اگزالی پلاتین چیست و برای چه مواردی استفاده می شود؟

اطلاعات تخصصی

موارد مصرف اگزالی پلاتین

موارد مصرف تایید شده
اگزالی پلاتین یک داروی ضد نئوپلاستیک از دسته ترکیبات پلاتین است که عمدتاً در درمان بدخیمی‌های دستگاه گوارش کاربرد دارد. موارد مصرف تایید شده آن شامل موارد زیر است:

درمان کمکی سرطان روده بزرگ در مرحله سه:

• این دارو پس از برداشتن کامل تومور اولیه از طریق جراحی، به منظور کاهش خطر عود بیماری تجویز می‌شود. اگزالی پلاتین در این شرایط همواره به صورت ترکیبی با فلورواوراسیل و لوکوفورین استفاده می‌گردد.
• نکته بالینی برای پزشک: اضافه کردن این دارو به رژیم درمانی پایه، بقای بدون بیماری را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد. با این حال، سمیت عصبی محیطی ناشی از دارو (به ویژه حساسیت شدید به سرما) یک چالش بالینی عمده است که نیازمند ارزیابی دقیق عصبی بیمار پیش از هر دوره تزریق و تعدیل دوز در صورت بروز نوروپاتی پیشرونده است.

درمان سرطان پیشرفته یا متاستاتیک کولورکتال:

• این دارو به عنوان خط اول درمان و همچنین در خطوط بعدی برای بیماران مبتلا به سرطان روده بزرگ و رکتوم که دچار متاستاز شده‌اند، کاربرد دارد. در این مورد نیز دارو با فلورواوراسیل و لوکوفورین ترکیب می‌شود.
• نکته بالینی برای پزشک: برخلاف سیس پلاتین، اگزالی پلاتین سمیت کلیوی و شنوایی بسیار کمتری ایجاد می‌کند، که این ویژگی آن را به گزینه مناسب‌تری برای درمان طولانی‌مدت بیماران مبتلا به سرطان‌های گوارشی تبدیل کرده است. با این حال، خطر بروز واکنش‌های ازدیاد حساسیت و آنافیلاکسی با افزایش تعداد دوره‌های درمانی (معمولاً پس از دوره ششم) افزایش می‌یابد و پیش‌درمانی مناسب ضروری است.

موارد مصرف خارج از برچسب
علاوه بر موارد تایید شده، اگزالی پلاتین در چندین پروتکل درمانی دیگر نیز جایگاه ویژه‌ای دارد و به صورت گسترده توسط انکولوژیست‌ها استفاده می‌شود:

سرطان پیشرفته یا متاستاتیک لوزالمعده (پانکراس):

• اگزالی پلاتین یکی از اجزای اصلی رژیم‌های درمانی ترکیبی تهاجمی برای بیماران مبتلا به سرطان پانکراس متاستاتیک است که وضعیت عملکردی مناسبی دارند.
• نکته بالینی برای پزشک: این رژیم درمانی بسیار سمی است و سرکوب شدید مغز استخوان و سمیت گوارشی بالایی به همراه دارد. انتخاب دقیق بیمار بر اساس وضعیت جسمانی و مدیریت تهاجمی عوارض جانبی، کلید موفقیت این درمان است.

سرطان معده و مری (معده، مری و محل اتصال مری به معده):

• در بیماران مبتلا به بیماری پیشرفته یا متاستاتیک، اگزالی پلاتین به عنوان جایگزینی برای سیس پلاتین در ترکیب با سایر داروهای شیمی‌درمانی تجویز می‌شود.
• نکته بالینی برای پزشک: استفاده از این دارو به جای سیس پلاتین، نیاز به هیدراتاسیون وسیع وریدی را کاهش داده و خطر نارسایی حاد کلیه را به حداقل می‌رساند، که این امر به ویژه در بیماران مسن یا کسانی که اختلالات زمینه‌ای کلیوی دارند، بسیار ارزشمند است.

سرطان‌های مجاری صفراوی:

• در کارسینومای مجاری صفراوی پیشرفته، اگزالی پلاتین در ترکیب با داروهای دیگر به عنوان خط اول درمان استفاده می‌شود.
• نکته بالینی برای پزشک: با توجه به درگیری مکرر کبد در این بیماران، اگزالی پلاتین به دلیل پروفایل سمیت کبدی نسبتاً پایین‌تر در مقایسه با برخی دیگر از عوامل سیتوتوکسیک، گزینه دارویی مطلوبی محسوب می‌شود.

سرطان تخمدان مقاوم:

• در مواردی که سرطان تخمدان به سایر ترکیبات پلاتین مقاوم شده باشد، ممکن است از اگزالی پلاتین به عنوان درمان خطوط بعدی استفاده گردد، هرچند اثربخشی آن نیازمند بررسی دقیق وضعیت مقاومت دارویی تومور است.

مکانیسم اثر اگزالی پلاتین

اگزالی پلاتین یک عامل سیتوتوکسیک از خانواده ترکیبات پلاتین است که عملکردی مشابه داروهای آلکیله‌کننده دارد. مکانیسم اصلی اثر آن شامل موارد زیر است:

تشکیل پیوندهای عرضی

• دارو پس از ورود به داخل سلول و قرار گرفتن در محیط آبی، دچار تغییر شکل ساختاری (هیدرولیز) شده و ترکیبات فعالی تولید می‌کند. این ترکیبات به شدت تمایل دارند تا با بازهای نیتروژنی (به ویژه گوانین) در ساختار دی‌ان‌ای واکنش دهند. در نتیجه این واکنش، پیوندهای عرضی مستحکمِ درون‌رشته‌ای و بین‌رشته‌ای ایجاد می‌شود.

مهار فرآیندهای سلولی

• ایجاد این پیوندهای عرضی باعث تغییر شکل فضایی مارپیچ دی‌ان‌ای می‌شود. این اختلال ساختاری به عنوان یک سد فیزیکی عمل کرده و مانع از حرکت آنزیم‌های پلیمراز می‌شود؛ در نتیجه فرآیندهای حیاتی همانندسازی و رونویسی سلولی به طور کامل متوقف می‌گردند.

مرگ سلولی

• توقف همانندسازی دی‌ان‌ای و ناتوانی سلول در ترمیم آسیب‌های وارد شده، در نهایت آبشارهای پیام‌رسانی درون‌سلولی را فعال کرده که منجر به مرگ برنامه‌ریزی‌شده سلول سرطانی (آپوپتوز) می‌شود. عملکرد این دارو مختص به فاز خاصی از چرخه سلولی نیست.

فارماکوکینتیک اگزالی پلاتین

توزیع بافتی و اتصال پروتئینی:

• پس از اتمام انفوزیون وریدی، دارو به سرعت و به طور گسترده در بافت‌های بدن توزیع می‌شود. بیش از 85 تا 90 درصد داروی موجود در خون، به سرعت به پروتئین‌های پلاسما (مانند آلبومین) و گلبول‌های قرمز متصل می‌شود. این اتصال، به مرور زمان افزایش یافته و به صورت غیرقابل برگشت درمی‌آید. به همین دلیل، غلظت داروی آزاد و فعال در پلاسما به سرعت افت می‌کند.

متابولیسم (تغییر شکل زیستی):

• نکته بسیار مهم بالینی این است که متابولیسم اگزالی پلاتین نیازمند آنزیم‌های کبدی سیستم سیتوکروم نیست. این دارو در خون به واسطه واکنش‌های غیرآنزیمی با ترکیبات حاوی گروه‌های تیول (مانند گلوتاتیون و متیونین) و محیط آبی، دچار تجزیه و تغییر شکل می‌شود. در این فرآیند، لیگاند اگزالات از ساختار دارو جدا شده و چندین متابولیت فعال و غیرفعال تولید می‌گردد.

دفع و پاکسازی:

• مسیر اصلی و عمده دفع این دارو از طریق کلیه‌ها است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که حدود 54 درصد از داروی تجویز شده در طی 555 روز اول درمان، از طریق ادرار دفع می‌شود. دفع گوارشی و از طریق مدفوع بسیار ناچیز بوده و تنها حدود 2 درصد را شامل می‌شود.

نیمه عمر دارویی:

• کاهش غلظت پلاسمایی دارو در فاز اولیه توزیع بسیار سریع است، اما نیمه عمر نهایی دفع دارو از پلاسمای تصفیه‌شده در بیماران، در حدود 39 ساعت تخمین زده می‌شود. به دلیل اتصال قوی و طولانی‌مدت به گلبول‌های قرمز، پاکسازی کامل و نهایی پلاتین از جریان خون بسیار کندتر بوده و وابسته به چرخه عمر طبیعی گلبول‌های قرمز است.

ملاحظات بالینی در نارسایی ارگان‌ها:

• با توجه به اینکه دفع دارو عمدتاً از طریق سیستم ادراری صورت می‌گیرد، در بیمارانی که دچار درجات مختلفی از نارسایی کلیوی هستند، پاکسازی دارو کاهش یافته و احتمال بروز سمیت سیستمیک (از جمله سمیت عصبی) افزایش می‌یابد. به همین دلیل، تنظیم دقیق دوز بر اساس میزان کلیرانس کراتینین بیمار پیش از شروع هر چرخه درمانی، یک الزام قطعی است. اختلالات کبدی تاثیر مستقیمی بر پاکسازی این دارو ندارند.

منع مصرف اگزالی پلاتین

موارد منع مصرف در بیماری‌ها و شرایط بالینی
تجویز اگزالی پلاتین در برخی شرایط بالینی مطلقاً ممنوع است و در برخی موارد نیازمند ارزیابی دقیق ریسک به منفعت می‌باشد:

حساسیت مفرط و آنافیلاکسی

• مهم‌ترین و قطعی‌ترین مورد منع مصرف اگزالی پلاتین، وجود سابقه حساسیت مفرط شناخته شده به این دارو یا سایر ترکیبات حاوی پلاتین است. در صورت بروز واکنش‌های آنافیلاکتیک در چرخه‌های قبلی درمان، تجویز مجدد این دارو مطلقاً ممنوع است.

نارسایی شدید کلیوی

• با توجه به اینکه مسیر اصلی دفع این دارو از طریق کلیه‌ها است، استفاده از آن در بیمارانی با نارسایی شدید کلیوی (کلیرانس کراتینین کمتر از 30 میلی‌لیتر در دقیقه) به طور کلی توصیه نمی‌شود و در صورت الزام به مصرف، نیازمند کاهش قابل توجه دوز و پایش دقیق سمیت‌های عصبی و خونی است.

سرکوب شدید مغز استخوان

• در بیمارانی که پیش از شروع درمان دچار نوتروپنی شدید یا ترومبوسیتوپنی بحرانی هستند، شروع چرخه درمانی با این دارو تا زمان بازیابی نسبی شمارش سلول‌های خونی منع دارد.

نوروپاتی محیطی شدید

• در صورتی که بیمار پیش از شروع درمان دارای آسیب‌های عصبی و حسی شدید همراه با اختلال در عملکرد روزانه باشد، تجویز این دارو به دلیل خطر تشدید غیرقابل برگشت علائم، توصیه نمی‌شود.

موارد منع مصرف در دوران بارداری و شیردهی
اگزالی پلاتین یک داروی سیتوتوکسیک با قابلیت آسیب مستقیم به ماده ژنتیکی است و محدودیت‌های جدی در دوران باروری دارد:

بارداری

• مصرف این دارو در دوران بارداری مطلقاً ممنوع است. داده‌های حیوانی و مکانیسم اثر دارو نشان می‌دهد که اگزالی پلاتین باعث سمیت شدید جنینی، مرگ جنین و بروز ناهنجاری‌های مادرزادی (تراتوژنیک) می‌شود. پزشکان موظفند پیش از شروع درمان در زنان در سنین باروری، تست بارداری را انجام دهند. به بیماران (هم مردان و هم زنان) باید اکیداً توصیه شود که در طول دوره درمان و تا چندین ماه پس از دریافت آخرین دوز (معمولاً تا 9 ماه برای زنان و 6 ماه برای مردان)، از روش‌های مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند.

شیردهی

• ترشح این دارو یا متابولیت‌های آن در شیر مادر مشخص نیست؛ اما با توجه به پتانسیل بالای دارو در ایجاد عوارض جانبی جدی و تهدیدکننده حیات در شیرخواران، تغذیه با شیر مادر در طول دوره درمان با اگزالی پلاتین و حداقل تا سه ماه پس از دریافت آخرین دوز دارو، مطلقاً ممنوع است.

موارد منع مصرف در کودکان

عدم تایید ایمنی و اثربخشی

• ایمنی و اثربخشی اگزالی پلاتین در جمعیت کودکان و اطفال به اثبات نرسیده است.

نتایج کارآزمایی‌های بالینی

• مطالعات بالینی انجام شده بر روی تومورهای توپر در کودکان نشان داده است که این دارو اثربخشی قابل توجهی در این گروه سنی ندارد و در مقابل، خطر بروز سمیت‌های شدید دارویی در آن‌ها بالا است. بنابراین، استفاده از این دارو در پروتکل‌های درمانی استاندارد کودکان اندیکاسیون ندارد و توصیه نمی‌شود.

عوارض جانبی اگزالی پلاتین

عوارض سیستم عصبی

• شایع‌ترین و محدودکننده‌ترین عارضه این دارو، سمیت عصبی است. نوروپاتی محیطی به دو شکل حاد و مزمن بروز می‌کند و در مجموع بین 82% تا 92% از بیماران را درگیر می‌کند. این عارضه با سرما تشدید می‌شود و نیازمند آموزش دقیق به بیمار برای پرهیز از مواجهه با سرما است. خستگی مفرط و ضعف عمومی نیز در 61% تا 70% بیماران مشاهده می‌شود. سردرد در حدود 13% تا 17% موارد و بی‌خوابی در 9% تا 11% بیماران گزارش شده است.

عوارض گوارشی

• عوارض گوارشی بسیار شایع بوده و نیازمند مدیریت پیشگیرانه با داروهای ضدتهوع قوی است. حالت تهوع در 64 تا 74% بیماران و استفراغ در 37% تا 47% موارد رخ می‌دهد. اسهال نیز یکی از عوارض جدی است که بین 46% تا 56% بیماران را مبتلا می‌کند و می‌تواند منجر به اختلالات الکترولیتی شود. التهاب مخاط دهان و مجاری گوارشی در 14% تا 37% موارد، یبوست در 31% تا 32% بیماران، بی‌اشتهایی در حدود 20% تا 29% و درد شکمی در 31% تا 33% از دریافت‌کنندگان دارو دیده می‌شود.

عوارض خونی و لنفاوی

• سرکوب مغز استخوان یکی از پیامدهای اصلی و نیازمند پایش مداوم است. کم‌خونی در 64% تا 81% بیماران مشاهده می‌شود. کاهش تعداد نوتروفیل‌ها در 73% تا 79% موارد رخ می‌دهد که خطر بروز عفونت‌های فرصت‌طلب را به شدت افزایش می‌دهد. کاهش تعداد پلاکت‌ها نیز در 64% تا 77% بیماران گزارش شده است که نیازمند مراقبت برای پیشگیری از خونریزی است.

عوارض کبدی و متابولیک

• اختلال در آنزیم‌های کبدی از عوارض قابل توجه این دارو است. افزایش سطح آنزیم‌های کبدی در 53% تا 57% بیماران و افزایش بیلی‌روبین خون در حدود 13% تا 20% موارد دیده می‌شود. کاهش سطح پتاسیم خون به عنوان یک اختلال الکترولیتی شایع در 9% تا 11% بیماران رخ می‌دهد.

عوارض پوستی و موضعی

• واکنش در محل تزریق شامل قرمزی، درد و تورم در 9% تا 11% موارد گزارش شده است. ریزش مو با شدت‌های مختلف در حدود 38% تا 67% بیماران (بیشتر در رژیم‌های ترکیبی) و بثورات پوستی در 11% تا 14% افراد مشاهده می‌شود.

سایر عوارض (تنفسی، قلبی و عمومی)

• تب بدون منشا مشخص عفونی در 25% تا 29% بیماران رخ می‌دهد. تنگی نفس و سرفه هر کدام در حدود 11% تا 19% موارد گزارش شده‌اند. کمردرد در 11% تا 19% و درد مفاصل در حدود 7% تا 10% بیماران بروز می‌کند. واکنش‌های حساسیت مفرط و آلرژیک شدید نیز در حدود 2% تا 3% موارد دیده می‌شود که نیازمند مداخله فوری پزشکی است.

تداخلات دارویی اگزالی پلاتین

مشخصات کلی تداخلات:

• عامل انکولوژیک سرکوب‌کننده سیستم ایمنی
• عامل انکولوژیک سرکوب‌کننده مغز استخوان
• تشدید سمیت کلیوی
• تشدید سمیت گوشی
• افزایش فاصله QT (بسته به شرایط)

تداخلات رده X (پرهیز):

ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، کلادریبین، دیپیرون، ناتالیزومب، پیمکرولیموس، تاکرولیموس (موضعی)، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)

کاهش اثرات داروها توسط اگزالیپلاتین:

ب.ث.ژ (داخل مثانه‌ای)، تست پوستی کوکسیدیوئید ایمیت، فوس فنی‌توئین- فنی‌توئین ، لنوگراستیم، لیپگفیلگراستیم، نیوولومب، پیدوتیمود، سیپولوسل-تی، واکسن آبله و آبله میمونی (زنده)، ترتوموتید، واکسن‌ (زنده) واکسن (غیرفعال)

کاهش اثرات اگزالیپلاتین توسط داروها:

اکیناسه

افزایش اثرات داروها توسط اگزالیپلاتین:

باریسیتینیب، کلوزاپین، دفریپرون، فینگولیمود، لفلونومید، ناتالیزومب، اوزانیمود، سیپونیمود، هالوپریدول، عوامل طولانی کننده‌ی فاصله QT (بالاترین خطر)، مشتقات تاکسان، توپوتکان، توفاسیتینیب، اوپاداسیتینیب، واکسن (زنده)

افزایش اثرات اگزالیپلاتین توسط داروها:

کلرامفنیکل (چشمی)، کلادریبین، دنوزومب، دیپیرون، اردافیتینیب، مزالامین، اوکرلیزومب، پالیفرمین، پیمکرولیموس، پرومازین، روفلومیلاست، تاکرولیموس (موضعی)، تافنوکین، تراستوزومب

تداخلات دارویی اگزالی پلاتین
اگزالی پلاتین از طریق مسیرهای غیرآنزیمی متابولیزه می‌شود و تداخلات مبتنی بر آنزیم‌های سیتوکروم کبدی در آن کمتر مطرح است؛ با این حال، تداخلات فارماکودینامیک و تداخل با داروهای موثر بر عملکرد کلیه بسیار حائز اهمیت است:

داروهای طولانی‌کننده فاصله کیوتی

• مصرف همزمان اگزالی پلاتین با داروهایی مانند آمیودارون، سوتالول، هالوپریدول، کلروکین، و آنتی‌بیوتیک‌های ماکرولیدی مانند اریترومایسین و آزیترومایسین می‌تواند خطر بروز آریتمی‌های خطرناک بطنی را به شدت افزایش دهد. پایش نوار قلب در صورت الزام به مصرف همزمان، ضروری است.

داروهای با سمیت کلیوی

• از آنجا که اگزالی پلاتین عمدتاً از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود، مصرف همزمان آن با داروهای آسیب‌رسان به کلیه مانند آمینوگلیکوزیدها (جنتامایسین، آمیکاسین)، داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی (ایبوپروفن، ناپروکسن، دیکلوفناک) و ماده حاجب یددار، باعث کاهش دفع اگزالی پلاتین و در نتیجه افزایش تجمع و سمیت سیستمیک آن می‌شود.

واکسن‌های زنده تضعیف شده

• به دلیل اثرات شدید سرکوب‌کننده سیستم ایمنی توسط اگزالی پلاتین، تزریق واکسن‌های زنده (مانند واکسن ب ث ژ، سرخک، اوریون، سرخجه، فلج اطفال خوراکی و تب زرد) مطلقاً ممنوع است. این تداخل می‌تواند منجر به عفونت‌های منتشر و کشنده ناشی از خود واکسن شود.

داروهای ضدانعقاد خون

• مصرف همزمان با داروهایی مانند وارفارین می‌تواند باعث طولانی شدن زمان پروترومبین و افزایش شدید خطر خونریزی شود. پایش مکرر فاکتورهای انعقادی خون در این بیماران الزامی است.

فلورواوراسیل

• ترکیب این دو دارو در رژیم‌های شیمی‌درمانی رایج است و اثرات هم‌افزایی مفیدی دارد؛ اما از نظر ترتیب تزریق، اگزالی پلاتین باید همیشه قبل از فلورواوراسیل تجویز شود تا از تداخلات ناسازگاری فیزیکی و شیمیایی جلوگیری گردد.

تداخل با غذا

• مهم‌ترین و حیاتی‌ترین تداخل تغذیه‌ای اگزالی پلاتین، ارتباط آن با مصرف غذاها و نوشیدنی‌های سرد است. مواجهه با دمای پایین باعث تحریک و تشدید شدید سمیت عصبی حاد ناشی از این دارو می‌شود.
• بیمار باید اکیداً از مصرف آب یخ، بستنی، نوشیدنی‌های سرد و حتی لمس اجسام سرد (مانند خارج کردن مواد غذایی از یخچال بدون دستکش) در طول درمان و حداقل تا چند روز پس از هر تزریق خودداری کند. مصرف مواد غذایی سرد می‌تواند منجر به اسپاسم حنجره، احساس خفگی، اختلال در بلع و گزگز شدید در ناحیه دهان و گلو شود.

تداخل در آزمایشات (تغییر پارامترهای آزمایشگاهی)
تجویز اگزالی پلاتین می‌تواند نتایج برخی از آزمایش‌های پاراکلینیکی را تغییر داده و تفسیر آن‌ها را برای پزشک معالج نیازمند دقت بیشتری کند:

آزمایش شمارش کامل سلول‌های خونی

• این دارو به شدت باعث کاهش رده‌های خونی شده و نتایج آزمایش را به صورت افت شدید گلبول‌های سفید (نوتروپنی)، کاهش پلاکت‌ها (ترومبوسیتوپنی) و کاهش هموگلوبین نشان می‌دهد.

تست‌های عملکرد کبدی

• اگزالی پلاتین می‌تواند باعث افزایش کاذب و گذرا در سطح آنزیم‌های کبدی (آسپارتات آمینوترانسفراز و آلانین آمینوترانسفراز) و همچنین افزایش سطح بیلی‌روبین خون شود که نشان‌دهنده سمیت کبدی موضعی است.

الکترولیت‌های سرم

• این دارو می‌تواند باعث اختلال در بازجذب کلیوی الکترولیت‌ها شده و به صورت کاهش سطح پتاسیم و همچنین کاهش سدیم در نتایج آزمایش خون تظاهر کند.

تست‌های عملکرد کلیوی

• در برخی موارد، افزایش سطح کراتینین سرم در آزمایش خون مشاهده می‌شود که نیازمند ارزیابی مجدد کلیرانس کلیوی بیمار است.

هشدار ها اگزالی پلاتین

هشدارهای بالینی کاربردی
تجویز این دارو با خطرات بالقوه و تهدیدکننده حیات همراه است که نیازمند پایش مداوم توسط تیم درمان می‌باشد:

سمیت عصبی (نوروپاتی محیطی)

• این مهم‌ترین عارضه محدودکننده دوز است که به دو شکل بروز می‌کند. نوع حاد آن معمولاً در حین یا طی 2 روز اول تزریق رخ می‌دهد، با سرما تشدید می‌شود و برگشت‌پذیر است (بیمار ممکن است دچار اسپاسم حنجره، دیسفاژی و گزگز اطراف دهان شود). پزشک باید اکیداً به بیمار توصیه کند که از تماس با سرما و مصرف نوشیدنی‌های یخ خودداری کند. نوع مزمن آن وابسته به دوز تجمعی است و می‌تواند بیش از 14 روز طول بکشد که باعث اختلال در فعالیت‌های روزمره مانند نوشتن یا بستن دکمه لباس می‌شود. در صورت بروز نوروپاتی شدید، قطع دارو یا کاهش دوز ضروری است.

واکنش‌های حساسیت مفرط و آنافیلاکسی

• واکنش‌های آلرژیک شدید می‌توانند در هر چرخه‌ای از درمان و در عرض چند دقیقه پس از شروع تزریق وریدی رخ دهند. در صورت بروز علائمی مانند بثورات پوستی، افت فشار خون، برونکواسپاسم یا تورم صورت، تزریق باید فوراً متوقف شده و درمان‌های اورژانسی (مانند اپی‌نفرین، کورتیکواستروئیدها و آنتی‌هیستامین‌ها) آغاز گردد.

سمیت ریوی

• مواردی از بیماری بینابینی ریه و فیبروز ریوی گزارش شده است که می‌تواند کشنده باشد. اگر بیمار دچار سرفه‌های خشک، تنگی نفس یا رال‌های ریوی بدون توجیه شد، مصرف دارو باید تا زمان رد شدن تشخیص بیماری بینابینی ریه متوقف شود.

سمیت کبدی

• این دارو می‌تواند باعث اختلالات عروق کبدی از جمله بیماری انسداد وریدی یا سندرم انسداد سینوزوئیدی شود که در نهایت منجر به پرفشاری خون پورتال غیرسیروزی می‌گردد. پایش مداوم آنزیم‌های کبدی و ارزیابی بالینی بزرگ‌شدگی کبد در طول درمان الزامی است.

سرکوب مغز استخوان

• افت رده‌های خونی، به ویژه نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی، بسیار شایع است. خطر سپسیس در صورت ترکیب این دارو با سایر داروهای شیمی‌درمانی به شدت افزایش می‌یابد. شمارش کامل سلول‌های خونی باید پیش از هر چرخه درمانی چک شود.

طولانی شدن فاصله کیوتی

• مواردی از اختلالات ریتم قلب از جمله آریتمی بطنی گزارش شده است. در بیماران دارای سابقه بیماری‌های قلبی یا ناهنجاری‌های الکترولیتی، پایش نوار قلب ضروری است.

مسمومیت اگزالی پلاتین و مدیریت درمان
تجویز دوزهای بالاتر از حد مجاز می‌تواند منجر به تشدید سریع و مرگبار عوارض جانبی شود.

علائم مسمومیت:

• مهم‌ترین نشانه‌های مسمومیت شامل سرکوب شدید مغز استخوان (نوتروپنی و ترومبوسیتوپنی درجه 4)، سمیت عصبی حاد و فلج‌کننده (شامل از دست دادن کامل حس یا حرکت)، سمیت شدید گوارشی (اسهال و استفراغ غیرقابل کنترل که منجر به از دست رفتن شدید آب و الکترولیت‌ها می‌شود) و واکنش‌های حاد تنفسی است.

مدیریت و درمان مسمومیت:

• هیچ پادزهر شناخته شده و اختصاصی برای اوردوز اگزالی پلاتین وجود ندارد.
• اولین اقدام، توقف فوری تزریق در صورت آگاهی از خطای دوز است.
• پایه اصلی درمان، مراقبت‌های حمایتی تهاجمی است.
• بیمار باید در بخش مراقبت‌های ویژه بستری شده و علائم حیاتی، نوار قلب و سطح الکترولیت‌ها به صورت مداوم پایش شود.
• مدیریت شدید و پیشگیرانه عفونت‌ها (تجویز آنتی‌بیوتیک‌های وسیع‌الطیف در صورت افت نوتروفیل‌ها) و حمایت از طریق تزریق فرآورده‌های خونی در صورت نیاز انجام گیرد.
• برای مدیریت عوارض گوارشی، مایع‌درمانی وریدی گسترده و استفاده از ضدتهوع‌های قوی ضروری است. پاکسازی دارو از خون با روش‌هایی مانند همودیالیز به دلیل اتصال شدید و سریع دارو به بافت‌ها و پروتئین‌های خون، عموماً بی‌تاثیر است.

توصیه های دارویی اگزالی پلاتین

توصیه‌های دارویی برای بیمار (جهت آموزش توسط تیم درمان)

پیشگیری از حساسیت به سرما و نوروپاتی

• حیاتی‌ترین آموزش به بیمار، پرهیز مطلق از مواجهه با سرما است. به بیمار تاکید کنید که از نوشیدن مایعات سرد، خوردن بستنی، استفاده از یخ، قرار گرفتن در معرض هوای سرد و حتی لمس اجسام سرد (مانند خارج کردن مواد از یخچال یا فریزر) در طول درمان و حداقل تا چند روز پس از هر تزریق خودداری کند. مواجهه با سرما می‌تواند باعث اسپاسم حنجره، احساس خفگی، تنگی نفس کاذب و گزگز شدید در دست‌ها، پاها و اطراف دهان شود.

هوشیاری نسبت به علائم عفونت

• به دلیل خطر افت شدید گلبول‌های سفید، بیمار باید آموزش ببیند که در صورت بروز تب (دمای بدن بالاتر از 38 درجه سانتی‌گراد)، لرز، گلودرد، سرفه یا هرگونه نشانه عفونت، فوراً و بدون اتلاف وقت به اورژانس انکولوژی مراجعه کند.

پیشگیری از خونریزی

• به بیمار توصیه کنید برای جلوگیری از خونریزی ناشی از افت پلاکت، از مسواک بسیار نرم استفاده کند، به جای تیغ از ریش‌تراش برقی استفاده نماید و از فعالیت‌هایی که خطر زمین خوردن و جراحت دارند بپرهیزد. بروز هرگونه کبودی بی‌دلیل، خونریزی لثه، یا خون در ادرار و مدفوع باید سریعاً گزارش شود.

مدیریت عوارض گوارشی

• به بیمار اطلاع دهید که داروهای ضدتهوع تجویز شده را دقیقاً طبق دستور مصرف کند. همچنین در صورت بروز اسهال شدید، برای جلوگیری از کم‌آبی بدن، مصرف مایعات فراوان در دمای اتاق ضروری است و باید پزشک را در جریان قرار دهد.

پیشگیری از بارداری

• به بیماران زن و مرد در سنین باروری اکیداً توصیه شود که در طول دوره درمان و به ترتیب تا حداقل 9 ماه (برای زنان) و 6 ماه (برای مردان) پس از آخرین دوز دریافتی، از روش‌های مطمئن پیشگیری از بارداری استفاده کنند.

توصیه‌های دارویی مخصوص پزشک

مدیریت و پیشگیری از حساسیت مفرط (آنافیلاکسی)

• واکنش‌های ازدیاد حساسیت معمولاً پس از چندین چرخه درمانی رخ می‌دهند. داشتن آمادگی کامل برای احیا و در دسترس بودن اپی‌نفرین، کورتیکواستروئیدها و آنتی‌هیستامین‌ها الزامی است. در صورت بروز واکنش‌های خفیف تا متوسط، طولانی کردن زمان انفوزیون و تجویز پیش‌داروها در چرخه‌های بعدی می‌تواند کمک‌کننده باشد.

پایش و تعدیل دوز در سمیت عصبی

• پیش از هر چرخه درمانی، ارزیابی دقیق نورولوژیک بیمار ضروری است. سمیت عصبی اگزالی پلاتین تجمعی است. در صورت بروز نوروپاتی حسی مداوم که بین دوره‌های درمانی بهبود نمی‌یابد یا در عملکرد روزانه بیمار اختلال ایجاد می‌کند (گرید 2 یا 3 )، کاهش دوز دارو یا قطع موقت و حتی دائم آن بر اساس پروتکل‌های استاندارد الزامی است.

پیش‌درمانی ضدتهوع

• اگزالی پلاتین دارای پتانسیل متوسط تا بالای ایجاد تهوع و استفراغ است. تجویز پیش‌گیرانه داروهای آنتاگونیست گیرنده سروتونین به همراه دگزامتازون پیش از شروع انفوزیون به شدت توصیه می‌شود.

نکات حیاتی در آماده‌سازی و انفوزیون:

• اگزالی پلاتین به هیچ عنوان نباید با محلول‌های حاوی کلراید (مانند نرمال سالین) رقیق یا مخلوط شود، زیرا باعث تخریب دارو می‌گردد. برای رقیق‌سازی و شستشوی مسیر وریدی (فلاشینگ) منحصراً باید از سرم قندی 5 درصد استفاده شود. همچنین، از استفاده از هرگونه سوزن یا تجهیزات تزریقی حاوی قطعات آلومینیومی خودداری کنید، زیرا آلومینیوم باعث تجزیه پلاتین می‌شود.

پایش آزمایشگاهی مستمر

• بررسی شمارش کامل سلول‌های خونی با افتراق سلولی پیش از هر دوره تزریق الزامی است. همچنین پایش دوره‌ای آنزیم‌های کبدی، بیلی‌روبین و الکترولیت‌ها (به ویژه منیزیم و پتاسیم) برای تشخیص زودهنگام سمیت کبدی و اختلالات الکترولیتی توصیه می‌گردد. عملکرد کلیوی نیز باید کنترل شود و در صورت نارسایی شدید کلیوی، دوز دارو نیازمند تنظیم است.