لیپیودول یک ماده حاجب روغنی برای عکس رنگی رحم، بررسی لولههای رحمی، تصویربرداری لنفاوی و برخی اقدامات کبدی است. درباره نحوه تزریق، دوز، عوارض، درد، ماندگاری در بدن و موارد منع مصرف در بارداری بخوانید.
شیشه لیپیودول با ماده مؤثر روغن اتیودیزه (روغن یددار مخصوص تصویربرداری)، یک ماده کمکی در تصویربرداری است که بهصورت روغنی و برای تزریق ساخته میشود. این فرآورده ۳۸ درصد ید دارد؛ یعنی در هر گرم آن ۳۸۰ میلیگرم ید وجود دارد. هر میلیلیتر نیز حدود ۴۸۰ میلیگرم ید دارد و شیشه آن معمولاً ۱۰ میلیلیتر است.
لیپیودول فقط باید توسط پزشک و در محیط درمانی کنترلشده استفاده شود. مسیر تزریق آن به نوع اقدام بستگی دارد و ممکن است داخل رگ لنفاوی (رگهای مخصوص مایع لنف)، داخل یک حفره بدن یا داخل شریان انتخابشده باشد. تزریق داخل ورید، تزریق داخل نخاع و مصرف خودسرانه آن مجاز نیست.
لیپیودول مادهای یددار، روغنی و حلنشدنی در آب است که از روغن دانه خشخاش ساخته میشود. ید موجود در آن باعث میشود بخشهای موردنظر در تصویربرداری با اشعه ایکس یا تصویربرداری مقطعی بهتر دیده شوند.
از این ماده برای بررسی مسیرهای لنفاوی، رحم، لولههای رحمی، مجاری بزاقی، مسیرهای غیرطبیعی بدن و برخی ضایعات کبدی استفاده میشود. تزریق باید آهسته و زیر نظر پزشک انجام شود.
لیپیودول در برخی روشهای تخصصی برای تصویربرداری از تومورهای کبدی، بهویژه سرطان سلولهای کبدی، استفاده میشود. این ماده ممکن است برای مدتی در بعضی تومورها باقی بماند و تشخیص یا بررسی آنها را آسانتر کند.
استفاده از لیپیودول برای کبد به عملکرد کبد، وضعیت رگها و مجاری صفراوی و میزان گسترش بیماری بستگی دارد. این فرآورده برای درمان معمول کبد چرب یا بیماریهای شایع کبدی استفاده نمیشود.
لیپیودول در تصویربرداری از رگهای لنفاوی، عکس رنگی رحم، تصویربرداری از مجاری بزاقی و بررسی مسیرهای غیرطبیعی بدن کاربرد دارد. در بعضی روشهای درمانی کبد نیز ممکن است همراه با داروهای ضدسرطان و بستن رگ تغذیهکننده تومور استفاده شود.
انتخاب لیپیودول به نوع اقدام، بیماری فرد و دستور پزشک بستگی دارد. مناسببودن آن برای یک روش، به معنی مناسببودن آن برای روشهای دیگر نیست.
پس از تزریق ممکن است درد در محل اقدام، تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم، تب، سردرد، سرفه یا ناراحتی تنفسی ایجاد شود. پس از عکس رنگی رحم، گرفتگی خفیف لگن و لکهبینی محدود نیز ممکن است رخ دهد.
شدت و مدت این علائم به مسیر تزریق، مقدار مصرف و وضعیت عمومی فرد بستگی دارد. هر علامت شدید، جدید یا رو به افزایش باید به پزشک یا کادر درمان گفته شود.
لیپیودول ممکن است بهندرت باعث حساسیت شدید شود. تورم صورت یا گلو، کهیر گسترده، خسخس سینه، تنگی نفس شدید، افت فشار، کبودی، درد قفسه سینه، کاهش سطح هوشیاری یا بروز علائم عصبی به رسیدگی فوری نیاز دارد.
گرفتگی رگ ریه یا مغز، آسیب شدید تنفسی، نارسایی کلیه، بستهشدن رگ کبد، کاهش خونرسانی یا نارسایی کبد، اختلال عملکرد مغز، تشدید ورم لنفاوی و بستهشدن رگ شبکیه نیز گزارش شده است.
لیپیودول همچنین میتواند باعث کمکاری یا پرکاری تیروئید، التهاب تیروئید یا مسمومیت با ید شود.
لیپیودول فقط توسط پزشک مجرب و در محیطی مجهز به امکانات احیا استفاده میشود. مسیر تزریق بر اساس نوع تصویربرداری انتخاب میشود و میتواند داخل رگ لنفاوی، داخل یک حفره بدن یا داخل شریان انتخابشده باشد.
تزریق باید آهسته و در محدوده مقدار توصیهشده انجام شود. تزریق داخل ورید، داخل نخاع و تزریق داخل شریان بدون انتخاب دقیق محل مجاز نیست.
پس از تزریق، بیمار باید دستکم ۳۰ دقیقه طبق دستور مرکز درمانی تحت نظر بماند. در صورت نیاز، دسترسی وریدی بیمار نیز برای مدتی حفظ میشود.
در اقدامات مربوط به کبد، لیپیودول از راه شریان کبدی و بهصورت انتخابی تزریق میشود. در عکس رنگی رحم، این ماده بهتدریج داخل رحم تزریق میشود تا عبور آن از لولههای رحمی با تصویربرداری بررسی شود.
تزریق رحمی در بارداری، عفونت حاد لگن، التهاب دهانه رحم، آسیب شدید دهانه رحم، خونریزی داخل رحم و تا ۳۰ روز پس از برخی اقدامات رحم یا دهانه رحم ممنوع یا نامناسب است.
زمان انجام عکس رنگی رحم باید بر اساس چرخه قاعدگی و نظر متخصص زنان تعیین شود.
مقدار لیپیودول به نوع اقدام، محل تزریق، سن، وزن و وضعیت کبد، ریه، قلب، کلیه و رگهای خونی بستگی دارد. مقدارهای ذکرشده در منابع دارویی فقط برای پزشک و برای اقدامات مشخص هستند و نباید بهعنوان دستور مصرف شخصی استفاده شوند.
در کودکان، سالمندان و افراد مبتلا به بیماریهای کبدی، ریوی، قلبی یا کلیوی، پزشک باید خطرها و فایدههای اقدام را با دقت بررسی کند. مصرف بیش از مقدار توصیهشده میتواند خطر عوارض تنفسی، قلبی، عروقی یا مغزی را افزایش دهد.
مقدار نهایی و سرعت تزریق باید توسط پزشک و بر اساس روش انجامشده تعیین شود.
لیپیودول برای تصویربرداری انتخابی برخی تومورهای کبدی، بهویژه سرطان سلولهای کبدی، کاربرد دارد. این ماده ممکن است برای مدتی در بافت تومور باقی بماند.
در برخی روشهای مداخلهای کبد، لیپیودول بهعنوان حامل یا نشانگر داروهای درمانی در روشی به نام شیمیامبولیزاسیون (رساندن دارو به تومور و کاهش خونرسانی به آن) استفاده میشود.
وجود مجاری صفراوی گشادشده بدون تخلیه مناسب، نارسایی پیشرفته کبد، وضعیت شدید بیماری کبدی، درگیری گسترده رگها یا پخششدن وسیع سرطان به خارج از کبد ممکن است استفاده از لیپیودول را نامناسب یا ممنوع کند.
لیپیودول درمان کبد چرب نیست و برای تشخیص یا درمان معمول آن استفاده نمیشود. در صورت وجود کبد چرب، پزشک باید علت بیماری و عملکرد کبد را در تصمیمگیری خود در نظر بگیرد.
در عکس رنگی رحم، لیپیودول داخل رحم تزریق میشود تا شکل رحم و باز یا بستهبودن لولههای رحمی با اشعه ایکس بررسی شود. این کار باید توسط متخصص زنان و پزشک تصویربرداری باتجربه انجام شود.
این بررسی معمولاً در روزهای ۱۰ تا ۱۲ چرخه قاعدگی و پس از اطمینان از نبود بارداری انجام میشود. در برخی موارد، تصویربرداری دوباره حدود ۲۴ ساعت بعد انجام میشود.
عبور لیپیودول در تصاویر میتواند به پزشک در بررسی باز یا بستهبودن لولههای رحمی کمک کند. گرفتگی موقت لوله، وضعیت رحم و کیفیت تصویربرداری ممکن است بر نتیجه اثر بگذارد.
عبور ماده روغنی در برخی افراد ممکن است به بهبود عبور از لولهها کمک کند؛ اما بازشدن قطعی لولهها یا درمان همه علتهای ناباروری را تضمین نمیکند.
لیپیودول یک ماده کمکی در تصویربرداری و تزریقی است و اثر ضددرد یا آرامبخش ندارد. بنابراین مانند داروهای مخدر، آرامبخش یا محرک باعث وابستگی و اعتیاد نمیشود.
بااینحال، لیپیودول میتواند عوارض جدی ایجاد کند و فقط باید برای اقدام پزشکی مشخص و زیر نظر پزشک استفاده شود.
لیپیودول دارویی نیست که به قطع تدریجی نیاز داشته باشد. به دلیل روغنیبودن، ممکن است در برخی بافتها هفتهها تا ماهها باقی بماند و بهتدریج از بدن خارج شود.
مصرف مایعات یا داروهای ادرارآور، دفع لیپیودول را بهطور قابل اعتماد سریع نمیکند.
داروهایی مانند ریواروکسابان، دابیگاتران، هپارین و داروهای ضدپلاکت ممکن است خطر خونریزی ناشی از ورود سوزن یا اقدامات داخل شریانی و رحمی را افزایش دهند.
پیش از اقدام، نام همه داروها، مقدار مصرف و زمان مصرف آخرین نوبت را به پزشک بگویید. داروهای رقیقکننده خون را بدون دستور پزشک قطع یا کموزیاد نکنید.
داروهای ضدسرطان و داروهای درمان هدفمند ممکن است بر عملکرد کلیه، کبد یا مغز استخوان اثر بگذارند. به همین دلیل، پزشک باید فهرست کامل داروهای شما را پیش از تزریق بررسی کند.
اینترلوکین ۲ ممکن است خطر حساسیت تأخیری را افزایش دهد. داروهای مسدودکننده بتا نیز ممکن است درمان حساسیت شدید را دشوارتر کنند.
اگر متفورمین مصرف میکنید، زمان قطع و شروع دوباره آن باید بر اساس عملکرد کلیه و دستور پزشک تعیین شود. در برخی منابع، قطع آن ۴۸ ساعت پیش از اقدام و شروع دوباره دو روز بعد، مشروط به مناسببودن عملکرد کلیه، ذکر شده است.
داروهای ادرارآور، کمآبی بدن و داروهای آسیبرسان به کلیه میتوانند خطر آسیب کلیه را افزایش دهند. لیپیودول همچنین ممکن است نتیجه آزمایشهای تیروئید را برای مدت طولانی تغییر دهد.
لیپیودول در عکس رنگی رحم نباید در دوران بارداری استفاده شود. پیش از اقدام باید احتمال بارداری بررسی و رد شود.
عفونت حاد لگن، خونریزی داخل رحم، التهاب دهانه رحم، آسیب شدید دهانه رحم و انجام برخی اقدامات اخیر روی رحم یا دهانه رحم را به پزشک اطلاع دهید.
زمان مناسب برای اقدام به بارداری پس از تصویربرداری باید با متخصص زنان هماهنگ شود. باقیماندن احتمالی لیپیودول بهتنهایی به معنی ناباروری یا آسیب قطعی به بارداری آینده نیست.
درباره عبور مقدار قابلتوجه لیپیودول روغنی به شیر مادر، بررسیهای مستقیم محدودی وجود دارد. پزشک باید ضرورت اقدام، مسیر تزریق و وضعیت مادر و شیرخوار را ارزیابی کند.
در مورد ادامه یا توقف شیردهی از دستور پزشک و راهنمای همان فرآورده پیروی کنید. شیردهی را خودسرانه قطع نکنید.
کاربرد لیپیودول در کودکان محدود است و مقدار آن بر اساس وزن، محل بررسی و وضعیت جسمی کودک تعیین میشود. حداکثر مقدار ذکرشده برای کودکان حدود ۰٫۲۵ میلیلیتر به ازای هر کیلوگرم است.
در سالمندان، احتمال بیماری کلیوی، قلبی، ریوی یا تیروئیدی و مصرف همزمان چند دارو بیشتر است. سن بالا بهتنهایی منع مصرف قطعی نیست، اما ممکن است به بررسی و پایش دقیقتری نیاز داشته باشد.
پرکاری آشکار تیروئید از موارد منع مصرف لیپیودول است. سابقه پرکاری یا کمکاری تیروئید، گواتر، ندول تیروئید، جراحی تیروئید یا درمان با ید رادیواکتیو را پیش از تزریق به پزشک بگویید.
لیپیودول ممکن است باعث کمکاری، پرکاری یا التهاب تیروئید شود و نتیجه آزمایش تیروئید را گاهی تا حدود دو سال تغییر دهد.
تپش قلب، لرزش، تعریق، تغییر غیرعادی وزن، خوابآلودگی یا حساسیت غیرعادی به سرما و گرما باید توسط پزشک بررسی شود.
سردرد، تهوع، استفراغ، اسهال، درد شکم یا احساس ناخوشی ممکن است پس از تزریق رخ دهد.
استفراغ مکرر، درد شدید یا مداوم، ضعف شدید، کاهش سطح هوشیاری یا بدترشدن تدریجی علائم نیازمند بررسی فوری است. برای این علائم، داروی جدیدی را بدون هماهنگی پزشک مصرف نکنید.
پس از عکس رنگی رحم، گرفتگی خفیف لگن و لکهبینی کوتاهمدت ممکن است ایجاد شود. درد شدید یا رو به افزایش، خونریزی قابلتوجه، تب، لرز، ترشح بدبو، سرگیجه یا ضعف میتواند نشانه عفونت یا عارضه دیگری باشد.
در صورت بروز این علائم، در کوتاهترین زمان با پزشک یا مرکز درمانی تماس بگیرید.
تنگی نفس، خسخس، سرفه شدید، تورم لب یا زبان، کهیر گسترده، افت فشار، احساس غش، درد قفسه سینه یا کبودی وضعیت اورژانسی است.
این علائم ممکن است به دلیل حساسیت شدید، گرفتگی رگ یا عارضه قلبی و تنفسی ایجاد شوند. در چنین شرایطی، بلافاصله به کادر درمان اطلاع دهید.
در عکس رنگی رحم، عبور لیپیودول به بررسی بازبودن لولههای رحمی کمک میکند. عبور این ماده ممکن است در برخی افراد شستوشوی محدودی در مسیر لوله ایجاد کند.
بااینحال، بازشدن قطعی لولهها یا درمان علت ناباروری تضمین نمیشود. نتیجه تصویربرداری باید با توجه به وضعیت رحم، تخمدانها و سایر عوامل ناباروری توسط متخصص زنان تفسیر شود.
زمان اقدام به بارداری به نتیجه تصویربرداری، چرخه قاعدگی، وجود یا نبود عفونت و خونریزی و نظر متخصص زنان بستگی دارد.
اگر عارضهای ایجاد نشده باشد، پزشک ممکن است اجازه اقدام در همان چرخه یا چرخه بعد را بدهد. برای همه افراد زمان یکسانی وجود ندارد.
مدت ماندگاری لیپیودول به مسیر تزریق و مقدار مصرف بستگی دارد. پس از تزریق داخل رگهای لنفاوی، ممکن است این ماده به کبد و ریه منتقل شود و هفتهها تا ماهها باقی بماند.
در تزریق انتخابی کبدی، لیپیودول ممکن است هفتهها تا بیش از یک سال در بافت تومور باقی بماند. این ماده از کبد سالم معمولاً طی حدود هفت روز سریعتر پاک میشود.
زمان تصویربرداری بعدی را پزشک تعیین میکند. در عکس رنگی رحم، گاهی تصویربرداری دوباره پس از ۲۴ ساعت انجام میشود.
پیش از آزمایش تیروئید یا تصویربرداری جدید، سابقه تزریق لیپیودول را به پزشک بگویید؛ زیرا ممکن است نتیجه بعضی آزمایشهای تیروئید برای مدت طولانی تحت تأثیر قرار گیرد.
لیپیودول ماده کمکی یددار و روغنی است و در آب حل نمیشود. اولتراویست و فرآوردههایی که با نام یومبرول شناخته میشوند، معمولاً مواد کمکی یددار و محلول در آب هستند.
ترکیب، مسیر تزریق، مدت ماندگاری و کاربرد این فرآوردهها با یکدیگر تفاوت دارد. پزشک بر اساس نوع تصویربرداری، خطر حساسیت، عملکرد کلیه و کبد و وضعیت تیروئید، ماده مناسب را انتخاب میکند.
در برخی بررسیها میتوان از ماده کمکی محلول در آب یا روش تصویربرداری دیگری استفاده کرد. انتخاب جایگزین به هدف آزمایش، وضعیت رحم و لولههای رحمی و سابقه واکنش به مواد کمکی بستگی دارد.
جایگزینها لزوماً از نظر کیفیت تصویر یا مدت ماندگاری با لیپیودول یکسان نیستند.
گرفتگی خفیف تا متوسط زیر شکم، فشار لگنی، لکهبینی محدود، تهوع خفیف یا ناراحتی کوتاهمدت، بهویژه پس از عکس رنگی رحم، ممکن است رخ دهد.
استراحت کوتاه و نوشیدن مایعات، در صورت نداشتن محدودیت پزشکی، میتواند کمککننده باشد.
تب، لرز، درد شدید یا رو به افزایش شکم و لگن، خونریزی قابلتوجه، ترشح بدبو، تنگی نفس، درد قفسه سینه، تورم صورت یا گلو، خسخس، سرگیجه شدید، ضعف ناگهانی یا کاهش سطح هوشیاری نیازمند ارزیابی فوری است.
پس از تزریق، طبق دستور مرکز درمانی دستکم ۳۰ دقیقه تحت نظر بمانید.
تجربه افراد یکسان نیست. بعضی افراد فشار یا گرفتگی کوتاهمدت دارند و بعضی دیگر درد بیشتری احساس میکنند.
حساسیت فرد، وضعیت دهانه رحم، وجود التهاب یا گرفتگی و روش انجام تصویربرداری بر میزان ناراحتی اثر میگذارد.
درد خفیف لگنی، لکهبینی محدود یا تهوع کوتاهمدت ممکن است رخ دهد. اما درد شدید، تب، خونریزی زیاد، تنگی نفس یا علائم حساسیت را نباید طبیعی دانست.
تجربه افراد دیگر جایگزین بررسی پزشکی نیست و هر فرد باید بر اساس علائم خود ارزیابی شود.
برخی افراد پس از عکس رنگی رحم با لیپیودول باردار میشوند؛ اما نمیتوان بارداری را بهطور قطعی به این ماده نسبت داد.
بازبودن لولهها، سن، تخمکگذاری، کیفیت اسپرم، وضعیت رحم و عوامل دیگر نیز بر باروری اثر دارند.
لیپیودول برای برخی تصویربرداریهای تخصصی مانند عکس رنگی رحم، بررسی رگهای لنفاوی، تصویربرداری از مجاری بزاقی، بررسی مسیرهای غیرطبیعی بدن و ارزیابی برخی تومورهای کبدی استفاده میشود.
بسته به نوع اقدام، لیپیودول داخل رگ لنفاوی، داخل یک حفره بدن یا داخل شریان انتخابشده تزریق میشود. تزریق داخل ورید و داخل نخاع آن مجاز نیست.
مدت ماندگاری لیپیودول ثابت نیست و به مسیر تزریق و وضعیت بیمار بستگی دارد. این ماده ممکن است در برخی کاربردها هفتهها تا ماهها باقی بماند و پس از تزریق انتخابی کبدی، مدت بیشتری در بافت هدف دیده شود.
لیپیودول در صورت انتخاب درست و تزریق توسط پزشک قابل استفاده است، اما بدون خطر نیست. حساسیت شدید، گرفتگی رگ، عوارض تنفسی و اختلالات کبد، کلیه یا تیروئید از خطرهای احتمالی آن هستند.
تزریق لیپیودول، بهویژه هنگام عکس رنگی رحم، ممکن است باعث گرفتگی یا درد کوتاهمدت شود. شدت درد به شرایط فرد و روش انجام اقدام بستگی دارد.
درد شدید یا مداوم باید توسط پزشک بررسی شود.
لکهبینی محدود، گرفتگی خفیف، تهوع یا ناراحتی کوتاهمدت ممکن است ایجاد شود.
درد شدید، تب، خونریزی زیاد، ترشح بدبو، تنگی نفس، تورم صورت یا سرگیجه شدید نیازمند پیگیری فوری پزشکی است.
