلعد. خرد کردن، شکستن یا جویدن قرص‌ها به دلیل خطر مواجهه با ماده فعال و تغییر در جذب، اکیداً ممنوع است.

مدیریت تداخلات گوارشی

• به بیمار تاکید شود که از مصرف هرگونه داروی کاهنده اسید معده (مانند امپرازول یا فاموتیدین) خودداری کند. در صورت نیاز به مصرف شربت‌های ضد اسید، این داروها باید حداقل 2 ساعت قبل یا 2 ساعت پس از مصرف داساتینیب استفاده شوند.

پرهیزهای غذایی و مکمل‌ها

• مصرف همزمان دارو با گریپ‌فروت، آب گریپ‌فروت و مکمل‌های گیاهی مانند علف چای به دلیل تداخل شدید در جذب و متابولیسم دارو ممنوع است.

علائم هشداردهنده

• به بیمار آموزش داده شود که در صورت بروز علائمی مانند تنگی نفس ناگهانی، سرفه خشک، تورم اندام‌ها، افزایش وزن ناگهانی، تب، لرز، یا هرگونه کبودی و خونریزی غیرطبیعی (مانند خونریزی لثه یا مدفوع تیره)، فوراً به مرکز درمانی مراجعه کند.

پیشگیری از بارداری

• زنان و مردان در سنین باروری باید در طول دوره درمان و حداقل تا 30 روز پس از مصرف آخرین دوز، از روش‌های مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند. شیردهی در طول این دوره مطلقاً ممنوع است.

توصیه‌های دارویی داساتینیب مخصوص پزشک (اقدامات بالینی و پایش)

پایش هماتولوژیک

• سرکوب شدید مغز استخوان (به ویژه نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی) از عوارض بسیار شایع است. شمارش کامل سلول‌های خونی باید در 2 ماه اول درمان به صورت هفتگی و پس از آن به صورت ماهانه یا بر اساس وضعیت بالینی بیمار انجام شود. در صورت افت شدید رده‌های خونی، قطع موقت دارو یا کاهش دوز ضروری است.

مدیریت احتباس مایعات و پلورال افیوژن

• داساتینیب می‌تواند باعث احتباس مایعات شدید، به خصوص تجمع مایع در فضای جنب شود. پایش وزن بیمار و ارزیابی منظم علائم تنفسی الزامی است. در صورت بروز پلورال افیوژن، قطع موقت دارو، تجویز دیورتیک‌ها و در موارد علامت‌دار شدید، توراکوسنتز یا استفاده از کورتیکواستروئیدها توصیه می‌شود.

غربالگری هپاتیت

• پیش از آغاز درمان، غربالگری تمام بیماران از نظر عفونت مزمن هپاتیت بی الزامی است. مهارکننده‌های تیروزین کیناز می‌توانند باعث فعال شدن مجدد این ویروس شوند که نیازمند پایش دقیق و پروفیلاکسی در بیماران در معرض خطر است.

ارزیابی پرفشاری شریان ریوی

• این دارو می‌تواند باعث بروز پرفشاری شریان ریوی شود که ممکن است در هر زمانی از درمان رخ دهد. در صورت بروز تنگی نفس پیشرونده یا نارسایی سمت راست قلب، ارزیابی دقیق با اکوکاردیوگرافی ضروری است. در صورت تایید این عارضه، داساتینیب باید برای همیشه قطع شود.

پایش قلبی و الکترولیتی

• به دلیل خطر طولانی شدن فاصله کیو تی در نوار قلب، سطح الکترولیت‌های خون (به ویژه پتاسیم و منیزیم) باید پیش از شروع درمان و به صورت دوره‌ای ارزیابی و در محدوده طبیعی حفظ شود. در بیماران دارای سابقه آریتمی احتیاط ویژه لازم است.

مدیریت تداخلات دارویی

• در صورت الزام قطعی بالینی به تجویز همزمان داساتینیب با مهارکننده‌های قوی آنزیم‌های کبدی، دوز دارو باید به میزان قابل توجهی (معمولاً تا 20 میلی‌گرم در روز) کاهش یابد تا از سمیت‌های تهدیدکننده حیات جلوگیری شود. تجویز همزمان با القاگرهای قوی آنزیمی نیز به دلیل افت شدید اثر درمان توصیه نمی‌شود.